Týǵan jerdiń ústinen ushyp ótken tyrnalar

Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńiske bıyl 65 jyl toldy. Al mıl­lıon­daǵan adamnyń qanyn júktegen osy alapat soǵystyń bastalǵanyna  70 jylǵa taıady. Ákesi maıdanǵa attanǵanda týǵandar  qazir aq saqaldy qarııaǵa aınalǵan. Sol jyldardyń qaharyn kórgen aǵa urpaq ókilderiniń qaısysy da beıbit kún úshin ómirin qıǵan bozdaqtardy umytpaı, jas urpaq olardyń rýhyna taǵzym etip júrgenin qalaıdy. Naýyrzym aýdanyndaǵy Mereke aýlynda  Uly Otan soǵysynan qaıtyp oralmaǵan aýyldastarǵa ar­nap eskertkish bel­giniń qoıylýyna  aǵa urpaq ókil­deriniń ózderi túrtki boldy. Osy aýylda týyp-ósken, qazir Qostanaı qalasynda turatyn  soǵys jáne eńbek ardageri Bal­tabaı Qazıev   bas qosqan jerde: “Mereke aýylynan soǵysqa eki júzge jaqyn jigit ketip edi, sonyń teń jartysynan astamyna týǵan jerdiń topyraǵyn qaıtyp basý  jazylǵan joq. Balalar umytyp ketpesin, solarǵa arnap belgi ornataıyq” degendi aıtyp júrdi. Aǵanyń bastamasyn inileri jerge tastamady. Mereke orta mektebinde kóp jyldar dırektor bolyp qyzmet atqarǵan, ardager ustaz Suńqar Ospanov bastaǵan top aýylda Uly Otan soǵysynan oralmaǵan boz­daqtarǵa arnalǵan  eskertkish belgi qoıý jumysyn aıaǵyna deıin jetkizdi. –“Bozdaqtar” kitabyn alyp,  osy Qaıǵy jerinen maıdanǵa attanǵan­dardy túgendegenimde, solardyń  soǵysta qaza tapqandary 101 boldy. Olardyń 40 shaqtysy  erlikpen maıdan dalasynda  kóz jumǵanda jıyrmanyń ishindegi ǵana ji­gitter edi. Olardan urpaq ta qal­mady,– deıdi Suńqar Ospanov. Na­ýyrzym men Torǵaıdyń ortasyndaǵy Qaıǵy dep atalatyn jerde  kindik qany tamǵan sol boz­daqtardyń súıegi Reseıde, Ýkraı­nada, Belorýssııada, tipti Pol­sha men Germanııada, Iranda qaldy. Júz bir bozdaq – júz bir otba­synyń ıesi, júz bir taǵdyr edi. Eskertkish belginiń ashylý salta­natyna olardyń týǵan-týystary, urpaqtary keldi. – Ákem Ábdibek Tolyqbaev  soǵysqa ketkende úsh aılyq náreste ekenmin. Jas bosanǵan sheshemdi kúzde astyq tasýǵa ógiz aıdaıtyn adam joq dep, qyrǵa alyp ketken. Sosyn meni  ájem asyraǵan. Bala ashyǵyp jylaı bergen soń jeńgem emizgen eken. Sonymen tiri  qalyp, ileske ilinip ketippin,– deıdi eńbek ardageri Muhtar  Ábdibekov. – Ákem jastaıynan din jolyn ustaǵan, namazyn qaza etpegen  kisi eken. Al onyń inisi Sándibek oqýǵa, qushtar bolypty. Dostary  soǵysqa attan­ǵanda, ol da ózi suranyp  ketip qalǵan eken. Ekeýi de habarsyz ketti. – Myna qara granıt taqtada aty-jóni jazylǵan  Doskeı Meńlibaevtyń nemeresimin. Atam 1942 jyly maı­danǵa ketkende ákem Baǵyt úsh jasta qalǵan eken. Atamnyń  rýhyna taǵzym etip kelip turmyn,–deıdi Almas Doskeev. – Myna taqtada  aǵaıyndy úsh Ospanov bar.  Meniń týǵan aǵam Ǵa­lym­­­­jan Ospanov adamnyń irisi, aly­by eken. Aýylda júrgende aıaǵyna aıaq kıim tigýge  úlken teri tappaı qı­nalady eken.  Bir hatynda: “ Úl­ken aǵa,  komandırlerim  aıaǵyma durys etik, ne báteńke taýyp bere almaǵan soń, daıyndyq jatty­ǵý­laryna kirise almaı, bólmede úsh kún jattym”, dep jazypty ákemiz Ospanǵa. Stalıngrad maıdanynda opat boldy,– dep eske alady Suńqar aqsaqal. Al jıyrmaǵa da tolmaǵan qyr­shyn jasynda oqqa ushqan Qabden Janbosynovtyń  janyp turǵan ot bol­ǵanyn da aýyldastary ańyz etedi. Ol orta mekteptiń 10-synybynda oqyp júrip, aýdandyq komsomol ko­mıtetin basqarǵan eken. Aǵasy Shaı­sul­tan ekeýi de birdeı soǵystan qaı­typ oralmaǵan.  Mine, granıt taq­taǵa jazylǵan ár bozdaq týraly su­raı berseń, talaı  áńgimeniń sheti shyǵady. Osy júz bir bozdaqtyń basym kópshiliginiń  artynan “qara qaǵaz” da kelmeı, habarsyz ketken. Shyn mánisinde  olardyń maıdanda opat bolǵandyǵy týraly anyqtama aýylǵa kelgen. Jurttyń yńyrshaǵy aınalyp turǵan kezde aýdan, aýyl basshylary  artynda qalǵan anasyn, jaryn, bala-shaǵasyn aıap, shýlatpaı-aq qoıaıyq, úmit jibin  úzbesin dep, “qara qaǵazdy” olardyń úıine bergizbegen. Ana balasyn kútýmen júrip kóz jumdy, bala ákesin kútýmen júrip erjetti. Aýyldyń ústinen ushyp ótken tyrnalardaı  bozdaqtardyń qol bulǵaǵan estelik-elesi ǵana qaldy... Eskertkish-belginiń  jobasyn Mereke aýylynyń túlegi Abylaı Baıshın syzyp, jasap beripti. Qurylys jumystaryna maıdannan qaıtpaǵan azamattar urpaqtarynyń eshqaısysy da shet qalmaı, jumyla kiristi. Onyń ashylý saltanatynda  Qazaqstan dinı basqarmasynyń oblystaǵy ókili,  oblys ortaly­ǵyndaǵy Aqmeshittiń naıb-ımamy Ertaı qajy Islamuly árýaqtarǵa Quran baǵyshtady. Ardagerler, kóz kórgender sóz aldy. Aqyndar Na­ǵashybaı Muqatov pen Abaı Qajıev tebirene óleń oqydy. Eskertkish-belgi aýyldyń ortasyna emes, mekteptiń aýlasyna ornatyldy. Ol jas urpaq atalaryn, olardyń erlik isterin umytpasyn degen nıetten  týǵan edi. Jas urpaq umytpasa  olar úshin keýdesin oqqa tosqan, týǵan jerden alysta qalǵan  bozdaqtar da elimen birge bolady. Olarǵa munan artyq eshteńeniń keregi joq. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı oblysy, Naýyrzym aýdany, Mereke aýyly.