Birlik jańa jetistikter men jeńisterge bastaıdy

Keshe Ystambuldaǵy “Chıragan Kempınskı” qonaq úıinde Túrkitildes memleketter basshylarynyń H sammıti boldy, onyń jumysyna Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qatysyp, sóz sóıledi. Birlik jańa jetistikter men jeńisterge bastaıdy Elbasy Nursultan Nazarbaev Túrkitildes memleketter basshylarynyń sammıtinde osylaı dep atap kórsetti Sammıt jumysyn qarsy alýshy jaq retinde Túrkııa Prezıdenti Ab­dýlla Gúl ashyp, júrgizip otyrdy. Sammıtke qatysýshylarǵa quttyq­taýy­nan keıin ol óziniń resmı só­zin aıtty. Túrkitildes memleket­ter­diń Túrki keńesiniń qurylýy – tarıhı sheshim bolyp tabylady, dep atap ótti Túrkııa Prezıdenti. Biz búgin osyndaı tereń qatynasqa qol jet­kizip otyrmyz. Odan keıin la­tyn álipbıindegi retine qaraı Ázir­baıjan Prezıdenti Ilham Alıev sóıledi. Úshinshi bolyp sóılegen Nur­sultan Nazarbaev sózin ózderin ystyq yqylaspen qabyldaǵan túrik jaǵyna rızashylyq bildirýden bastady. Odan ári Qazaqstan Pre­zıdenti sózin: “Búgin bizdiń aldy­myzda Túrkitildes memleketter bas­shylarynyń 2009 jyly Nahchy­van­da ótken 9-shy sammıti barysynda qol jetkizilgen kelisimderdi iske asyrý mindeti tur. Sonymen qatar biz bolashaqtaǵy josparlardy tal­qylaýymyz kerek”, dep jalǵas­tyr­dy. Nahchyvan basqosýy barysynda Ázirbaıjan, Qazaqstan, Qyrǵyz­stan jáne Túrkııa basshylary ta­rıhı mańyzy zor qujatqa – Túr­ki­tildes memleketterdiń yntymaq­tastyq keńesin (Túrki keńesi) qurý týraly kelisimge qol jetkizgenin eske aldy. Bul kelisim jaqynda Qazaqstan Parlamenti tarapynan qoldaý taýyp, ratıfıkasııalandy. Túrki keńesiniń tolyqqandy ju­mysqa kirisýine bárimiz de múd­de­limiz jáne bul úrdiske ózge baýyr­las elder de qosylady degen úmit­temiz, deı kelip, osy qatarda búgingi sammıtte Túrkimenstan Prezıdenti Gýrbangýly Berdymuhamedovtiń de qatysyp otyrǵanyna qýanyshty ekenin jetkizdi. Túrkimenstan bas­shylyǵynyń ortaq basqosýlarǵa qa­tysýy jalpy túrkilik yqpaldasý úr­disine qomaqty úles qosatyny sózsiz. Búgingi sammıt Túrki keńesiniń ınstıtýttyq qalyptasýyna jańa serpin beredi degen senimdemin. Bizdiń aldymyzda Túrki keńesi Hatshy­ly­ǵynyń qurylýy, Aqsaqaldar alqasy týraly erejeniń qabyldanýy, Túrki álemi akademııasynyń naqty ju­mysqa kirisýi sııaqty jalpy túrkilik qurylymdardy odan ári damytý mindeti tur. Byltyr Nahchyvan sam­mıti kezinde biz Túrki álemi aka­demııasyn ashý jóninde ıgi bastama kótergen edik. Osy akademııanyń tusaýkeser rásimi mamyr aıynyń aıa­ǵynda Astanada ótkizildi. Halyq­aralyq mártebege ıe bolatyn bul akademııa jumysy túrkitildes ha­lyqtardyń tamyrlas tarıhyn zer­deleýge jáne ortaq mádenıetin damytýǵa jumyldyrylady. Osyǵan oraı, jalpy túrkilik órkenıettiń órkendeýine múddeli barsha me­ke­meler men ǵalymdardy akademııa­nyń jumysyna belsene atsalysýǵa shaqyramyn, dedi N.Nazarbaev. Nursultan Ábishuly kelesi ke­zekte Qazaqstannyń naqty jumys­taryna toqtaldy. Sonyń ishinde Túrki álemi akademııasy úshin ǵı­ma­rat bólinip, memlekettik bıýdjetten qarajat kózdelgenin, tıisti halyq­aralyq kelisim jobasy ázirlengenin atap ótti. Qazaq tarapy daıyndaǵan bul mańyzdy qujatqa baýyrlas bar­lyq elder qosylady degen se­nimin bildirdi. Odan ári Qazaqstan Prezıdenti osy taraptaǵy jumys­tardy júzege asyrýǵa jaýapty ortaq halyqaralyq uıymymyz – TÚRKSOI-dyń atqarar róli zor dep esepteıtinin atap kórsetti. Son­dyqtan TÚRKSOI-dyń ókilettigin kúsheıtip, onyń qyzmet etý aıasyn keńeıtken jón. TÚRKSOI – túrki áleminiń shyn mánindegi IýNESKO-syna aınalýy tıis. Sondyqtan, TÚRKSOI qoryn qurý jónindegi jumystardy jandandyrý isine kóńil aýdarýymyz kerek. N.Nazarbaev sondaı-aq túrkitil­des memleketterdiń ortaq rýhanı, mádenı qundylyqtarynyń birligi tıimdi ekonomıkalyq yntymaqtas­tyq­tardy nyǵaıtýǵa da jaqsy negiz bolatynyna toqtaldy. Búginde táýelsiz alty túrkitil­des memlekettiń ortaq ishki jalpy ónimi shamamen 1 trıllıon dollar­dan asatynyn, biraq osyndaı ekonomıkalyq áleýettiń túrkitildes elder arasyndaǵy ózara taýar aı­nalymynda naqty múmkindikterge de, múddelerge de saı kelmeıtinin atap kórsetti. Máselen, dedi Qazaq­stan basshysy, 2009 jyly Qazaq­stannyń ózge túrkitildes eldermen saýda kólemi nebári 3,717 mıllıard dol­lardy qurady. Bul – Qazaq­stannyń jalpy syrtqy saýda aına­lym­ynyń tek 3,8 paıyzy ǵana degen sóz. Osyndaı jaǵdaıdy túzetý úshin túrkitildes memleketterdiń geostra­tegııalyq ornalasý ereksheligin paı­dalaný arqyly kólikpen júk tasy­maldaý jáne tranzıt máselesine jiti kóńil bólý kerek. Uly Jibek jolyn qaıta jańǵyrtý búkil Eýrazııa óńiri­niń órkendeýine oń yqpalyn tıgizedi. Osyny basshylyqqa alǵan Qazaq­stan búgingi tańda “Batys Eýropa – Batys Qytaı” transqurlyqtyq kó­lik dáliziniń qurylysyn júr­gizý­de. Osyndaı jobalar bizdiń elderimiz arasyndaǵy baılanystardyń ny­ǵaıýyna jáne qosymsha halyqaralyq júk tasymalynyń artýyna yqpal eter edi. Nursultan Ábishuly Qyrǵyz­stan­daǵy problemalarǵa da keńinen toqtalyp ótti. О́zara tıimdi ekono­mıkalyq yntymaqtastyqty damytý elderimizdiń ulttyq múddelerine de, halyqtarymyzdyń ıgiligine de jaýap beretini sózsiz. Qazirgi kezde kórshi Qyrǵyzstandaǵy kúrdeli ahýaldyń týyndaýyna osy áleýmettik-ekono­mıkalyq máselelerdiń sheshilmeýi basty sebep bolǵany belgili. Qyr­ǵyz baýyrlarymyzdyń basyna tús­ken jaǵdaı bárimizdi de tolǵandy­ryp otyr. Qazaqstan eki jaqty ne­gizde bolsyn, EQYU-ǵa tóraǵalyq aıasynda bolsyn Qyrǵyz Respýblı­ka­syna barynsha qoldaý kórsetip, rııasyz gýmanıtarlyq járdem berip keledi. Bul jerde biz qyrǵyz eline kó­mek kórsetý isinde qarjylaı ja­ǵynan ǵana emes, onyń naqtylyǵy­na jáne praktıkalyq tıimdiligine jiti kóńil bólgenimiz jón. Osy oraıda, men tómendegideı naqty jáne bir­lesken is-sharalardy qolǵa alýǵa shaqyramyn. Qazaqstan basshysy osylaı deı kelip, barlyq túrkitildes memleket­ter­di birlese otyryp, Qyrǵyzstan­nyń Osh jáne Jalalabad óńir­le­rinde mektep jáne aýrýhana sııaqty áleýmettik mańyzy bar nysandar turǵyzýǵa shaqyrdy. Sondaı-aq qyrǵyz jastaryna tegin bilim berý úshin elderimizdiń joǵary oqý oryn­darynda kvotalardyń mólsherin art­tyrǵan jón bolatynyn atap kór­setti. Osy oraıda, máselen, Túrkis­tandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı atyn­daǵy halyqaralyq ýnıversıtettiń áleýetin tolyǵyraq paıdalanýǵa bolar edi. Búgingi kúni Qyrǵyzstanǵa ju­myla otyryp járdemdesý – búkil Ortalyq Azııa óńirinde beıbitshilik pen qaýipsizdikti saqtap qalýǵa ıgi áser etedi. Bul rette, jaqynda Al­ma­tyda Qazaqstannyń bastamasy­men ótkeli otyrǵan Halyqaralyq donorlar konferensııasyna úlken úmit artylady. Atalǵan is-sharaǵa túrkitildes elderdiń ókilderi bel­sendi túrde atsalysyp, naqty úles qosady degen senimdemin, dep jal­ǵastyrdy Qyrǵyzstanǵa qatysty sózin N.Nazarbaev. Bizdiń búgingi sammıtimiz ózara yqpaldasý úderisiniń jańa saty­syna kóshe bastaǵan túrki álemi úshin erekshe tarıhı ahýalda ótýde. Altaıdan Aqteńizge deıingi ulan-ǵaıyr Eýrazııa keńistigindegi baýyr­las elderimiz álemdik isterge bel­se­ne aralasýymen qatar, mańyzdy halyqaralyq jáne óńirlik uıym­dardyń tizginin qoldaryna alýda. Sonyń ishinde Qazaqstan Eýropa­daǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tas­tyq uıymyna tóraǵalyǵyn aby­roımen júrgizýde. Osy jyldyń 1-2 jeltoqsany kúnderi Astanada EQYU Sammıtin ótkizý týraly she­shim Qazaq eliniń osy Uıymdaǵy tóraǵalyǵynyń tarıhı jetistigi re­tinde baǵalanýda. Mártebeli Uıym­nyń 11 jyl úzilisten keıin Astanada ótkeli otyrǵan sammıti eýroatlan­tı­ka­lyq jáne eýrazııalyq qaýipsiz­diktiń ortaq keńistigin qalyptastyrý úrdisine, qurlyǵymyzdaǵy ıntegra­sııalyq úderisterdiń damýyna jańa serpin beredi degen úmittemiz, deı kelip, Nursultan Ábishuly túrkitil­des memleketter basshylaryn da Astana Sammıtinde ystyq qurmet­pen qarsy alynatynyn jetkizdi. Odan ári Qazaqstannyń bıylǵy maýsym aıynan beri Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn basqarýǵa kiriskenin, al kelesi jyly Islam Konferensııasy Uıymynyń Syrt­qy ister mınıstrleri keńesine tóraǵalyq etetinin aıtyp ótti. Eli­miz bul bedeldi uıymdardaǵy tór­aǵalyǵynda mádenıetaralyq jáne dinaralyq únqatysý ıdeıasyn jú­zege asyrý máselesine basty nazar aýdaratyn bolady. Qazaqstan Prezıdenti kelesi kezekte Túrik Respýblıkasynyń ústimizdegi jylǵy maýsymda Azııa Keńesine tóraǵalyq tizginin bizdiń qolymyzdan qabyldap alǵanyn, osyndaı mańyzdy halyqaralyq jáne óńirlik uıymdarda sheshýshi ról atqaratyn elderimiz azııalyq jáne eýropalyq qurylymdar sheńberindegi árekettestikti tıimdi damytýǵa jiti kóńil bólgenderi jón ekenin atap ótti. Sońǵy kezderi álemdik saıasatta oryn alyp otyrǵan dinı ekstre­mızm, esirtki men qarý-jaraqtyń zańsyz aınalymy, adam saýdasy, ha­lyqaralyq lańkestik bir ǵana memleket jáne óńirmen shektelip qal­maı, barshaǵa ortaq túıtkilge aınalýy dúnıejúzilik qoǵamdas­tyq­ty alańdatýda. Osy turǵydan kel­gende, oı-pikirleri bir, ekonomı­ka­lyq maqsattary jaqyn túrkitildes memleketterdiń ózekti halyqaralyq jáne óńirlik túıtkilderge qatysty biregeı nemese uqsas ustanymda bol­ǵandary mańyzdy dep esepteı­min, dedi N.Nazarbaev. Sóziniń sońynda 2011 jyldyń – Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbek­stan, Túrkimenstan jáne Ázirbaı­jan úshin erekshe, saıası mańyzy zor tarıhı jyl ekenin, óıtkeni olar óz táýelsizdiginiń 20 jyldy­ǵyn atap ótetinin aıtyp ótti. Muny týysqan Túrkııa úshin de erekshe mereıli jyl dep esepteıtinin má­lim­dedi. Túrkııanyń bizdiń elderi­mizdiń táýelsizdigin álemde birinshi bolyp tanyǵanyna da 20 jyl tolady. Osy oraıda, men táýelsiz­digimizdiń 20 jyldyǵy syndy aıtýly oqıǵany aýqymdy túrde birlesken is-sharalar sıpatynda atap ótýdi usynamyn. Meniń oıym­sha, mundaı qadam bizdiń elderimiz arasyndaǵy baýyrlastyq dáneker­ligin nyǵaıtýǵa naqty úles qosady. Sondaı-aq túrki halyqtarynyń jetistikterin, mádenıeti men ónerin halyqaralyq arenada nasıhattaýǵa qolǵabysyn tıgizedi. Bizdiń “bir jaǵadan – bas, bir jeńnen – qol shyǵaryp”, ózara yqpaldasýymyz – eldigimizdiń nyǵaıýyna, eko­nomıkalyq qýatymyzdyń artýyna jáne mádenı damýymyzdyń órken­deýine bastaıtyn sara jol. Biz osylaı birtutas túrki álemi retinde ǵana dańqty babalarymyzdyń mu­rasyna adal bolyp, jańa jeńister men jetistikterge qol jetkize ala­myz, dedi sóziniń qorytyndysynda Qazaqstan basshysy. Osydan keıin Qyrǵyz Respýb­lıkasy ótpeli kezeńiniń Prezıdenti R.Otýnbaeva men Túrkimenstan Prezıdenti G.Berdymuhamedov sóıledi. Sammıt qorytyndysy boı­ynsha memleket basshylary Úndeý qabyldady. Túrkitildes memleketter basshy­larynyń H mereıtoıly sammıti birlesken baspasóz máslıhatyn ótkizýmen aıaqtaldy. Ony Túrik Respýblıkasynyń Prezıdenti Abdýlla Gúl ashyp, júrgizip otyr­dy. Aldymen ol sammıtte qol jetkizilgen kelisimder týraly baıandap ótti. Sonyń ishinde sammıt jumysy aıasynda syrtqy ister mı­nıstrleriniń keńesi, qýat resýrs­taryn ıgerý salasy basshylarynyń kelissózderi bolǵanyn aıtty. Odan ári ótken jyldyń qazan aıynda Nahchyvanda bolǵan sammıtte kelisilgen Túrkitildes memleketter at­qarýshy hatshylyǵyn qurý ıdeıasynyń júzege asqanyn atap kórsetti. Hatshylyqtyń Bas hat­shysy bolyp biz túrik azamaty, Túr­kııanyń Reseıdegi burynǵy elshisi Halel Akyndjeni taǵaıyn­dap, oǵan uıymdastyrýshylyq sharalaryn júrgizýdi júktedik. Sondaı-aq Memleket basshylary keńesi, Syrtqy ister mınıstrleri keńesi, Aqsaqaldar keńesi jumys­taryn jalǵastyratyn bolady. TÚRKSOI men Túrki álemi aka­demııasynyń jumysyn jandandyrý baǵytynda naqty usynystar iske asyrylatyn boldy, dedi Túrkııa Prezıdenti. 2011 jyly Ortalyq Azııadaǵy túrki memleketteri men Ázirbaıjan Respýblıkasynyń óz táýelsiz­dikterin alǵanyna 20 jyl tolýyna baılanysty mereıtoılyq sharalar sheńberinde Túrkimenstanda túrki memleketteri mádenıetiniń fes­tıvali ótetin boldy. Al Túrkitildes memleketter basshylarynyń kezek­ti sammıti kelesi jyly Qyrǵyz­standa uıymdastyrylady. Sony­men qatar, biz aımaqtyq qaýip-qa­terlerge birlese qarsy turý shara­lary týraly da pikir almastyq, degen Abdýlla Gúl sóziniń sońynda tolyq túsinistik pen dostyq, týys­tyq jaǵdaıynda birlese atqarylǵan jumystar úshin óziniń áriptesterine alǵysyn aıtty. Osydan keıin Memleket bas­shylary jýrnalısterdiń suraq­ta­ryna jaýap berdi. Sonyń ishinde Túrkimenstan Prezıdenti G.Ber­dy­muhamedovten Ázirbaıjanmen eki aradaǵy Kaspıı teńizindegi sheka­ralarynyń osy ýaqytqa deıin delımıtasııalanbaý sebebi suraldy. Oǵan G.Berdymuhamedov ondaı máseleniń bar ekendigin, biraq ol sheshilý jaǵdaıynda ekendigin aıta kelip, eki memlekettiń osynaý “tur­mystyq” problemaǵa qaramastan, qarym-qatynastary jaqsy jolmen damyp kele jatqanyn atap ótti. Onyń sózin Ázirbaıjan Prezıdenti I.Alıev qostap, qazir bul másele­niń eki el arasynda birinshi oryn­daǵy problema bolýdan qalǵan­dyǵyn aıta kelip, qazir eki eldiń arasyndaǵy yntymaqtastyq jańa sapaǵa kóterilgenin málimdedi. Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtan Qyrǵyzstan problemasy týraly, oǵan ınves­tısııa tartý máselesi jóninde qan­daı pikirler bolǵandyǵy suraldy. Oǵan Nursultan Ábishuly máselege janashyrlyqpen qaralǵanyn jáne kómek uıymdastyrýda naqty shara­lar belgilenetinin aıtty. Osy qa­tarda biz 10 qazanda bolatyn par­lamenttik saılaýdyń qorytyndy­syn tosatyn bolamyz, sol kezde qurylatyn jańa úkimetpen tyǵyz jumys isteý nıetimiz bar, dedi Qa­zaqstan basshysy. Sonymen birge, túrkitildes memleketter uıymynyń eshqandaı blokqa qosylmaıtyn, eshkimge qarsy kelmeıtin uıym ekenin eske salyp ótti. Nursultan Ábishulynyń sózde­rin Qyrǵyzstannyń ótpeli ke­zeń­degi Prezıdenti Roza Otýnbaeva da qostap, túrkitildes memleketterdiń Qyrǵyzstanda daǵdarys bastalǵan sátten bastap úlken gýmanıtarlyq kómekter berip jatqanyn atap ótti. Endi parlamenttik saılaýdyń nátıjeleri boıynsha túrkitildes eldermen yntymaqtastyǵymyz arta túser degen úmittemiz, dedi ol. Sonymen birge, ınvestorlar tartý má­selesi boıynsha Qyrǵyzstanda qazirdiń ózinde birqatar oń ju­mystar júrgizilip jatqanyn jetkizdi. *  *  * Ystambul qalasynda bolǵan Túrkitildes memleketter basshy­lary­nyń sammıtine Elbasy Nur­sultan Nazarbaev sársenbi kúni kún batar kezde keldi. Ystambul áýejaıynda Qazaq­stan Prezıdenti N.Nazarbaevty arasynda Túrkııanyń Memlekettik mınıstri D.Iylmyz, Ystambul provınsııasynyń gýbernatory H.Mýtlý, Ystambul qalasynyń meri K.Topbash, Qazaqstannyń Túrkııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi B.Ámireev bar resmı adamdar qarsy aldy. Sársenbi kúni keshke sammıt jumysyna qatysý úshin Qazaqstan men Túrkııa memleketteri basshy­larynan basqa Ázirbaıjan Respýb­lıkasynyń Prezıdenti Ilham Alıev, Qyrǵyz Respýblıkasy ótpeli kezeńiniń Prezıdenti Roza Otýnbaeva, Túrkimenstan Prezı­denti Gýrbangýly Berdymuha­medovtiń kelgenderi belgili boldy. Osy kúni keshke, sammıt sheńbe­rinde, Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev Túrkııa Prezı­denti Abdýlla Gúlmen kezdesip, ekijaqty kelissózder júrgizdi. Odan keıin Túrkııa Premer-mınıstri­niń atynan keshki resmı as berildi. Al keshe tańerteń Nursultan Nazar­baev Qyrǵyzstannyń ótpeli ke­zeńdegi Prezıdenti Roza Otýn­baevamen jáne Ázirbaıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ilham Alıevpen kezdesip, ekijaqty kelissózder júrgizdi. Jaqsybaı SAMRAT – Ystambuldan. Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.