Álem nazary Astanada

Biz búginde ǵalamnan qashyqta qalǵan beıtarap el emespiz. Álemniń alamanyna baýyrynan jaratyp tulpar qosqan, tórtkúl dúnıe-keýde bir jerde keńes qursa, tórden tabylar tolǵaýly oı qosqan jotaly jurtpyz. Bes qurlyqqa túgel jaqqan, jaǵalaı jahannyń kóńilin tapqan, alystaǵandardy parasatty paıymdarmen jaqyndastyrǵan, jaqyndaǵandardy baýyrlastyrǵan halyqpyz. Buǵan qabyrǵaly qazaqtyń jıyrma jylǵa endi tolǵaly otyrǵan yqsham tarıhynda dálel de kóp, derek te kóp. Qamshynyń sabyndaı osynaý qysqa merzimde Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy sekildi shoqtyǵy bıik halyqaralyq qurylymǵa tóraǵa bolǵan, solaı bolýǵa barlyq jaǵynan laıyq bolǵan memleketpiz. О́rkenıetti ǵalamnyń tabaldyryǵyn bizben birge attaǵan talaı el tórtkúl dúnıeniń taıtalasynda shań qaýyp qaldy. Olardy alys-jaqyn keńistikterdiń birazynda bar ekonomıkalyq qıyndyqtar ǵana emes, jeldeı esken jelmaıa zamannyń tynysyn sezine almaýy, kenjelep qalǵan eski baılam-túsinikterden der kezinde bezine almaýy tejedi, áli de shiderlep otyr. Al jańa ómir – baǵyttaı júrip básekelestikke shaqyratyn, alys-berispen jalǵasa júrip jahanǵa talpyndyratyn, minińdi taýyp aıtatyn, birde jaı, birde saýyp aıtatyn tegeýrindi ómir ondaı beıjaılyqty keshpeıdi. Búgingi bir kún keshegi bir jylǵa teń. Sondyqtan onyń ekpinine sergekter men serpindiler ǵana ilese alady. Qamshy ústine qamshy basatyn kez bul. Elbasynyń, Qazaqstan Prezıdentiniń sózimen aıtsaq, alys saparǵa bel býyp, kemeni táýekel darııasyna túsiretin, eles úmiti emes, eldik pen erlik muratyn sol kemeniń tuǵyryna tý etip baılaıtyn kezeń. Qazaq halqy shırek ǵasyrdan da az ýaqytta eldiktiń de, erliktiń de qandaı bolatynyn san márte kórsetti. Ǵalam tanyǵan tulǵa, Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishulynyń aqyl-parasaty­men osy synyq súıem merzimde bir emes, birneshe aımaqtyq salmaqty uıymdarǵa – Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna, Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna, Eýrazııa ekonomıkalyq qoǵamdastyǵy men AО́SShK-ge tóraǵalyq etip úlgerdik. Endi mine, elý alty irgeli eldi biriktirgen Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq uıymyn tabysty basqarýdamyz. Qazaqstan – keshegi keńestik respýblı­kalar men Azııada mundaı joǵary senimge alǵash ıe bolǵan memleket. Atalǵan uıymǵa múshe elder sarapshylarynyń pikirine súıensek, EQYU-nyń keıingi jyldary báseńsigen qyzmeti biz jetek­shilik etken aılarda jandanǵan. Astana­nyń uıymdastyrýshylyq qabiletiniń nátıjesinde on bir jyl boıy ótkizilme­gen sammıt te qaıta shaqyrylyp otyr. Elimizde, qazaqtyń altyn ordasy – elordasynda bolatyn osy mártebeli jıyn aldynda uıymnyń tarıhyna qys­qa sholý jasap shyqsaq, artyq bolmas. Ol 1973 jyly Shyǵys pen Batystyń áriptestigi men dıalogyn damytý úshin shaqyrylǵan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne áriptestik jónindegi keńes negizinde qurylǵan bolatyn. Keńsesi Pragada orna­lasty. Ýaqyt oza kele onyń qu­ramyna Eýropanyń, Ortalyq Azııa men Soltústik Amerıkanyń 56 memleketi kir­di. 1975 jylǵy Helsınkı Qorytyndy aktisinde memleketaralyq qatynastar­dyń negizgi qaǵıdattary bekitildi. Olar­dyń qata­rynda teńdik pen egemendik, shekaralar yntymaqtastyǵy, kúsh qol­danbaý, daý-damaılardy beıbit keli­sim­dermen retteý, basqa memleketterdiń ishki isine aralaspaý, din men senim, oı er­kindigi, adam quqyn qorǵaý, halyqaralyq mindettemelerge adaldyq sekildi qaǵı­dalar bar. Keıin de álemge tóngen qaýip-qaterdiń aldyn alý, qarýlanýǵa baqylaý ornatý, ekonomıka­lyq jáne ekologııa­lyq qaýipsizdik sekildi murattarmen tolyqty. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyq qyz­metine kirisýine oraı joldaǵan úndeýinde osy qaǵıdattardyń barynsha qatań saqtalýyna jáne dáıekti júzege asýyna yqpal etetin tórt ustanymdy atap kór­setken edi. Olar – Senim, Dástúr, Ashyq­tyq, Tózimdilik. Astana Sammı­tin­de Qazaq eli álemge táýelsizdigin baıandy etken, tórteýin túgel etip, tóbedegini kel­tirgen osy urandy shaqyrýlardy jahanǵa taǵy da jarııa etpek. Alys-jaqynǵa qazaqtaı senseń, dástúrińdi Alashtaı ardaqtasań, jaqsyda jattyq joq dep aınalańa dál bizdeı ashyq bolsań, tek­tilik pen tegeýrindilik tepsinýden emes, tóńiregińe tózimdiligińmen de kórinetinin umytpasań, búkil álem osylaı oılap, solaı tolǵasa, bul ǵalamda sheshimin tappaıtyn másele joq. Búginde álem kóz tikken Astananyń ulaǵaty osy, jahanǵa tanylǵan tulǵanyń ǵıbraty sol. EQYU-nyń tarıhyna qaıta oralsaq, onyń Helsınkı Qorytyndy aktisinen keıin mańyzdy qadamy 1990 jyly Parıjde jasalǵan edi. Sol jyly Fran­sııa astanasynda uıymǵa múshe elderdiń basshylary Eýropadaǵy aýmaqtyq tutastyq ustanymyn qurmetteý jónindegi Deklarasııaǵa qol qoıdy. Sol arqyly qyrǵı-qabaq soǵysqa tosqaýyl boldy. Shyndyǵyn aıtaıyq, osydan keıingi jyldarda tarıhı deýge saıatyn, 56 el túgeldeı qurmettegen iri saıası qujat dúnıege kele qoıǵan joq. Al zaman da, memleketter de 90-ynshy jyldardan beri tanymastaı ózgerdi, ulttyq, adamzattyq qundylyqtarǵa da kózqaras basqa. Rejimdik ıdeologııalardan arylǵan ǵalam ortaq túsinikpen tutasýdy qalaıdy. Osynyń bári Astana Sammıtiniń álemdik mańyzyn arttyra túsedi. Elordanyń dóńgelengen dúnıege jańa oı usynatyny daýsyz. Bálkim bizdiń jas ordamyzdan ǵalamǵa HHI ǵasyrdyń aqyl-parasaty men kúsh-qýatyn adamzattyń búgingi tynysh, erteńgi alańsyz ómirine bastaıtyn tyń ıdeıa qanat qaǵar. Bul ıdeıa, bálkim aldymen Eýropalyq qaýip­siz­dik jáne yntymaqtastyq uıymnyń keregesin keńeıtý arqyly júzege asar. Nursultan Ábishuly Qazaqstannyń tóraǵa­lyq qyzmetine kirisýine oraı jasaǵan úndeýinde bul oraıda da pikir bildirgen bolatyn. “EQYU-nyń bolasha­ǵyn aıqyndaıtyn saýal mynadaı, – degen edi, – Uıym HHI ǵasyr áleminiń sanalýandyǵyn moıyndaıtyn qurylym retinde boı kórsete ala ma, álde “Vena­dan shyǵysqa qaraı” keńistiginen dás­túrli Batys daralanyp turatyn, blok­tarǵa jiktelgen uıym bolyp qala bere me?” Astana Sammıtinde osy ózekti saýalǵa jaýap tabylady dep oılaımyz. Qazaqstan uıymdy Eýropanyń ǵana emes, músheli­gine engen elderdiń ǵana emes, Batys pen basqa da ulan-ǵaıyr dúnıeniń shyn má­nindegi yntymaqtastyq oshaǵyna aınal­dy­rar. Qazirgi tańda, Birikken Ulttar Uıymynyń ár aımaqta bir tutanatyn qaqtyǵystardyń aldyn alýǵa kúsh-jigeri jetpeı otyrǵan shaqta EQYU-nyń yqpa­ly naq osylaı kúsheıýi jantalasqan ja­han úshin aýadaı qajet. Bul bizdiń ǵana baılam-boljamy­myz emes, Eýropa da, Azııa da Astanaǵa osyn­daı úmit-tilekpen qarap otyr. Búginde ǵasyrlar boıy álem­ge tórelik aıtyp kelgen AQSh-tyń ár qıyrdaǵy óńirlik shıelenisterdi qarýdyń kúshimen sheshýge baǵyttalǵan saıasaty ózin-ózi aqtamaǵany barshaǵa belgili bolyp otyrǵanda, Ortalyq Azııadaǵy dástúrli elder óz ishinde jikke bólinip, dinı jáne ekonomıkalyq tereń daǵdarysqa ushyryp jatqanda, lańkestik daranyń emes, belgili bir toptardyń da emes, tutas aımaqtyq qurylymdardyń kásibine aınalǵan kezde 56 memleket basshylarynyń EQYU-ǵa tóraǵa bolyp otyrǵan elde bas qosýy bes qurlyqty túgel eleńdetetini daýsyz. Sol ynta-nazardyń basty sebebi – Qazaq­stan­­nyń jáne el Prezıdentiniń halyq­ara­lyq qaýymdastyq aldyndaǵy zor be­deli. Shyndyǵyna kelsek, búgingi álem jumyr jerdiń ár túkpirindegi ótkir máseleler qatar qarastyrylǵan, ba­ryn­sha anyq ári dáleldi jańa ıdeıalarǵa zárý. “Qazirgi kezde búkil adamzat qaýym­das­ty­ǵynyń bolashaǵy úshin memleket bas­shy­lary­nyń qatelespeýi eń basty qajetti­lik”, – dep AQSh-taǵy Sol­tústik Koro­lı­na ýnıver­sıtetiniń pro­fessory Hal Fos­ter atap kórsetkenindeı, álem tulǵa­lardan zor úmit kútedi. Osy Foster taǵy da dál ańǵarǵandaı: “Qazaqstannyń bú­gingi jetistikteriniń barlyǵy – Pre­zıdent N.Á.Nazarbaevtyń únemi durys tańdaý jasaı alatyndyǵynan”. Astana Elbasy­nyń parasat-paıymymen aldaǵy Sam­mıtte álem úshin de adastyrmas tań­daý tabatynyna ılanamyz. Baıybyna barar bolsaq, EQYU-nyń áýeli tóraǵalyqqa Qazaqstandy tańdaýy­nyń, kóp ýaqyt ótpeı jatyp álemdik mańyzǵa ıe Sammıtti Astanada ótkizý týraly usynysty biraýyzdan qoldaýy­nyń astarynda úlken mán bar. Osy eki oraıly sheshim arqyly uıym jahan aldyndaǵy bastapqy bedelin qaıtaryp aldy. Elimiz onyń tizginin ustaǵan sa­naý­ly aılardyń ishinde birneshe mańyzdy qadamdarǵa uıtqy boldy. Birikken Ult­tar Uıymynyń Bas Assambleıasy Elba­synyń ıdeıasymen 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni dep jarııalaý týraly qarar qabyl­dady. Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń ju­mysy jan­dandy, Ortalyq Azııanyń tu­raq­ty da­mýyna arnalǵan qadamdar jasal­dy, Aýǵan­standaǵy kúrdeli jaǵdaıdy retteý­diń tyń usynystary talqylanyp, júzege asyryla bastady, adamzatty tutas alań­datyp otyrǵan esirtki qateriniń jolyn kesýge álemdi túgel jumyldyrý shara­lary jemisin berýde, irgedegi Qyrǵyz­stan Qazaqstan kóshbasshysynyń kúsh-jigerimen ishki alapat apatty der kezinde aýyzdyqtady. Osynyń bári álem mem­leketteriniń respýblıkamyzǵa, onyń Prezıdentine degen senimin kúsheıtti. Syrtqy elder sarapshylarynyń oı-pikirlerine den qoısaq, búginde EQYU Qazaqstannyń bul artyqshylyǵyna, álem alańdaǵan ózekti máselelerge der shaǵynda nazar aýdaryp, olardyń sheshi­min taba biletin ushqyrlyǵyna, usy­nystardy júzege asyrýdaǵy iskerligine tánti bola otyryp, osy qabilet-múm­kindigin odan ári de paıdalanýǵa yntaly. Bul úshin, árıne, Qazaqstan uıymnyń qurylymyna tereńdep enýi kerek. Bizdiń oıymyzsha, Astana Sammıtinde bul oraı­da keleli áńgime bolady. Atap aıtqanda, elordada Ortalyq Azııa fılıalyn qurý jóninde usynys jasalýy ábden múmkin. Sammıt týraly kózqarasyn tolassyz bildirip jatqan saıasatkerlerdiń ortaq baılamy osyǵan saıady. Anyǵynda Eýropa úshin de, mazasyz Azııa úshin de atalǵan qurylym qazirgi kúndegi saıası-áleýmettik mańyzy zor qa­jet­tilikterdiń biri. 140 etnos pen 40-tan astam konfessııa ókilderin bir shańy­raq­tyń astynda yntymaqtastyryp otyrǵan Qazaqstannyń din haqyndaǵy ustanymy tanym men senim alshaqty­ǵyna tózimsiz shyǵys úshin tıimdi bolar edi. Islamnyń kóp negizderiniń biri bolyp tabylatyn tózimdilik dástúri qa­zaq jerinde or­nyq­qan. Biz qabyldaǵan birlik pen teńdik doktrınasy Ortalyq Azııa­nyń qarýy qoly­nan túspeı júrgen elde­ri úshin beıbit ómirge oralýdyń ıgi jo­lyna aınala alar edi. Baǵzy ulttyq dás­túrler men rýhanı qundylyqtardy HHI ǵasyrdaǵy jalpy adamzattyq órkenıet­pen sáıkestendirýdiń osy zamanǵy ozyq úlgisi de bizde. Al qur­lyqtar jaqyn­das­paı, qoıan-qol­tyq ara­laspaı tura al­maıdy. О́zara ún­de­sý men sińisý – qa­zirgi kezeńniń ómir­­lik talaby. Mine, osy baýyr­la­sý mıs­sııa­syn Orta­lyq Azııa­da júzege asy­ra ala­tyn jal­ǵyz mem­leket – Qazaq­stan. Batys pen Shy­ǵystyń órke­nıe­tin birdeı sińir­gen, ony ulttyq rýhy arqy­ly oń­taı­ly sińir­gen el de sol. Qazaq jeri son­dyqtan da kir­pııaz Shyǵys pen shartarapqa ashyq, zamanǵa beıimdel­gish Batystyń arasy­na tartylǵan ulaǵat kópiri bola alady. Uly Otan soǵysynan bergi kezeńdegi álemdik birigý ıdeıalaryn zerdelesek, ǵalam tutasý jolynda kele jatqanyn kóremiz. Osy adamzattyq óreli muratty júzege asyrýdy kózdep qurylǵan halyq­aralyq deńgeıdegi uıymdar az emes. Olar­dyń birazy Azııada. Solardyń irgelesi – Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesi. Áýelde Azııadaǵy memleketterdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatymen qurylǵan. Onyń basta­mashysy Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev boldy, 1992 jyly BUU Bas Assam­bleıasynyń 47-ses­sııasynda usyndy. Keńes osy keń baıtaq óńirdegi daý-janjaldar men qaqtyǵys­tar­dyń aldyn alý, saıası-ekonomıkalyq tu­raqtylyqty saqtaý mindetterimen shuǵyl­danady, Ortalyq Azııanyń geosaıası júıesin retteý máselesi de nazarynda. Álem oıshyldary Batys pen Shyǵystaǵy osy taqylettes derbes qurylymdardyń is-qyzmetin jan­dandyra otyryp, jahandyq memlekettik júıe týraly oılastyrýda. Qos qur­lyqtaǵy ulttar men ulttyq memleket­terdi jahandy uıymdastyrýdyń qoǵam­dyq-saıası úlgisi dep biledi, olardy ǵa­lamdyq ıdeologııa tutastyra alatyn­dyǵyna kámil senedi. Osymen birge, ja­handyq azamattyq qoǵam qurýǵa umtyl­ǵan kúshter de jeterlik. Ǵalamdyq ortaq izgilikke negizdelgen bul talpynystardyń nátıjeli bolýy barlyq jaǵynan qýatty Eýropa men dástúrli órkenıetke baı, adam jáne tabıǵı resýrs­tary mol Azııa­nyń yntymaqtasa bilýine tyǵyz baı­lanysty ekeni jıi aıtylyp júr. Osyǵan oraı Astana Sam­mıtinde atalǵan eki álemdi burynǵydan da jaqyndastyrýdyń joldary jan-jaqty qarastyrylatyny daýsyz. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy qurylymdyq erekshelikterine sáıkes kári qurlyq máselesimen ǵana emes, Azııanyń murat-múddesimen da aınalysýǵa tıis. Qazirgi tańda onyń quramynda bes ortalyq­azııalyq memleket bar. Olaı bolsa, EQYU taza eýropalyq atana almaıdy, barlyq jaǵynan eýrazııalyq sıpatta. Soǵan mán bergen keıbir sarapshylar uıymdy Eýrazııalyq qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy dep qaıta ataý jóninde oı bildirýde. Biz mundaı uıǵa­rymǵa tolyq qosylamyz jáne Astana Sammıtiniń osyndaı tarıhı bas­tamalarymen erekshelenýine tilek­tespiz. Qazirgi tańda zııaly qaýymnyń ara­synda Sammıt Qazaqstan men Astanaǵa, bizden tysqary elderge ne beredi degen saýal júr. Aldymen syrt memleketter jaıynda aıtsaq, oǵan Elbasy EQYU-ǵa tóraǵalyqqa kirisken kezde jan-jaqty jaýap bergen bolatyn. Sammıt uıymǵa múshe memleketterdiń osy zamanǵy qaýip-qaterdiń aldyn alýǵa beıimdelýine yqpal etedi, basqa elderdiń osy halyqaralyq qurylymǵa senimi men qurmetin artty­rady. Helsınkı Qory­tyn­dy aktisi men Parıj deklarasııasyn jańa maz­munda baıytýǵa múmkindik týǵyzady. Sonyń nátıjesinde 56 memleket aldaǵy kezeńde ustanatyn álemdegi qazirgi qaýipsizdik pen yntymaqtastyqtyń jańa mindetteri anyqtalady. Ol bálkim jańa Astana deklarasııasy túrinde ómirge keler. Al Sammıt biz úshin ne ákeledi desek, eń aldymen Qazaqstandy álemge qarqyndy damyp kele jatqan memleket retinde taǵy da tanytady. Onyń halyq­aralyq úılesimdilikke baǵyttalǵan ómir­sheń oı-ıdeıalaryna jahan qanyǵady. Respýblıkanyń Batystaǵy jetekshi memlekettermen strategııalyq áriptes bolý múmkindigi artady, Azııa men TMD-daǵy kóshbasshylyq bedeli nyǵaıa túsedi. Sammıttiń bas qalamyzǵa da bereri kóp. Osy asa mańyzdy jıynǵa álemniń túkpir-túkpirinen kelgen buqaralyq baspasóz ókilderi Sammıttiń jumysy týraly jedel aqparatty shartarapqa tarata júrip, Astanany barlyq qyrynan kórsetetin bolady. Barynsha jedel salynǵan, ásem salynǵan shahardyń kórkine kóptegen elder kóz qanyq­tyrady. Astanamen iskerlik qatynas or­natýǵa yntaly toptardyń qatary kó­beıedi. Týrızm, qurylys jáne basqa sa­la­larda Astana jańa áriptester tabady. Osynyń bári, aınalyp-úıirilip kel­gende, eleýli ekonomıkalyq tıimdilikke qol jetkizedi. Biz alda turǵan oqıǵanyń mán-maz­munyn, onyń EQYU-ǵa múshe elderge, odan tys memleketterge tıgizetin ıgi yqpalyn aldyn ala tereń sezine de bermespiz. Bir aqıqattyń basy ashyq: búginde Qazaqstan jáne onyń Tuńǵysh Prezıdenti jahanǵa jaqqan, álemdi úndestik pen ózara senimge bastaǵan tyń ıdeıalarymen halyqaralyq bıikke kóterilse, kúni erteń Astana Qazaq eliniń tórinen ǵalamnyń tórine aınalady. Aldan SMAIYL, Parlament Májilisiniń  depýtaty.