Bishkektegi kezdesýler

Qyrǵyzstandaǵy baıypty is-qımyl men baıandy bolashaqqa yqpal etse, quba-qup Budan bu­ryn ha­bar­la­ǵa­ny­myzdaı, Elbasynyń tapsyr­masymen jáne aldyn ala qol jetkizilgen ýaǵdalastyqqa oraı, EQYU-nyń Is basyndaǵy tó­raǵasynyń Arnaıy ókili, Parla­ment Májilisiniń vıse-spıkeri Jánibek Káribjanov Qyrǵyz­standaǵy parlament saılaýy qarsańyndaǵy ishki saıası ahýal­men jaqyn tanysý maqsatynda 13-15 qyrkúıekte osy elde jumys babyndaǵy saparmen bolyp qaıtty. Izgilikti paryz júgin arqalaǵan, Qyrǵyz­stan­daǵy halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan yqpal etý shara­la­ryn odan ári óris­tetýdi kózdegen osynaý saparǵa BUU Bas hat­shysynyń Arnaıy ókili, BUU-nyń Ortalyq Azııa­daǵy pre­ven­tıvti mámilegerlik jónindegi óńirlik ortalyǵynyń basshysy Mıroslav Encha men Eýro­odaq­tyń Ortalyq Azııa elderi bo­ıynsha Arnaıy ókili Per Moreldiń qosylýy máseleniń mańyz­­dylyǵyn ústemeleı tús­ken-deı. Atalmysh sapar barysynda ótpeli kezeńdegi úkimet bas­shy­lyǵymen, saıası partııalardyń jáne jergilikti úkimettik emes uıymdardyń ókilderimen Qyr­ǵyz Respýblıkasyna halyq­aralyq qoǵamdastyqtyń qol­daý kórsetýi oraıyndaǵy is-shara­lardy odan ári úılestirý týraly jan-jaqty konsýl­t­a­sııalar almasylyp, eldiń qa­zir­gi jaǵdaıy, oqıǵalardyń damý yqtımaldyǵy jóninde búk­­pesiz ashyq áńgimeler ótkizildi. Qyrǵyzstan prezıdenti Roza Otýnbaeva eldegi turaq­ty­lyq pen qaýipsizdikti qam­ta­masyz etýdegi halyqaralyq qoǵamdas­tyqtyń jumsap jat­qan eleýli kúsh-jigeri úshin il­tı­patty alǵys sezimin bildirip, sonyń oraıynda zańnyń ústemdigi men el ekonomıkasyn qalpyna kel­tirýde Ýaqytsha úkimetke qoldaý kórsetken naqty qadam­dary úshin EQYU-nyń qazaqstandyq tóraǵa­ly­ǵynyń rólin erekshe atady. Shy­nynda da, halyqara­lyq qoǵamdastyq eldi quldyraý shyńyraýyna tartqan, kúızelis pen qaıǵyǵa ushyratqan, bılik­tiń toqyraýyna ulasqan jo-syq­syz oqıǵalardan keıingi aýyr da taýqymetti kezeńde Qyrǵyzstandy ne bolsań, ol bol dep, óz taýqymetiniń shy­tyr­manynda jalǵyz qaldyrǵan joq. Qazaqstan áýelden-aq EQYU-nyń qazirgi tóraǵasy retinde de, odan qala berdi, tarıhı týystas ta taǵdyrlas kórshi el, qazaqy uǵymǵa sal­ǵan­da, aqjúrek aǵaıyn retin­de de kómek qolyn aldymen sozdy. Álbette, Roza Ysqaqqy­zynyń kóńil túkpirinde bul jaılardyń da jatqany anyq. Osy arada el ishindegi áralýan toptardyń túsinistik únqaty­sýyna jáne bir baýyrlas mem­leket – Túrkııanyń muryn­dyq bolýy da ǵanıbet deı alsaq kerek. Qyrkúıektiń aıaǵyna deıin qyrǵyz jaǵy sondaı-aq Túrkııa­nyń, Dúnıejúzilik damý ban­kiniń jáne Germanııa bankiniń grant­taryn, qazanda – Azııa Da­mý banki men Eý­ropalyq Odaqtyń grant­taryn alýdy josparlap otyr. Biz Bishkekte júrgen kún­derde V.Pýtınniń dýaly aýzymen Reseıdiń Qyrǵyzstan ekono­mı­kasyn ońaltýǵa 10 mıllıon dol­lar kómek beretindigi jó­nin­de jarııa etilgeni belgili boldy. AQSh óz aldyna, alys­taǵy J­a­p­onııa da Qyr­ǵyzstanǵa qarjy k­ó­megin berýge yqylasty kó­ri­ne­di. Árıne, alǵan jaqsy. “Joq­shylyqta jegen quıqanyń dámi aýyzdan ketpes” deımiz-aý. Biraq almaqtyń da salmaǵy bar emes pe. Olaı bolsa, negizgi te­mirqazyq baǵyt retinde qazirgi aǵymdaǵy jaǵdaıdyń ózinde de Qazaqstan Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaev dostas mem­leket úshin usynǵan ekonomıkalyq ońaltý baǵdarlamasyn iske asyrýdy ustanǵan áldeqaıda durys sııaqty. Bul úshin Qyr­ǵy­zstannyń naq ózinde eko­nomıkalyq áleýet te, re­sýrstar da jetkilikti. Tek eldiń eko­nomıkalyq damýynyń jańa jaǵdaıǵa laıyqtalǵan ilkimdi baǵdarlamasy ázirlenýi qajet. Osy jyldyń 10 qazanyna bel­gilengen parlament saıla-ýyna ázirlik, saılaý aldyndaǵy kúreske 29 partııanyń qosylýy eldegi ártúrli kúshterdiń saıası belsendiligin kúrt arttyryp jiberdi. Osy oraıda ázirge syrttaı turaqty ári jaıma­shýaq bolyp kóringenimen, ishki saıası jaǵdaıdyń kez kelgen ústirt nemese asyǵys qadamnan, bolmashy tamyzyqtan, oılan­baı aıtylǵan bir aýyz sózden-aq ýshyǵyp shyǵa kelýi múm­kindigin eshbir joqqa shyǵarýǵa bol­maıdy. Osyndaı kózge kórinbes shıelenis eldiń ońtús­tiginde, Osh pen Jalalabadta saqtalyp otyr desek, shyn­dyqtan alysta­maımyz. Qyrǵyz basshysynyń Arnaıy elshiler saparynyń dál aldynda ǵana sol jaqtan oralýy ol óńirdiń erekshe nazarda ekendigin ańǵartqandaı. Búkpesiz áńgime kezinde R.Otýnbaeva saılaý qarsańynda shıelenis pen qaıtalama qaq­tyǵys qaýpi kúsheıgen jaǵdaıda elde tótenshe jaǵdaı engizilip, saılaý keıinge qaldyrylýy múmkin ekendigin de jasyryp qala almady. Biraq jańaǵydaı qaýipti barynsha azaıtyp, jurt kókeıindegi kúmán-kúdikke oryn qaldyrmaýǵa, sóıtip, ádil ári alańsyz tynysh saılaý ótýin qam­tamasyz etýge qazirgi bı­liktiń kúsh-jigeri, qural-dármeni jetkilikti. Mundaı she­shim­tal-dyqty R.Otýnbaeva osy kúnderde kúsh vedomstvo­la­ryn­da – Bas prokýratýra men Ishki ister mınıstrliginde basshy kadrlardy aýystyrǵan kezde tanytyp ta tastaǵandaı. Osy rette bir aıtarlyq nárse, el aýmaǵynda EQYU-nyń polısııalyq konsýl­tatıvtik toptaryn ákelip ornalastyrý máselesi túpkilikti sheshimin tappaı, tejelińkirep turǵany qynjyldyrǵandaı. Keıbir partııalar da tehnı­kalyq tur­ǵy­daǵy máselege saıası reńk bergisi keletin nıetterin bildirip aldy. Sol sebepten de, kon­sýl­ta­tıv­tik polısııa toptaryn saılaýdan keıin ornalastyrý jóninde kelisildi. Nesi bar, tynyshtyq saılaýdan keıingi kezde de kerek. Qyrǵyzstannyń Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóra­ǵa­sy A.Sarıev, Syrtqy ister mınıstri R.Qazaqbaev, Ishki is­ter mınıstriniń orynbasary Sh.Mamyrov, respýblıkanyń tehnıkalyq úkimetiniń birinshi vıse-premeri A.Mýralıev saılaý qarsańynda elde tynyshtyq saqtaýdyń, janjal-kıkiljińderdiń aldyn alýdyń ózekti máselelerine, osy rette atqarylyp jatqan isterge toqtaldy. Saılaýda jeńilis tapqan partııalardyń keıbir kóshbasshylary óz maqsattaryna jetý jolynda neden de bolsa taıynbaıtyny atap ótildi. Sondaı-aq ásirese ortalyq she­shimderiniń zańdy­lyǵyn únemi tanı bermeıtin eldiń ońtústik óńirinde búl­dirgish áreketterdiń oryn alý múmkindigin qaperden bir sát shyǵarýǵa bolmaıdy. Osyǵan baılanysty qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý maq­satynda qyrǵyz ókimet or­yndary parlament saılaýy kúni árbir saılaý ýchaskesinde mılı­sıonerler men halyq jasaq­shylarynyń kezekshilik etýi jóninde sheshim qabyldady. Endi, tikeleı saılaýdyń ózine keler bolsaq, oǵan 2 mıllıon 700 myń saılaýshy qatysady dep kútilýde. Búkil Qyrǵyzstan boıynsha 344 saılaý ýchaskesi jasaqtalmaqshy. Taǵy bir úlken túıtkil sol, qazir Reseı Federasııasynda ǵana 400 myńǵa jýyq qyrǵyz mıgrant­tary resmı tirkelgen. Qa­zaqstanda júrgen saılaý ja­syn­daǵy qyrǵyz azamattary 100 myń dep shamalanýda. Olardy daýys berýmen qamtý múm­kin de emes jáne ondaı jaǵ­daı qaras­tyrylyp ta otyrǵan joq. Demek, keminde jarty mı­llıon qyrǵyz azamaty óz eliniń bolashaǵyn tańdaýǵa qatysa almaıdy, degen sóz. О́te ókinishti. Qyrǵyzstan parlamentiniń saılaýy qarsańynda EQYU-nyń Bishkektegi ortalyǵy ıgilikti isterdiń tynymsyz uıyt­qysyna aınalǵan. Orta­lyq­tyń basshysy, Elshi Endrıý Tesorer dinı ekstremızmniń taralýyn boldyrmaý oraıynda qylmystyq-atqarý júıeleriniń qyzmetkerlerine arnalǵan semı­narlar legin bastady. Sonymen qatar, atalǵan Ortalyq Qyrǵyz Respýblı­kasyndaǵy saılaýda saıası partııalar ustanatyn Ádep kodeksin ázirlep usyndy. Saılaýǵa resmı tirkelgen 29 saıası partııanyń 26-sy osynaý kodekske qol qoıypty. Demek, olar zań quzyryna júginip, saılaýdyń ádil ári adal ótýin jaqtaıdy, negizgi saılaý qaǵıdattarynyń qadaǵalanýyn qamtamasyz etýge umtylady. Partııalardyń qaýqarsyz emes ekendigi saılaý aldyndaǵy úgit naýqany bastalǵan alǵashqy kúnderden-aq belgili bolyp qalǵandaı. Halyqqa olardyń úni jetip-aq jatyr. Báriniń nıeti túzý, tilegi aq, murattary asqaq, maqsattary bireý. Bári de Qyr­ǵyzstandy kógertýdi, kórkeıtýdi kókseıdi. Áıtkenmen, eshqaı­sy­sy jar­qyn bolashaqqa jet­kizetin joldy kórsetpeıdi, naqty ekonomıkalyq baǵdar­lama usynbaǵan. Partııalarǵa aby­roı ápere qoımas osy jaǵdaıdy kezdesýlerde Jáni­bek Káribjanov ta, sonymen birge, Reseı Prezıdentiniń Qyrǵyz Res­pýblıkasymen qarym-qa­tynasty damytý jó­nindegi ókili V.Rýshaılo da atap kórsetti. Saılaý kezindegi túıtkildi ári kókeıkesti máseleniń biri partııalardyń da, bıliktiń de, bylaısha aıtqanda, “ákimshilik resýrs” deıtindi paıdalanýyna jol bermeý bolyp tabylady. Eger ol paıdalanylsa, qandaı da bir partııa nemese partııalyq kóshbasshy saılaý naýqany barysynda memlekettik qol­daýǵa arqa súıese, daýdyń basy sol bolaıyn dep tur. Bul – óte qaýipti. Osy jaıdan Jánibek Káribjanov bastaǵan halyq­aralyq uıymdar ókilderi óte-móte saqtandyryp, óz kezeginde bılik pen partııalar da “ákim­shilik resýrstarǵa” júgin­beıtindikterine sendirip baqty. Naq osy maqsatta, EQYU-nyń Demokratııalyq ınstıtýttar jáne adam quqyǵy jónindegi bıýrosy 10 qazanda Qyrǵyz­stan­da ótetin parlament saılaýyn baıqap-baqylaıtyn óz mıs­sııa­syn ashty. Mıssııa basshysy Korın Jonker: “EQYU-ǵa qatysýshy retindegi mindet­te­me­lerine sáıkes demokratııalyq saılaý ótkizý Qyrǵyzstan úshin mańyzdy syn bolmaq”, dep málimdedi. Atalǵan mıssııa Qa­zaq­stannyń Syrtqy ister mı­nıs­trliginiń usynysy boıynsha ashylǵanyn atap ótkenimiz ab­zal. Qyrǵyzstanǵa EQYU-ǵa múshe 23 elden 300-den astam sarap­­­shylar men qysqa merzimdi ba­­ı­qaýshylar keledi dep kú­ti­lýd­e. Sonymen, qyrǵyz eli óziniń saıası ómiriniń asa mańyzdy kezeńine aıaq basty. Halyq­aralyq standarttarǵa sáıkes teń quqyqty, erikti ári ádil saılaý­dyń ótkizilýin qam­tamasyz etý qazirgi qyrǵyz úkimetin bylaı qoıǵanda, búkil qyrǵyz halqy-nyń bolashaǵyn boljaldaıtyn jaýapty syn bolǵaly tur. Osyny paıymdaı kele, EQYU-nyń, BUU-nyń jáne Eýroodaq­­tyń Arnaıy ókilderi Qyr­ǵyzstandaǵy ahýalǵa baılanysty málimdeme jasap, sol synnan súrinbeı ótýdiń, eldiń turaqty ári órkendi bolashaǵyna parlament saılaýyn kináratsyz tabysty ótkizý arqyly negiz salýdyń mańyzdylyǵyn atap kórsetti. Iá, halyqaralyq qoǵamdastyq qyrǵyz halqynyń aqyl-parasatyna senedi jáne olardy ózderiniń jarqyn bolashaǵy jolyndaǵy kúreste rııasyz qoldaıdy. Aldaǵy par­la­ment saılaýy Qyr­ǵyzstanǵa myqty memleket bolý múmkindigin usynyp otyrǵan eldik syny deıtinimiz de sondyqtan. Qorǵanbek AMANJOL, Almaty-Bishkek-Almaty.