Qyrdaǵy eńbek dúbiri

Oraq  –2010 Seriktestikterdegi serpin Novomıhaılov aýyldyq okrýgi­ne qarasty iri agroqurylymdar birnesheý. Solardyń birine Ná­bıol­la Saǵyndyqov jetekshilik etedi. Tokarev selosynda ornalas­qan “Hýlandoı” JShS-niń 50-ge tarta shańyraqty sútteı uıytyp otyrǵan tirligine adam qyzyǵady. Qamal buzar kemel jasqa jetken Nábıolla osy óńirdiń týmasy. Onyń el dese etbaýyry eljirep tu­ratyn minezin aýyl-aımaq tegis qadirleıdi. Jastaıynan áke tálimin alyp ósken azamat mal dá­rigeri, bólimshe basqarýshysy qyz­metterin abyroımen atqardy. Eko­nomıkalyq toqyraý kezinde sharýa qojalyǵyn, keıin seriktestik qu­ryp, bar qajyr-qaıratyn aýyl­das­tarynyń ıgiligine arnady. Aýdandyq máslıhattyń úsh dúrkin depýtaty bıyl 3,5 myń gektar al­qapqa astyq ósirdi. Onyń 2 myńy bıdaı, qalǵandary – arpa men suly. Sońǵy jyldary mal sha­rýa­shylyǵymen de aınalysa bastady. Sharýashylyqtyń qaramaǵynda 200-deı iri qara maly, 100-den asa jylqy bar. Osy salada jıyrmaǵa jýyq adam eńbek etedi. Biz egin tanaptaryna barmas buryn aýyl turǵyndarynyń turmys-tirshi­li­gimen tanysýdy jón kórdik. Olar­dyń qaı-qaısysy bolsyn ómir­leriniń mándi, turmystarynyń sándi ekenin rızashylyqpen aıta­dy. Jer úlesin senip tapsyr­ǵandarǵa on paıyz paı beriledi. Shamamen otbasynyń bir múshesine 8 sentner bıdaıdan, 2 sentner arpadan keledi. Qarttar, kóp bala­ly, az qamtylǵan otbasylar jem-shóppen birinshi kezekte qamtama­syz etilgen. Arpa men bıdaı sa­bandary ile maıalanyp, qalaǵan­daryn­sha tasyp berilýde. Biz egis basyna erte jetsek te, seriktestik jetekshisimen kezdese almadyq. Sharýa qamymen aýdan ortalyǵyna júrip ketipti. Sha­rýa­shy­lyqtyń bas esepshisi Elena Ká­rimova onyń joǵyn bildirmedi. Qa­jetti málimetterdi aldymyzǵa jaıyp saldy. Derekterge áredik kóz júgirtip qoıamyz. Kúzgi oraqqa 8 “Esil”, “Enıseı” kombaındary, 2 “JVP-9,1” jatkasy jumyldy­ryl­ǵan. Dándi daqyldardyń 88 paıyzy jınalyp, ár gektardan 11,5 sentner ónim alynýda. – Lızıng arqyly “Lıder-4” kýltıvatory men 4 “MTZ” trak­to­ryn satyp alyp, qolymyz uza­ryp qaldy. Memleket kómegin aıa­maı berip jatyr. Oǵan rahmet, — deıdi bas esepshi esep-qısaby­nan jańylyp qalmaıyn degendeı qo­lyndaǵy bloknotqa úńilgen kúıi. Aýyl irgesindegi tanaptardyń eginin jınaý aıaqtalýǵa jaqyn. Osynda atjaldardy bastyryp júrgen “Esil” kombaınyna Elena belgi berip edi, toqtaı qaldy. Shtýr­valdan túsken kombaın­shy­nyń sharshaǵany esh bilinbeıdi. Jaraý attaı lypyp tur. Ol ózin Aleksandr Lastoves dep tanys­tyrdy. – Qostanaıda qurastyrylǵan belorýssııalyq tehnıka qalaı eken? – dep surap edik, tisi aqsıǵan kúıi bas barmaǵyn kórsetti. Elena qaryndasymyz onyń maqtaýyn ábden kelistirdi. “Ata Zańy­myz­dyń 15 jyldyǵy merekesi kúni 700 sentner astyq bastyryp, 22 myń teńge eńbekkún tapqan batyrymyz osy”. Negizgi mamandyǵy elektr sheberi bolǵanymen, 4 jyldan beri “qyr kemesiniń” qulaǵynda oınap keledi. A.Peters, V.Zvıagınsev sekildi onyń áriptesteri de ozattar qatarynda. Aleksandrdyń anasy­men de tanysýdyń sáti tústi. 8 jyl­dan beri qos basynda minsiz qyz­met etip kele jatqan Valentı­na apaıdyń pisirgen asy dám­di­ligimen til úıiredi. Tájirıbeli as­paz kombaınshy-mehanızatorlardy ystyq taǵammen qamtamasyz etýdi óz mindetine alǵan. Bıdaı alqaby kózdiń jaýyn alady. Tymyq kúnderi sap-sary masaqtar bastaryn ıip sálemdes­ken­deı bolsa, maıda jel soqsa ja­ǵalaýǵa asyqqan teńiz tolqynyna uqsap ketedi. Sharýashylyq bıyl bıdaıdyń “Omby-35”, “Astana”, “Svetlanka”, arpanyń “Kedr”, sulynyń “Mırnyı” suryptaryn egipti. Tańdaýdan qatelespegeni baıqalady. Gektar berekesi 13 sentnerden aınalyp jatsa, qalaı ǵana qýanbassyń. Byltyrǵyǵa qaraǵanda astyq sapasy da anaǵurlym joǵary. Biz ýaqytpen sanaspaı eńbek etip jatqan dıqandardyń eren qımylyna rıza bolyp attandyq. Qyrmanda qyzý qarbalas “Mámbetov jáne K” koman­dıt­tik seriktestigine qarasty Bekseıit bólimshesiniń basqarýshysy, “Otan” ordeniniń ıegeri Arystan Júnisovti de tabý ońaıǵa soqqan joq. Jaı­shy­lyqta tynym tappaıtyn eń­bek­qor jan jıyn-terinniń naǵyz qyz­ǵan sátinde ońaılyqpen ustata qoıar ma? Uıaly telefonyn qaıta-qaıta qońyraýlatyp, izdeý salyp kelemiz. Bir baılanysqanymyzda “Mińgeser aýylynyń oń jaq betkeıinde egin shaýyp jatyrmyz. Tez kelme­seń­iz­der taǵy ketip qalýym múmkin” dep sóz aıaǵyn ázilge burdy. Tez-aq jettik. Alqaptaǵy tehnıkalardyń kóptigin kórip tańdanysymyzdy jasyra almadyq. Sony sezdi bilem “aqyrǵy eńbek akkordtary” dep aqy­ryn ǵana jymıyp qoıdy. Bó­limshe 9 myń gektar jerdiń as­ty­ǵyn túgelge jýyq jınap alypty. Shyǵymdylyq 17,5 sentnerden aına­lypty. Seriktestiktiń “Vek­tor”, “Enıseı”, “Agros”, “Esil” mar­kaly 14 kombaıny sońǵy des­telerdi bastyrýǵa qyzý kirisken. Amantaı Qarajumanov, Jánibek Ysmaıylov, Amanǵalı Mustafın, taǵy basqa kombaınshylar qyr­man­ǵa 5-7 myń sentnerden altyn dán jóneltipti. Seriktestiktiń bas agro­nomy Batyrjan Saýytbaev astyq­ty jınaýda negizinen destege túsirý ádisi qoldanylǵanyn, 36 kombaın­nyń, 10 tirkemeli keń alymdy jat­kanyń qatysyp júrgenin áń­gi­meledi. Kombaın parkiniń 80 pa­ıy­zy jańartylyp, ıgiligin kórýdemiz. Gek­tar berekeligin 15 sentnerge jetkizsek degen úmitimiz bar, deıdi bas agronom. Agroqurylymnyń dırektory Konstantın Mıshenevti qyrman basynda kezdestirdik. Munda kúnine 14-15 myń sentner astyq tazala­ı­tyn 5 mehanıkalyq qyrman úzdiksiz jumys istep tur. Táýligine 360-380 tonna dán keptiretin qondyrǵy iske qosylypty. Bıdaıdyń ylǵal­dy­lyǵy 12-14 paıyzdan aspaıdy. Ba­l­ýyz­dyǵy 28-30-dy quraıdy. Me­ha­nı­kalyq qyrmanda 70 adam eki aýy­symda eńbek etedi. Nıkolaı Danılchenko, Qaıyrbaı Júsipov se­kildi júrgizýshiler elevatorǵa kúnine 70-90 tonnaǵa deıin astyq jetkizýde. Eki tirkemeli qoraby bar “K-700” traktorynyń júrgizýshisi Qozybaı Shamǵanovty áńgimege ázer ıliktirdik. Astyq dalasynan qyrmanǵa astyq tasymaldaıtyn onyń asyǵatyn jónin Konstantın Savelevıch aıtyp berdi. Ol keshe 11 myń teńge tabys tapqan. Búgingideı qımylmen odan da asyp túsetin múmkindigi bar kórinedi. – Kombaınshylardyń eńbek­aqy­sy budan 2-2,5 ese kóp. Naǵyz eńbek solardiki. Naýqan kezinde 300-600 myń teńgege deıin jalaqy al­a­tyndar bar. Kúzgi oraqqa 350-deı adam tartylǵan. Olardy 3 mez­gil tamaqtandyramyz. Tamaq qu­ny­nyń 10 paıyzyn ǵana tóleıdi. Keı egis alqaptary alysta. Son­dyq­tan as­tyq tasymaldaýda kidiriske jol be­rilmeýin jan-jaqty oı­la­s­tyr­dyq. Bul iske 31 tehnıkany qoıyp otyrmyz. Jı­naqtaýshy qoraptardy paıdala­nýdamyz. Astyqty Mamlıýt jáne Kondratov elevatorlaryna tap­syrýdamyz. Irkilis joq. Endigi mindet­ keler jyldyń ónimine be­rik negiz qalaý. Seriktestik elıtaly tuqym ósirýmen de aınalysady. Búgin Aqmola oblysynyń agro­qu­rylym jetekshileri 400 tonna tuqym alýǵa kelisim-shart jasasyp ketti. Satyp alýshylar qatarynyń molaıatyn túri bar. Bıyl 8 mıl­lıon teńgeniń járdemaqysyn alyp, ár gektarǵa 50 kılodan mı­ne­raldy tyńaıtqysh sińirdik. Jyl saıyn 6-7 myń gektar jerdi parǵa qaldyramyz. AQSh ǵalymdary al­daǵy 2-3 jylda qýańshylyq bo­lady dep boljam jasap otyr. “Saqtyqta qorlyq joq” demekshi, tabıǵattyń tosyn minez­derine osy bastan daıyn bolýymyz kerek. Elbasymyz oblysta bolǵan jumys saparynda osy máselege aıryqsha kóńil bólip, aýa raıynyń qandaı kúrdeli ja­da­ıy­na qaramastan, ónimdilikti ke­m­it­peý mindetterin atap kórs­etken edi. Barlyq is-áreketimizdi osy maq­sat­qa úılestirip jatyrmyz. Ylǵal saqtaý tehnologııasy men 3 tanapty aýyspaly egis júıesin keńinen qol­da­nyp, pardy barynsha mol qal­dyrsaq, Prezıdent aıtqan 10-15 sent­ner ortasha ónimdilikti qýań­shy­lyq jyldary da qalypty úr­diske aınaldyra alarymyz anyq, dep ag­roqurylym basshysy agro­nom-ǵalym retinde áriden oı tol­ǵaı sóıledi. Biz qaıtar jolda Bekseıit aýy­ly­na soǵyp, qysqa ázirligin kóre kettik. Úı basyna 3 tonnadan shóp ta­ra­­tylypty. Otyn jetkilikti úıil­gen. Arpa, bıdaı sabany tegin úles­tirilýde. Naýqan aıaqtalǵannan ke­ıin jemazyq taratylady. Onyń ár tonnasy 3-4 myń teńge mól­she­rin­de ǵana. Tazalanǵan qaraqumyq jer­gilikti turǵyndarǵa arzan baǵaǵa satylady. Aýyldan shyǵa bergenimizde Arystan Júnisovtiń uıaly telefony bezek qaǵyp qoıa berdi. Ol bizben egin oraǵyn aıaqtaǵany týraly qýanyshty habardy bólisýge asyqqanyn jetkizdi. Nursaıyn Ábý-ShÁRIP,  jýrnalıst, О́mir ESQALI, Soltústik Qazaqstan oblysy, Mamlıýt aýdany.