Basty talap – básekege qabilettilik

Premer-Mınıstr Kárim Másimov Almaty oblysynyń Jarkent óńirindegi Qorǵas aýylyna kelip qaıtty. Úkimet basshysynyń resmı issapary eki el shekarasynda salynyp jatqan “Qorǵas” halyqaralyq shekaralyq áriptestik ortalyǵyndaǵy qurylys jumystarynyń barysymen tanysýǵa arnaldy. “Qorǵas” HShÁO prezıdenti Ǵab­dýlhakım Jáshibekov Úkimet basshysyna ortalyqta atqarylyp jatqan ister jóninde baıandap, Qorǵas-Jetigen temir joly men Almaty-Qorǵas avtojol qury­ly­sy­nyń barysymen tanystyrdy. Budan soń Úkimet basshysy QHR tarapyna ótip, kórshiles eldiń at­qarýshy bılik ókilderimen kezdesti. Kárim Másimovtiń Almaty obly­syna kelgendegi basty maq­saty – atalǵan ortalyqtyń 2012 jylǵa belgilengen alǵashqy ke­ze­ńin­de atqarylatyn isterdi baǵamdaý bolatyn. “Qorǵas” halyqaralyq she­karalyq áriptestik ortalyǵynyń qurylysy Qazaqstan Respýblıkasy men Qytaı Halyq Respýblıkasy bas­shylarynyń bastamasymen bir­lesip jasalǵan, Qytaı elimen eki ara­daǵy saýdany jandandyrýǵa, sonymen birge eki memlekettiń de tasymal áleýetin damytýǵa arnal­ǵan iri joba bolyp tabylady. Ol óndiristik, kóliktik salaǵa kapıtal jumsaýǵa, shaǵyn jáne orta bız­nesti barynsha tabysty etýge múmkindik beredi. 2004 jyldyń 24 qyrkúıeginde Elbasymyz Nursultan Nazarbaev­tyń ShUAR-ǵa barǵan saparynda Qazaqstan men Qytaı shekaralary ara­synda “Qorǵas” halyqaralyq shekaralyq áriptestik ortalyǵyn qurý týraly kelisimge qol qoıylǵan bolatyn. Ortalyqtyń qurylysy eki bó­likten turady. Olar Almaty obly­synyń Panfılov aýdanynda orna­lasqan qazaqstandyq jáne Ile-Qa­zaq avtonomııaly oblysy aımaǵyn­daǵy Shyńjań-Uıǵyr avtonomııaly aýdanynda turǵan qytaılyq bólik dep atalady. Ortalyqtyń jalpy aýma­ǵy 528 gektardy  qamtıdy, onyń 185 gektary qazaqstandyq, 343 gektary qytaılyq bólikte. Or­talyq paıdalanýǵa berilgennen keıin eki el azamattary vıza resim­demeı-aq 30 táýlik merzimge deıin júre alady. Jobanyń quny 382,9 mıllıard teńge, onyń 73,7 mlrd. teńgesi res­pýb­lıkalyq bıýdjet qarjysy, 309,2 mlrd. teńgesi jeke ınves­torlardyń enshisinde. Bıýdjetten bó­lingen qarjynyń 65,8 mlrd. teńgesi ortalyqty jobalaý men ınfraqurylymdyq qurylys ny­sandaryn salýǵa jumsalypty. Or­talyq qurylysynyń alǵashqy kezeńin aıaqtaý 2012 jylǵa belgi­lense, 2018 jyldan bastap ol to­lyq qýatynda iske kirisedi. Qazirgi kezde kóptegen nysanda qurylys jumystary qyzý qarqynmen júrgizilýde. “Qorǵas” erkin ekonomıkalyq aımaǵy birneshe bólimnen turatyn bolady. Munda úlken kólik ter­mı­naly, saýda kórmesi, kelgen adam­dar ashyq aspan astyna shyqpaı jalǵastyra aralaıtyn saýda pa­vılon­dary, bir mezette 5 myń adam qabyldaýǵa múmkindigi bar qo­naqúı kesheni salynady. Halyq­aralyq qarjy jáne óndiristik uıymdardyń iri halyqaralyq kez­desýlerin, konferensııalaryn, sımpozıýmdaryn ótkizýge arnalǵan ortalyq salynbaqshy. Ofıster men meıramhanalar, kazıno, kıno­teatr, kóp qabatty turǵyn úıler, mektep pen balabaqsha, kelýshiler demalatyn basqa  oryndar  jaıy da oılastyrylǵan. Ortalyqtyń qyzmeti  saýdamen ǵana shektelmeıdi. Bul jerde ShYU mámilesiniń quramyndaǵy mem­le­ket­­terdiń mádenıeti men tarıhı damýynan keń maǵlumat beretin etnıkalyq park jasalǵan. О́ndiris oryndarymen QHR-da nemese álem­niń kez kelgen elinde jasala­tyn tehnıka men óndiristik qural-jabdyqtardyń bólshekterin jasap berýge sharttasýǵa bolady. Munyń ózi halyqaralyq eńbek rynogyn óristetedi. Isker azamattar osyn­daǵy kórmelerden ózine qajet taýar túrlerin tańdap, kelisim-shart ja­sasýyna, qolma-qol esep aıyry­sýyna bolady. Munda kelgen isker adamdardy ǵylymı-tehnıkalyq jetistiktermen tanystyrý múm­kin­digi de bar. Osylaısha elimizdiń oń­tústik shyǵys shekarasy sanalatyn Qorǵasta aldaǵy ýaqytta ınfra­qurylymy óte joǵary deńgeıdegi, álem nazaryn ózine aýdaratyn sán-saltanatty qala paıda bolmaq. Mun­daı erkin ekonomıkalyq aımaq álemniń eshbir elinde áli jasal­maǵan deýge bolady. Eń bastysy, Qorǵastan kórshiles Azııa jáne Eýropa elderine jol ashatyn jańa dáliz qalyptaspaqshy. Premer-Mınıstr Kárim Má­si­movpen birge Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev, Qarjy mınıstri Bolat Jámishev, Kólik jáne kommýnı­kasııa mınıstri Ábilǵazy Qusaıy­nov, Almaty oblysynyń ákimi Serik Úmbetov jáne birqatar sala basshylary boldy. *  *  * Premer-Mınıstr Kárim Másimov ótken sársenbide arnaıy ekonomıkalyq aımaqqa kiretin “Alatau IT City” aqparattyq tehnologııalar parkinde boldy. Úkimet basshysy osy jerde bilim jáne ınnovasııalyq tehnologııalar salasynda júzege asyrylyp jatqan jobalarmen jáne keleshekte qolǵa alynatyn is-sharalarmen tanysty. “Alatau IT City” aqparattyq tehnologııalyq parkinde Úkimet basshysymen birge Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehno­logııalar mınıstri Áset Isekeshev, Baılanys jáne aqparat mınıstri Asqar Jumaǵalıev jáne Qarjy mınıstri Bolat Jámishev boldy. Úkimet basshysy Kárim Mási­mov ótkizgen keńeıtilgen jıynda “Alatau IT City” aqparattyq teh­no­logııa parkiniń damý tujyrym­damasynyń tusaýkeseri boldy. Oǵan belgili ǵalymdar, joǵary oqý oryndary rektorlary, sonymen qatar bıznes-qurylymdardyń basshylary da qatysty. Aqparat­tyq tehnologııalar parki Memleket basshysynyń Jarlyǵymen budan jeti jyl buryn, ıaǵnı 2003 jyly tamyz aıynda qurylǵan bolatyn. Ony qurýdaǵy eń negizgi maqsat elimizde búgingi kúnniń joǵary ta­labyna saı keletindeı aqparattyq óndiristi odan ári damytyp, ór­kendetý bolyp tabylady. Sonymen qatar, qazirgi tańdaǵy basty qajet­tilikke aınalyp otyrǵan joǵary tehnologııalyq kásiporyndardy qurý ekendigi aıtpasa da túsinikti. Bir quptarlyǵy, qazirde aqparattyq tehnologııalar parkiniń qaty­sýshysy 24 kompanııa bolyp esep­telinedi. Olar bul parktegi qyzmettiń negizgi túrlerin iske asyrýda. Kópshilikke belgili, elimizdiń ekonomıkasy jańa kezeńge aıaq basty. Soǵan oraı, údemeli ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy aıasynda atqarylatyn jobalar qandaı salada bolmasyn iskerlik pen sapalylyqty jáne jaýapkershilikti talap etetindigi sózsiz. Sol sebepten de,  kezdesýde bul máselege basty na­zar aýdaryldy. Ekonomıkany modernızasııalaý aıasynda tehno­logııany jetildirý, eńbek ónim­diligin qarqyndy túrde arttyrýdyń qajettiligi óte  zor. Aqparattyq tehnologııalar parkiniń keleshektegi damý tujyrymdamasynyń tusaýke­se­rinde sóz alǵan “Ulttyq ınno­vasııalyq qor” AQ dırektorlar keńesiniń tóraıymy Zarına Arslanova bul salada búgingi tańda qol jetken jetistikter jáne kele­shekte qolǵa alynatyn jobalar týraly jan-jaqty baıandap berdi. Bul oraıda, ásirese, aqparattyq tehnologııalar parkine kásipker­lerdiń kelýin yntalandyratyn bir­shama jaǵymdy jumystar kórinis berýi quptarlyq jáıt. Anyǵyraq aıtqanda, salyq mólsherin tómen­detý baǵytynda birshama is-sharalar qabyldanýynyń, sonymen qatar, normatıvtik-aqparattyq aktilerge ózgeristerdiń engizilýiniń mańyzy zor. Zarına Arslanovanyń pikirin­she, kásipkerlerdi qoldaý jáne olarǵa kómek qolyn sozý másele­sinde eskeretin jáıtter az emes. Mine, osy jumystardyń arasynda kásipkerlerdiń ofısterge tólem qunynyń – olardyń talabyna saı kelýi, ıaǵnı baǵanyń tym qymbattap ketýi ǵana emes, sonymen qatar bul baǵyttaǵy ózge de kúrdelilikterdiń óz sheshimin tabýynyń qajettiligi zor ekendigi daýsyz. Arnaýly eko­nomıkalyq aımaqqa ákelinetin bar­lyq taýarlardyń derlik kedendik baj salyǵynan bosatylýy, tehno­logııalyq jabdyqtar ımporty sa­lyǵynyń azaıtylýy týraly usy­nystardyń bar ekendigi de aıtyldy. Sala basshylary atap kórsetkenindeı, shyn mánisinde de qazaqstandyq ónim óndirýshilerdiń ónimderin shetelderde ózderine paıdaly baǵamen ótkizýi úshin eks­porttyq baj salyǵyn tómendetýdiń máni zor. Arnaýly ekonomıkalyq aımaq­taǵy kezdesýde Premer-Mınıstr Kárim Másimov aqparattyq teh­nologııalar parkiniń elektr, gaz jáne sýmen qamtamasyzdandyrýǵa basa nazar aýdardy. Úkimet bas­shysy osyǵan baılanysty Almaty jáne Almaty oblysy ákimdikterine kún tártibinde turǵan máseleni qysqa merzimde sheshýdi tapsyrdy. Sondaı-aq bul iske sheteldik ma­mandardy belsendi túrde tartý kerektigin de tilge tıek etti. Ashy­ǵyn aıtqanda, óndiristiń órkendeýi mamandar biliktiligine táýeldi. Sondyqtan da búgingi tańda álemdik standarttarǵa saı keletin mamandar daıyndaýdyń aýadaı qajettigin atap ótken Úkimet basshysy ózge de aýqymdy mindetterge toqtaldy. Elimizde aqparattyq jáne ınno­vasııalyq tehnologııalardy odan ári damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasaý jáne jobalardy qarjylandyrý da nazardan tys qalmaı, mınıstr­likter men vedomstvolarǵa naqty mindetter júkteldi. Aqparattyq tehnologııalar parkiniń aýmaǵyndaǵy kórmede “Zerde” AQ, “Qazaqtelekom” AQ, “Delta” IT” JShS, “Halyqaralyq aqparattyq tehnologııa ýnıver­sı­teti” AQ, “Sulý Svet” konsorsıý­my, “Altstrantelekom” JShS, “Zerecon” JShS, “Fızıka-tehnı­kalyq ınstıtýt” JShS jáne basqa da kompanııalardyń ár alýan jo­balary kópshilik nazaryna usy­nyldy. Bul oraıda Halyqaralyq aqparattyq tehnologııa ýnıversı­tetine arnalǵan bólim týraly atap aıtqan jón. AQSh-tyń “Karnegı Mellon” ýnıversıtetimen tyǵyz baılanystaǵy oqý orny jas mamandar daıarlaýda úlken izdenis pen iskerliktiń úlgisin tanytýda. Álemdik deńgeıdegi mamandar daıyndaý – el keleshegine qosy­latyn mol úles. Basty tujyrym osy. Kúmisjan BAIJAN,  Baqyt BALǴARINA, Almaty oblysy.