Qarý-jaraqty shekteý – qaýipsizdikti nyǵaıtýdyń basty quraly

Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy (EQYU) eýropalyq keńistikte kádimgi qarý-jaraq túrlerin shekteý úderisterinde jetekshi ról atqarady. Uıymnyń tikeleı yqpal etýimen qarý-jaraqqa baqylaý jasaýǵa baǵyttalǵan Eýropadaǵy kádimgi qarýly kúshter týraly shartqa jáne Qaýipsizdik pen senim sharalaryn nyǵaıtý jónindegi Vena kelissózder qujatyna qol qoıyldy. Bul qujattar Uıymnyń qarý-jaraqqa baqylaý ornatý úderisindegi eń basty jetistigi bolyp tabylady. Búginde Uıym qol jetkizilgen osy kelisim-sharttardy jetildirip, olarda kórsetilgen máselelerdi júzege asyrýda turaqty jumystar júrgizilip keledi. Qazaqstan EQYU-nyń beldi de belsendi múshesi retinde, sondaı-aq Uıymnyń Is basyndaǵy tóra­ǵasy retinde qarý-jaraq túrlerin shekteý jáne olardy baqylaý má­se­lesin basty nazarda ustaıdy. О́ıt­keni, elimiz bastapqy kezde-aq halyqaralyq qaýipsizdikti qamta­ma­syz etý, jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratpaý, qarýsyzdaný já­ne qarý-jaraq túrlerine baqylaý ornatý – óńirlik jáne ulttyq qaý­ipsizdikti nyǵaıtýdyń negizgi qu­raly ekendigin málimdegen bola­tyn. Sonymen qatar, Qazaqstan erekshe mańyzdy qujattar – Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly, Iаdrolyq synaqtarǵa tyıym salý týraly, Eýropadaǵy kádimgi qarý­ly kúshter týraly, Strategııalyq shabýyl qarýlaryn qysqartý tý­raly sharttardyń, basqa da halyq­aralyq kelisimderdiń belsendi qa­tysýshysy. Elimiz búginde EQYU-nyń úsh ólsheminiń biri – áskerı-saıası ólshem aıasynda, sondaı-aq atal­ǵan sharttardyń, basqa da ha­lyq­aralyq qujattardyń negizinde qaýipsizdik pen senim sharalaryn ny­ǵaıtý jáne qarý-jaraqqa ba­qylaý jasaý salalarynda belsendi jumystar júrgizip keledi. Sońǵy jyldary EQYU-nyń jıyndarynda oǵan qatysýshylar 1990 jyldyń 19 qarashasynda Uı­ymnyń Parıj sammıtinde qol qoı­ylǵan Eýropadaǵy kádimgi qa­rý­ly kúshter týraly shartqa baı­la­nysty máselelerdi jıi kótere bastady. О́ıtkeni, qazirgi kezde Eýropadaǵy kádimgi qarýly kúshter týraly sharttyń júzege asyrylýy daǵdarystyq jaǵdaıda tur. О́tken kezeńderge sholý jasaıtyn bolsaq, oǵan birqatar sebep-saldardyń áser etkenin baıqap-baǵamdaýǵa bolady. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, EQYU-nyń Parıj sammıtinde Varshava sharty uıymyna qatysý­shy memleketter toby men NATO-ǵa múshe memleketter toby ara­synda Eýropadaǵy kádimgi qarýly kúshter týraly shartqa qol qoı­ylǵan edi. Bul qujatta tarap­tar­dyń shekaralas aımaqtarda qur­lyq­taǵy qýatty áskerı qurama­lardyń ornalasýyna jol bermeý, áskerı quramalar qozǵalysynyń ashyq bolýy jáne olardy birtin­dep qysqartý jaıy kórsetilgen. Sonymen qatar, Shartqa sáıkes toptardyń árqaısysy qarý túrle­riniń qanshasyn qysqartý kerektigi jóninde kvota belgilendi. Kvota negizgi bes kategorııadan turady. Atap aıtqanda, eki áskerı bloktyń árqaısysy 20 myń tank, 30 myń birlik brondy soǵys máshınesin, 100 mıllımetrlik jáne odan jo­ǵary uńǵyly 20 myń artıllerııa­ny, 6800 soǵys ushaǵyn jáne 2 myń birlik joıǵysh tikushaǵyn qysqartý qajet. Sondaı-aq, bul qarýlar Shart kúshine engennen keıin 40 aı ishinde joıylýy tıis bolatyn. Eýropadaǵy kádimgi qarýly kúshter týraly shart qarý-jaraq túrlerine baqylaý jasaýda óziniń tıimdi qural ekendigin kóp keshik­peı dáleldedi. Sóıtip, Eýropa qur­lyǵyndaǵy memleketter shart kvotasynda kórsetilgen qarýlar­dyń jartysyn qysqartty. Stok­golm halyqaralyq álemdik prob­lemalardy zertteý ınstıtýtynyń málimetteri boıynsha, qatysýshy memleketter qabyldaǵan mindette­melerine sáıkes jalpy sany 63500 birlik kádimgi qarýdy joıǵan. Bul sol kezeńderde bir-birine báse­keles eki áskerı blok úshin úlken jetistik edi. Biraq osynaý ońdy úderis geosaıası, sondaı-aq tarıhı jaǵdaılarǵa baılanysty daǵda­rys­­qa ushyrap, ol Sharttyń tujy­rymdamalyq erejelerin qaıta qa­raýdy jáne tolyqtyrýdy qajet etti. О́tken ǵasyrdyń 90-jylda­rynyń basynda KSRO tarap, onyń quramyndaǵy respýblıkalar óz táýelsizdigin jarııalady, GDR men GFR qosyldy. Sosıalıstik memleketterdiń birlesken áskerı odaǵy – Varshava sharty uıymy da taratylyp, táýelsizdigin alǵan Ortalyq jáne Shyǵys Eýropadaǵy elder damýdyń demokratııalyq jo­lyna bet burdy. О́z kezeginde ke­lesi áskerı blok – NATO is-qı­myl aýmaǵyn Shyǵysqa qaraı ke­ńeıte bastady. Bul soltústiktegi kór­shimiz – Reseıge unamady. Os­yn­daı geosaıası jaǵdaılar Eýro­pa­daǵy kádimgi qarýly kúshter tý­raly shartqa qatysýshy memlek­et­terdi beıimdelý týraly kelissóz­der­di bastaýǵa ıtermeledi. Al beı­imdelýge qatysty kelissózder úde­risteri jeńil bolmady, ol 1996 jyl­dyń mamyrynda bastalyp, EQYU-nyń 1999 jylǵy qarasha­da­ǵy Ystambul sammıtinde Qory­tyndy aktige jáne Eýropadaǵy ká­dimgi qarýly kúshter týraly shart aıasyndaǵy Beıimdelý týraly ke­lisimge qol qoıylýymen aıaqtaldy. Osy tusta atalǵan Qorytyndy akti men Beıimdelý týraly keli­simge qysqasha toqtalyp óteıik. Qorytyndy akti – Eýropadaǵy kádimgi qarýly kúshter týraly shartqa qatysýshy memleketterdiń belgilengen kvota boıynsha áskerı tehnıkalardy shekteý jáne bir­tindep qysqartý jónindegi barlyq mindettemeleri mazmundalǵan, son­daı-aq, ony múshe memleketterdiń usynysymen Beıimdelý kelisimi tolyqtyryp turǵan mindetteýshi saıası qujat bolyp tabylady. Al Beıimdelý týraly kelisimniń eń bas­ty jetistigi, qarý-jaraq deń­geıin ulttyq jáne aýmaqtyq blok­syz júıede transformasııalaýda jatyr. Bul buryn eki topqa kirgen memleketter arasyndaǵy kúsh balansy budan bylaı Eýropadaǵy kádimgi qarýly kúshter týraly shart­tyń negiz qalaýshy qaǵıdat­tary bolyp tabylmaıtyndyǵyn kór­setedi. Beıimdelý kelisimine Eý­ropanyń 28 eli men AQSh jáne Ka­nada qol qoıǵan bolatyn. Bú­ginde bul qujatty tek Qazaqstan, Reseı, Ýkraına jáne Belarýs mem­leketteri ǵana ratıfıka­sııa­lady. Joǵaryda Eýropadaǵy kádimgi qarýly kúshter týraly sharttyń jú­zege asyrylýy daǵdarysty jaǵ­daıda ekendigin atap ótken edik. Onyń sebebi mynada: budan úsh-tórt jyldaı buryn AQSh óziniń zymyranǵa qarsy júıelerin Pol­sha men Chehııa aýmaǵyna ornalas­tyrýǵa qareket jasaǵany, oǵan Reseıdiń qarsy bolǵany esimizde. Osyny negizge alǵan Reseı Fede­ra­sııasynyń sol kezdegi prezı­den­ti Vladımır Pýtın 2007 jyldyń sáýirinde Reseıdiń Eýropadaǵy ká­dimgi qarýly kúshter týraly shart­ty oryndaýǵa moratorıı jarııa­la­ǵandyǵy týraly sheshim qabyl­dady. Keıin, ıaǵnı 2007 jyldyń jeltoqsanynda Memlekettik Dýma bul sheshimdi ratıfıkasııalady. Al NATO-ǵa múshe memleketter Reseı Ystambul sammıtindegi mindette­melerdi oryndamady degendi alǵa tar­typ, Eýropadaǵy kádimgi qa­rýly kúshter týraly shartty tolyq­tyratyn qujat – Beıimdelý kelisimin ratıfıkasııalaýdan áli kúnge deıin bas tartyp keledi. Eýropadaǵy kádimgi qarýly kúshter týraly sharttyń daǵdarys jaǵdaıynda qalýy oǵan múshe Qa­zaqstan Respýblıkasyn da alańda­tady. О́ıtkeni, uzaq jyldar boıy áreń qol jetkizilgen kádimgi qarý túrlerin shekteý jónindegi qujat­tyń kúshi joıylatyn bolsa, ony qaıta qalpyna keltirý óte qıynǵa soǵady. Qarý-jaraqty shekteý, oǵan baqylaý jasaý isi keıinge ysy­rylyp, qarýlaný úrdisi qaıta óris alýy ábden múmkin. О́tkir de ózek­ti bul máselede elimizdiń usta­nymy aıqyn. Qazaqstan daǵdarys­ty jaǵdaıdan shyǵýdyń eń basty joly – qatysýshy elderdiń bar­lyǵy Beıimdelý týraly shartty ra­tıfıkasııalaýy qajet dep esep­teıdi. Mine, bul EQYU-nyń Hel­sınkı kelisiminde qarasty­ryl­ǵan Eýropa qurlyǵyndaǵy qaý­ipsizdikti qamtamasyz etýge qatys­ty kóp­jaqty yntymaqtastyqty júzege asyrýǵa kepildik beretin edi. Qazaqstannyń EQYU-men qa­rý-jaraqty baqylaý salasyndaǵy yntymaqtastyǵynyń taǵy bir ba­ǵyty – 1999 jyly qabyldanǵan Qaýipsizdik jáne senim sharalaryn nyǵaıtý jónindegi kelissózder tý­raly Vena qujaty bolyp taby­lady. Jalpy, bizdiń elimiz qarý-jaraqty baqylaýǵa baılanysty halyqaralyq rejimderdiń orynda­lýyna erekshe nazar aýdaryp ke­ledi. Onyń túp negizinde táýelsiz Qa­zaqstannyń áskerı-saıası múd­delerin ilgeri jyljytý, óńirlik jáne halyqaralyq qaýipsizdikti ny­ǵaıtý máseleleri jatyr. Qazaq­stan Respýblıkasy Vena qujatyn­da kórsetilgen mindetterdi oıda­ǵydaı oryndap jáne júzege asy­ryp keledi. Mysaly, elimiz jyl saıyn áskerı uıymdarmen áskerı kúshter týraly, qatysýshy memle­ketter arasyndaǵy negizgi qarýlar men tehnıkalar jóninde dıploma­tııalyq kanaldar arqyly aqparat­tar almasyp otyrady. Vena qujatynyń 109-tarma­ǵyn­da EQYU-ǵa múshe memleket­terdiń kez kelgeni óz eliniń aýma­­­ǵynda sheteldik áskerı ınspek­sııany qabyldaýǵa jáne olardyń jumys isteýine jaǵdaı jasaýǵa mindetti ekeni kórsetilgen. Al ás­kerı ınspeksııanyń maqsaty – sol eldiń jeke quramynyń, son­daı-aq negizgi qarýlary men ás­ke­rı tehnıkalarynyń sany týraly málimetterge baǵa berý. Búginge deıin Qazaqstan óziniń aýmaǵynda 50-den astam sheteldik áskerı ınspeksııany qabyldady. Bir mysal keltireıik, 2008-2009 jyl­dary Qazaqstan aýmaǵynda Nıder­landy Koroldiginiń, Bolgarııa­nyń, Kanadanyń, Fransııanyń jáne Norvegııanyń mamandary tek­serý jumystaryn júrgizdi. Ins­peksııalyq komıssııalardyń barlyǵy da Qazaqstannyń Vena qu­jatyndaǵy talaptar men ere­je­lerdi joǵary kásibı deńgeıde or­yndap kele jatqanyn atap kór­set­ken. Bul elimizdiń EQYU-nyń be­deldi múshesi retinde qabyldaǵan min­dettemelerine adaldyǵyn, ashyq­­tyǵyn jáne oǵan úlken jaý­ap­­kershilikpen qaraıtyndyǵyn bildiredi. О́z kezeginde Qazaqstan Eýro­pa­daǵy kádimgi qarýly kúshter tý­raly shartqa jáne Vena qujatyna sáıkes shet elderdiń aýmaǵynda da ınspeksııalyq qyzmetterdi oıda­ǵydaı júzege asyryp keledi. My­saly, elimizdiń áskerı mamandary 2003 jyldan bastap 10-nan astam memlekettiń áskerı nysandaryna ınspeksııalyq tekserý júrgizgen. Olardyń ishinde Ulybrıtanııa, Germanııa, Belgııa, Túrkııa jáne Fransııa bar. Bul Qazaqstan Qa­rý­ly Kúshteriniń áleýeti men be­deli sanaýly jyldar ishinde ha­lyq­aralyq deńgeıge kóterilgenin kórsetedi. Sońǵy jyldary jeńil jáne atys qarýlarynyń taralýy ózekti problemanyń birine aınalyp otyr. EQYU-nyń Jeńil jáne atys qarýlaryn joıý jónindegi baǵ­darlamaǵa taldaý jasaǵan sa­rap­shy D.Shonfıldtiń keltirgen málimetterine qaraǵanda, qazirgi kezde álemde 500 mıllıon birlikke jý­yq jeńil atys qarýlary zańsyz aı­nalymda júr. Osyndaı qarý túr­leriniń zańsyz taralyp, qol­dan-qolǵa ótýi el ishinde jáne mem­leketter arasynda jan­jal­dar­dyń tutanýyna soqtyratyny ja­sy­ryn emes. Onyń zardabyn, aý­yr­tpalyǵyn eshqandaı kinási joq qarapaıym halyq tartyp jatady. Búginde BUU, Eýropalyq odaq, EQYU, taǵy basqa da halyqaralyq uıymdar jınaqtalyp qalǵan osy­naý ózekti problemalarǵa baıla­nys­ty halyqaralyq, óńirlik jáne jergilikti deńgeıde birqatar basta­malar kóterip otyr. Al Ortalyq Azııa óńiri, onyń ishinde Qazaqstan Ortalyq Azııada qansha jeńil atys qarýlarynyń zańsyz aınalymda júrgendigi týraly naqty aqparat­tyń joqtyǵyna alańdaýshylyq bildiredi. О́ıtkeni, Qazaqstan – jeńil qarý-jaraq pen atys qarý­l­a­rynyń zańsyz saýdasyna qarsy kúres jónindegi halyqaralyq úde­risterdiń belsendi qatysýshysy. So­nymen qatar, bizdiń elimiz atal­ǵan qarý túrlerin óndirýde, olardy eksporttaýda baqylaý sharalaryn qataıtyp, jeńil atys qarýla­ry­nyń zańsyz aınalymymen kúresti kúsheıtýdi usynady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev­tyń “Eýropaǵa jol” memlekettik baǵdarlamasynda óńirlik qaýipsiz­dik pen senim sharalaryn nyǵaıtý, sondaı-aq álemde qaýipsizdik as­pektilerin áskerı emes jaǵdaıda damytýdy qamtamasyz etý jaıy naq­ty kórsetilgen. Sońǵy jyl­da­ry baǵdarlamany júzege asyrý maq­satynda birqatar sharalar ót­kizildi. Sonyń biri – 2008 jyl­dyń qazanynda Astanada uıymdas­tyrylǵan qarý-jaraqty baqylaý jónindegi jıyn bolatyn. Osy jı­ynda qazaqstandyq áskerılerdiń leksııasyn Armenııanyń, Belo­rýssııanyń, Ulybrıtanııanyń, Reseıdiń, Germanııanyń, Fran­sııa­nyń, Vengrııanyń jáne Qyr­ǵyzstannyń dıplomattary men áskerı qyzmetshileri tyńdaǵan edi. Taǵy bir osyndaı óńirlik jıyn bıylǵy jyldyń shildesinde Almatyda ótti. Qazaqstannyń EQYU-men ás­kerı-saıası saladaǵy yntymaqtas­tyǵy ózara tıimdi ári belsendilik tur­ǵysynda damyp keledi. Ásirese, ol elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy ba­rysynda erekshe baıqalýda. Bú­ginde, sondaı-aq Uıymnyń Is ba­syn­daǵy tóraǵasy retinde Qazaq­stannyń aldynda Uıym keńis­ti­ginde qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa ba­ǵyttalǵan asa ózekti birqatar prob­lemalardy sheshýge yqpal etý min­deti tur. Sonyń biri – joǵa­ry­da atap ótken Eýropadaǵy ká­dim­gi qarýly kúshter týraly shart­ty ratıfıkasııalaý máselesi. Bul másele osy jyldyń sońyna qaraı Astanada ótetin EQYU-nyń joǵa­ry deńgeıdegi sammıtinde qarasty­rylýy múmkin. Álısultan QULANBAI.