Nurlan ORAZALIN: Uıym – ult ádebıetiniń altyn tóri

Bıylǵy jyl – qazaq kórkem sózi men rýhanııaty úshin aıtýly jyl. Buǵan sebep – alyptarymyz ben arystarymyz irgesin qalaǵan, ótken XX ǵasyrdyń eleń-alań ýaqytynda ómirge kelse de óziniń ulttyq maqsattar jolyndaǵy mindetin adal atqaryp kele jatqan, tarıhı kezeńderde ultqa qorǵan bolǵan Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń jáne uıym quryltaıshylyǵyndaǵy “Qazaq ádebıeti” gazeti, “Juldyz”, “Prostor” jýrnaldarynyń atalyp otyrǵan 75 jyldyq mereıtoılary. Sóz joq, Jazýshylar odaǵy qylyshynan qan tamǵan qyzyl ımperııa tusynda da, Táýelsizdikten keıingi jyldarda da almaǵaıyp kezeńderdi bastan kóp ótkerdi. Qalaı bolǵan kúnde de, 75 jyl – bir dáýir, bir adamnyń sanaly ǵumyry. Osy 75 jyldyń ishinde kúngeıli-teriskeıli tarıh betteri az emes. Bodandyqtyń qamytyn kıdik, Azattyqtyń aq tańyn qarsy aldyq. Ult bolyp qalyptasýymyzǵa árqıly áseri bolǵan, ótken ǵasyrdaǵy sanalýan tarıhı oqıǵalardyń belortasynda júrip, shynyqqan irgeli shyǵarmashylyq uıymdardyń biri, biregeıi. Qaıbir kezeńderde aýzynan jalyn shashqan alyp ımperııa almas qylyshtaı bolǵan uıymnyń ótkir júzin sharyqqa salǵan sátteri de boldy. Bári de boldy. Táýelsizdikten keıingi jyldarda da uıymnyń ot pen sýdan, kóldeneń kedergilerden basyn alyp qashyp, qurǵaq­ta, kúnshýaqta júrgen jaǵdaıy joq... Odaq qoǵamdyq uıym retinde óziniń qalamgerler aldyndaǵy, ult pen qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin árkez aıqyn sezinip, rýhanı boryshyn adal atqaryp keledi. Uıymnyń jáne ádebı basylymdardyń mereıli kúnderine oraı biz Qa­zaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, Memlekettik syı­lyq­­­tyń laýreaty, kórnekti aqyn-dramatýrg Nurlan Myrqasymuly Ora­za­­lınmen arnaıy suhbattasyp, kókeıimizdegi saýaldardy qoıǵan edik. – Nurlan Myrqasymuly, ózińiz basqaratyn ádebıetimizdiń qara sha­ńyraǵy – Jazýshylar odaǵynyń qu­rylǵanyna jáne osy uıymnyń quryl­taıshylyǵyndaǵy “Qazaq ádebıeti” gazeti, “Juldyz”, “Prostor” jýrnal­darynyń jaryq kórgenine 75 jyl tol­ǵanyn ataǵaly otyrsyzdar. Bul merzimdi jalpy jazba ádebıetimizdiń qanat jaıyp, qalyptasýynyń tutas bir dáýiri desek qatelespeımiz. Endeshe, kórkem sózimizdiń ótkeni men búginin bir arnaǵa toǵystyryp, bolashaǵyna baǵdar jasap otyrǵan qara shańyraqtyń abyroıy aspandap, dáýirlegen kezi retinde qaı jyldardy atar edińiz? Suhbatymyzdy osydan bastaıyq. – Durys aıtasyń, ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynda tusaýy kesil­gen uıym tarıhy – ult áde­bıetiniń jańa dáýirdegi qalyptasý tarıhy ekeni ras. Osy kezeń ishinde uıymmen birge ult qalamgerleri de, ulttyq ádebıetimiz de tolyqty. Qaı kezde, qaı salada bolmasyn sanaly ómir súrýge bet alǵan maqsaty, muraty, múddesi ortaq toptar qaýym­dasyp, qoǵamdasyp ózderiniń alǵa qoıǵan jobalaryn iske asyrýy tıis, sony belgili bir arnaǵa qaraı baǵyttap otyrýy kerek. Bul – biz oılap tapqan jańalyq emes, adam balasy óziniń sanaly ómir súrýge bet alǵan alǵashqy kezeńinen beri kele jatqan jer ústi damýynyń aınymas qaǵıdasy. Bul oıymyzdy dáleldeıtin mysal­dardy álemniń arǵy-bergi tarıhynan mol ushyratýǵa bolady. Erte dúnıe tarıhynan, atap aıtqanda, kóne Qytaı mádenıeti men Úndi fılosofııasyn ómirge alyp kelgen kezeńderden, Shýmer, Mysyr, Babyl mádenıet­teriniń besigin terbetken zamandardan, ellındik dáýir mádenıeti men kók túrikterdiń tastaǵy jyrlaryn jarat­qan kezeńderden, qysqasy, adamzat oıy men armanynyń kókke qanat qaqqan kez kelgen úzik-úzik sátterinen qaýym­dasyp, qoǵamdasyp ǵumyr keshý­diń naqty mysaldaryn tabýǵa bolady. HH ǵasyr – arǵy-bergi dáýirlerdiń tájirı­besin qorytqan, sonyń nátı­jesinde adam balasynyń ómir súrýiniń orasan úlgilerin qalyptas­tyrǵan, bir izge salǵan ǵasyr. Jekelegen elderdiń mysalyna súıensek te, álemdik kontekste alyp qarasaq ta, siz ben bizdiń kindigimizdi kesip, sanamyzdy qalyptastyrǵan, oıymyzdy bekitken, ǵalamat oqıǵalar men ólsheýge kóne bermes ózgeristerdiń keńistigi bolǵan sol ótken júzjyldyq ómirge alyp kelgen qaýymdasyp, qo­ǵam­dasyp ómir súrýdiń bir úlgisi – osy ára­lýan óner ıeleriniń árqıly shy­ǵar­ma­shylyq uıymdar aınalasyna toptasýy. Shyǵarmashylyq odaqtardyń qury­ly­myn túzgen – Keńester odaǵy deı­tin alyp ımperııa. Bul – kúmánsiz aqı­qat. Bir ǵasyrǵa jýyq adamzat bala­synyń oıyna, sanasyna, ómir súrýine sheksiz yqpalyn júrgizip kelgen ımperııalyq ıdeologııanyń maqsaty, túptep kelgende, totalıtarlyq júıeniń beınesin asqaqtatý, abyroı-bedelin jurt sanasynda bekitý boldy. Imperııa júıeli jumys istedi. Ádebıetti ba­ǵyttaý men ónerdi tizgindeý arqyly júıe tutas bir dáýirdiń rýhanı ustanymyn qalyp­tastyrýǵa kúsh saldy. Bul maqsatty jú­zege asyrý úshin kom­mýnıster qataldyq tanytyp, tizgindi tejeýmen qatar, ádebıet pen óner ıelerine jaǵdaı jasaýdy da jan-jaqty oılastyrdy. Shyǵarmashylyq odaqtar­dyń ómirge kelýi osy baǵyttaǵy úlken qadam edi. Jazýshylar odaǵy ómirge osylaı keldi. Imperııa óz oıyn júzege asyryp, óz maqsatyna jetý úshin sol tustaǵy bedeldi, belgili qalamgerlerdi barynsha uıym jumysyna tartty. Shette júrgen Maksım Gorkııdiń Otanyna qaıtýy, uıym jumysyna belsene aralasýy – sonyń aıǵaǵy. Bizde Maksım Gorkııdiń tarıh arenasyndaǵy atqarǵan osynaý aıtýly mindetine baǵa berýde syńarjaqtyq bar. Gorkııdiń peshenesine “prole­tarlyq” deıtin qasań uǵym óshpesteı bolyp jazylyp qalǵandaı... Aqıqatyna keleıikshi... Sýretker qalamynan týǵan kórkem týyndylar óziniń qundylyǵymen, aqıqattylyǵymen daralanyp, berisi – orys, árisi – álemdik ádebıetke oqshaý kórinetin dara sıpatyn qalaı joqqa shyǵarýǵa bolady?! О́mirdi taný men ómir shyndyǵyn baǵalaýdaǵy jazýshy usynar konsepsııa astarynda qanshama qoǵam aqıqaty men adamdar taǵdyry jatyr deseńizshi?! Shyńyraý túbine túsken pendelerdiń qasiretin dál Gorkııshe jazǵan sýretker neken-saıaq... Gorkıı – shyn maǵynasyndaǵy naǵyz realıst sýretker, iri jazýshy. Ol – Tolstoıdyń, Chehovtyń kózin kórgen, qatar júrgen, tálim alǵan, úlken ádebı ortadan shyqqan XX ǵasyr ádebıetiniń týmysy bólek kórnekti ókili. Eger Gorkıı dármensiz jazýshy bolsa, ony tutas bir júıeniń quraq ushyp, izdep nesi bar edi?! Kom­mý­nısterge Gorkıı bar jaǵynan, sýret­kerligi, iskerligi, yqpaldylyǵy, tipti saıası jaǵynan bolsyn dóp keldi, úılesti. Sondyqtan da “jańa qoǵamnyń sanasyn tárbıeleıtin tarıhı mindetke” uıytqy bolar uıym tizginin Máskeý Gorkııge tapsyrdy. Gor­kııdiń sýretkerlik bedeli men qoǵam aldyn­da­ǵy abyroıyna sengendikten tapsyrdy. О́zge respýblıkalar da ózderinde qu­ryla bastaǵan jazýshylar uıymynyń taǵ­dyryn halqy qabaǵyna qarap, óne­rin joǵary baǵalaıtyn tulǵalardyń qo­lyna senip tapsyryp jatty. Qazaq­standa mundaı tarıhı mindet Alashtyń uly perzentteri – Sáken Seıfýllın men Ilııas Jan­súgirov bastaǵan sho­ǵyr­daı talantty toptyń úlesine tıdi... – Sonda Alash arystary Keńester odaǵynyń ustanǵan saıasatyna yńǵaıly tulǵalar boldy ma? – Olaı deýge tipti de kelmes. Te­mirdeı kursanǵan júıe tarapynan qalamgerler uıymyna qoıylǵan ta­laptyń qanshama aıqyn, qatal, qatygez, qııampurys ekenin uıym basshylary bilmedi emes, bildi. Bile tura, olar osynaý qıynnan qııalap júrip, jol izder aýyr mindettiń qamytyn moıyn­daryna sanaly túrde ildi. Bul – tarıhı fakti, baltalasań buzylmas aqıqat... Osy arada basyn ashyp aıtar bir shyndyq bar. Iá, dáýir asa kúrdeli boldy. Otarlaýshy derjavalyq jurt­tyń ornynda jan alysyp, jan berisip júrip paıda bolǵan Keńes ókimeti óziniń aıqaı-súreńi qalyń tóńkerisshil ustanymdaryna berik ekenin dáleldedi. Kóngenge qabaq tanytty, kónbegenniń basyn aldy. Derjavalyq ambısııada shek bolǵan joq... Atty, asty, jaza­lady... Ultym degenniń urty tilindi, halqym degenniń jurty búlindi. Sonyń nátıjesinde qazaq halqy “kámpes­keniń” tusyndaǵy “sapalyq tazalaýǵa”, taptyq turǵydan jazalaýǵa ilikti. Biriniń ústinen biri “sóztasý” men biri týraly biri “ashyla saıraıtyn” kezeń keldi. Kóshpeli órkenıettiń el-eldegi, jer-jerdegi tizgin ustar kósemderi Sibirge aıdaldy, túrmege qamaldy, baı-qulaq atanyp, toz-tozy shyqty. Sonyń nátıjesinde qazaq halqy buryn-sońdy basynan keshpegen dáýirdiń soıqandy minezine tap boldy, kózimen kórmegen, qolymen jasalǵan surapyl genosıdtiń sheńgeline tústi. Adamzat tarıhynda sırek bolatyn sumyraı pıǵyldy sumdyq náýbet óz degenin istedi... “Tu­rymtaı – tusyna, balapan – ba­syna...” deıtin kún týdy. Qazaq óz je­rinde ózi qashqyn atanyp, óz jerinen ózi úrkip, údere kóshti. Qańǵyrtqan – aılasy qalyń qoǵamnyń ákki saıasaty. Úrkitken – aıy teris týǵan ýaqyttyń zobalańy men zorlyǵy. Tarıhı ádiletsizdik halqymyzdy qynadaı qyrdy... Alash deıtin aıbyny asqan adal jurt seńdeı soǵylysyp, biri Eren qabyrǵadan ári asyp, tili, dini bólek jurttyń tepkisine tússe, biri qum keship, qý medıen shól basyp, Aýǵan asyp, Irandy panalady... Telim-telim bop tentiredi... Qazaqtyń bul kórgen kuqaıy azdaı sany kemip, saǵy synǵan tusta ult kósemderi men Alash arystarynyń aıaq-qoly kisenge, basy jadyǵa tústi. En dalany erkin kezip, en jaılaǵan eldiń erkin ómiri ertegige aınaldy. Mine... Ult basyna qıyn-qystaý kún týǵan ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynda, dálirek aıtqanda, qazaq ulty sandyq, sapalyq turǵydan tizerlep, shókken 1934 jyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵy ómirge keldi... Tórkininde “sený” men “sendirý”, “kóný” men “kóndirý” jatqan qoǵam­nyń uıymdy qurýdaǵy maqsaty, muraty osy boldy. – Qaısy bir áriptesterimiz uıymdy ult taǵdyryn tálkek etip, tamyryna balta shapqan qoǵamnyń jandaıshap mekemesi boldy degen aıyp taqqysy keledi. Sol týrasynda ne der edińiz?.. – Bul ushqary pikir... – Taratyp aıtýǵa bola ma?! – Álginde uıymdy qurýda qoǵam men júıeniń óz maqsaty bolǵany jaı­ly aıtyldy... Endi sol uıym qula­ǵynda turǵan uly tulǵalar ne oılady, nendeı maqsat jeteginde boldy? Osy haqynda tolǵanyp kóreıikshi... Sizdiń joǵaryda aıtqan “Alash arystary Keńester odaǵynyń ustanǵan saıa­satyna yńǵaıly tulǵalar bolǵany ma?” degenińizge osy arada keńirek toqtalýǵa bolady. Sáken Seıfýllın de, Ilııas Jansúgirov te óz ulty úshin bastaryn báı­gege tikken birtýar tuǵyrly tul­ǵalar! Ultty saqtap qalýdyń birden-bir joly tildi saqtaý ekenin, tildi saqtaý úshin halqymyzdyń ǵajaıyp qazynasy – sóz ónerin, kórkem ádebıetti saqtaý keregin arystarymyz jan-tánimen, bar bolmysymen túsindi. Jazýshylar uıymyn aıaǵynan turǵyzý arqyly olar ultty, ulttyń uly qundylyqtarynyń qaınary – kórkem ádebıetti saqtap qalýǵa bolatynyna sendi. Sol úshin kúresti. Sol úshin uıymdy óziniń túpki maqsatyn júzege asyrý úshin qurǵan ımperııalyq qoǵam­nyń sózin eriksiz sóıledi... Terezesin teń ustaı otyryp, tebingisin teń basyp otyryp, sóılesti. О́z shyndyqtary men óz aqıqattary úshin ózek­­teri órt jutyp júrip, kúresti. – Aqyry ózderi de sol qoǵamnyń qurbany boldy ǵoı... – Iá... Qoǵam óz degenin istetip, óz maqsatyna jetý úshin bárine bardy. Tota­lı­tarlyq júıeniń qandyqol, kózsiz qımyly kimdi aıady deısiz?! Qazaqtyń qanshama erkin oıly, eren tulǵaly azamattarynyń barmaǵy shaı­naýda, basy aıdaýda ketpedi... Uıym qulaǵynda turǵan Alash azamattary qalamgerlerdiń erkin odaǵyn qurý arqyly ádebıetti saqtaý men qalam­gerge jaǵdaı tý­dyrýdyń al­ǵy­­shart­taryn qa­lyptastyr­dy. Mundaı joba buryn-sońdy eshbir elde bolmaǵan edi. Sáken, Ilııas, Beıimbet aınalasyna Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵa­bıt Músi­repov, Ǵabıden Mustafın, t.t. tárizdi toptasqan ulttyq ádebıe­timizdiń sol tustaǵy iri ókilderi Jazýshylar odaǵyn úlken ádebıetke alyp barar birden-bir ult rýhanııa­tynyń kıeli tórine, altyn arnaly mektebine aınaldyrdy. Ýaqyt ozǵan saıyn sol ózgergen, órisi keńeıgen zamana aǵysymen qosa qalamgerler uıymy da óziniń baǵyty men baǵdaryn tolyqtyryp, keńeıtip otyrdy. Árıne, álginde óziń aıtqandaı, uıym ómiri bir qalypty bolǵan joq. Ideologııashyl qoǵamnyń “solaqaı­lyǵynan” ulttyq qundylyq­ta­ry­myzdyń az zardap shekpegeni belgili... Bul oraıda, uly sýretker Muhtar Áýezovtiń “Han Kene”, “Qıly zaman” tárizdi erterekte jazylǵan klassı­kalyq dúnıeleriniń taǵdyryn eske alsaq ta jetkilikti... Mysaly, 1928 jyly jaryq kórgen “Qıly zaman” romany jazýshy ómirine qara bult bolyp túnerip kelgen jyldardy qalaı umytýǵa bolady? Eger Áýezov qamaýda qalyp, óziniń osynaý shedevrlerinen bas tartpaǵanda, jazýshy taǵdyry qalaı bolar edi?! Baılar tutqyndalyp, Alashtyń aqyly asqan kósemderiniń biri atylyp, biri aıdaýǵa ketip jatqan tumany qalyń kezeńde qosaq ishinde Áýezovtiń ketýi de ábden múmkin edi. Áýezov sheginiske bardy. Sheginis – jeńilis emes... Sóz joq, 1932 jylǵy ashyq hat kemeńgerliktiń kó­rinisi edi... Kemeńgerlik uly sýretkerdi saqtap qaldy. Uly sýretker álemge áıgili “Abaı joly” epopeıasyn jazdy. Qazaq ádebıeti ǵana emes, Eýrazııanyń uly keńistigin jaılaǵan qazaq esimdi halyq osy týyndy arqyly jumyr jerge órisi keń, órkendi ult retinde keńinen tanyldy. 1934 jyly qazaq jazýshylarynyń tuńǵysh quryltaıynda sóılegen Sáken Seıfýllınniń sózine nazar aýdarsaq ta, Ilııas Jansúgirovtiń baıandamasyn zeıin qoıa oqysaq ta, basty maqsat ult áde­bıeti men ult qalamgerlerin zamananyń soıqandy daýylynan saqtap qalýǵa kúsh salǵan júrekterdiń so­ǵysyn, sergek oıly sananyń janu­shy­rǵan áreketin sezinýge bolady. Biraq sýretker sanasyn qozǵaýǵa salǵan ýaqyt tym qatal bolyp shyqty. Ýaqyt alyp kelgen ımperııanyń ákkiligi de, aılasy da asyp tústi. 1937-38 jyldardaǵy stalındik repressııa ultty da, ultshyl oı-sanany da bir­jola shóktirdi, eseńgiretti. Imperııa­nyń aıbyny bel alyp, ult qaırat­kerleriniń aıdyny taryldy. Úndemeý, ishten tyný, qusa bolý, ashyný, ulttyq qartaıý dáýiri bastaldy... Ekinshi jaq­tan kúnbaǵys­tardyń, sholaqbelsendi­liktiń, jal­paq­shesheıliktiń joly saırap sala berdi. – Qoǵamdaǵy asyra silteýshilik pen beleń alǵan saıası-áleýmettik ahýaldyń taby jekelegen adamdardy ǵana emes, uıymdy da aınalyp ótken joq qoı? – Árıne, uıtqyp soqqan osynaý daýyl qalamgerler uıymynyń esik- terezesinen jel gýletti. Uıymnyń uly tarıhyna kóz júgir­tip otyryp, qoǵam ómirindegi kúngeıli-kóleńkeli tustardyń tańbasy men izin odaq ómirinen anyq ańǵarýǵa bolady. Kúngeıli tusy da kóp, kó­leńkeli sátteri de jetkilikti... Jasy­ryp-búgetini joq, “qarjysyn bólip, qalamgerdiń jaǵdaı­yn jasaǵan” qatal júıe, ásirese 30-40-50 jyldarda uıym qolymen biraz qııa­natqa jol bergenin bilemiz. Tarıhtyń ashy sabaqtaryna oısha kóz júgirtseńiz, barmaǵymyzdy qarsh-qarsh shaınaıtyn tustary jetip-artylady… “Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn” deıtin otyzynshy jyldar men qyrqynshy jyldardyń aqyl men parasat ıelerine qyrǵıdaı tıgen “shu­bar tós” minezin aıǵaqtaıtyn tarıhı qujattarǵa búginde jol ashyla bastady. Oqysań, arqańdy aıaz qapqandaı bo­lady. Ákesi balasyn, inisi aǵasyn aıa­maǵan sodyr zamanǵa ne deýge bolady?! “Áıeliń halyq jaýy” degende aýyz ashýǵa dáti barmaǵan “ımperııa kósem­deriniń” qaýqarsyz keskinin kórip tu­ryp, “tómendegilerge” aıypty qalaı taǵarsyń?! Ortaǵasyrlyq ınkvızı­sııadan asyp túspese, kem túspegen qoǵamnan qalamgerler uıy­myn bóle-jara qaraýǵa bolmaıdy. Birdi-birge aıdap salý men birin-biri ustatý “ortaq iske” aınalǵan qoǵam jazýshylardy da óz uıyǵyna tartty. “Beıimbet jaý bolsa, biz de jaýmyz...” degen Ǵabıt Músirepovter men júıe solaqaılyǵyn ashyq aıtyp, Stalınge hat jazǵan Turar Rysqulovtar az, tym az boldy. Shyndyqty aıtpaq túgili, estigen jannyń moınyna qylburaý túsken qoǵamdy kinálaısyń ba? Álde adam janyn tozdyrǵan zamandy kinálaısyń ba?! Kimdi kinálarsyń?! О́kinishi men óksigi, qýanyshy men jeńisi qatar órilgen osynaý jıyr­ma­synshy ǵasyrdyń tól perzenti sanalar jazýshylar uıymynyń ult ádebıetin álemdik satyǵa kóterýde orasan ister atqarǵanyn moıyn­daýymyz kerek. Odaq ádebıet órisin keńeıtip, ozyq úlgili týyndylary­myzdyń ózge tilderge aýda­ry­lýyna, sondaı-aq kórkem áde­bıe­ti­mizdiń úzdik úlgileriniń qatarynyń mo­laıýyna barynsha kúsh salyp, tıisti mem­lekettik oryndar aldyna kitap shy­ǵarý, qalamaqy tóleý, jazýshynyń áleý­mettik-turmystyq jaǵdaıyn rettep otyrý sekildi kúrmeýli máse­lelerdi qoıyp otyrdy. Sol máselelerdiń oń sheshilýine muryndyq boldy. Bul, sóz joq, sol kezeńdegi ádebıetke jasalǵan úlken qamqorlyq ekenin aıryqsha atap ótýge tıispiz. Árıne búgingi kúnniń bıiginen qarap turyp, ótkenge, ótken dáýirdiń aýmaly-tókpeli tustaryna baǵa berý ońaı bolyp kórinýi kúmánsiz. “Asyǵý saıtannyń isi” demeı me bizdiń halyq. “Segiz ólshep, bir pishý” qaı iste de ádildikti, adaldyqty ańǵartady. Sondyqtan ult ádebıetiniń Qaǵ­ba­syndaı bolǵan qasıetti tórimiz jaıly pikir aıtýda asyǵystyq jasamaıyq. Barynsha ádil bolaıyq, adal bolaıyq, aıtylar pikir de adal, ádil bolsyn. Úı ortaq, uıym ortaq... Uıym týraly da, uıym tizginin ustaǵan áriptesterimiz jaıly da, jalpy qalamger azamattar týraly da árdaıym jaqsy sóz estigenge ne jetsin?! – О́zińiz aıtqandaı, odaq ómirine qatysty ádebıet deıtin rýhanı Qaǵ­bamyzdyń abyroıy aspandap, dáýirlegen kezi retinde qaı jyldardy aıtar edińiz? – Qazaq úshin Sóz qaı dáýirde de, qandaı jaǵdaıda da kıeli bolǵan. Qaǵba degen uǵym – kıe deıtin uǵymǵa etene jaqyn uǵym. Ádebıettiń basty muraty – sóz. Bul – ondaǵan ǵasyrlar boıy qalyptasqan ult mineziniń kórinisi. Bizdiń dáýirimizge deıingi Zara­týsh­tra, Anarys, Maıqy bı dáýir­lerinde de, odan keıingi kók túrikter kezeńinde de, orta ǵasyr ǵulamalary ómir súrgen túrkilik ortaq máde­nıetimiz óris jaıǵan kezde de, Qazaq han­dy­ǵy­nyń daýyldy minezin tanytar narza­man, zarzaman jyraýlary men aqyn­darynyń tusynda da solaı bolǵan... Osynyń bári, aı­nalyp kelgende, úlken ádebıetimizdiń, ulttyq kórkem sózimiz­diń uly qaınar­lary. Taǵdyryn kóshpeli órkenıetke baı­laǵan, birte-birte jańa dáýirlerdiń jalyna jarmasyp, damý men óristeýdiń jańa satysyna kóte­ril­gen, ult áde­bıetiniń aıryqsha sharyq­ta­ǵan tusy XX ǵasyr ekeni daý týdyr­maıdy. XX ǵasyrda ult oıy men para­satynyń kenen kózderi ashylyp ult ǵylymy qaryshtap ósti, ádebıetimiz ben ónerimiz álemdik bıikke kóterilip, ondaǵan klassıkalyq shyǵarmalar dúnıege keldi, ǵalamtaný úlgilerimiz moıyndalyp, kórkemdik mektepteri­mizdiń kókjıegi keńeıdi. Qazaq halqy óziniń kópǵasyrlyq kóshpeli dáýirin tuıyqtap, otyryqshylyqqa bet túzedi, úı turǵyzdy, qala saldy, qara soqany ǵarysh jolymen jalǵady. Eń bastysy, azattyq aıdynyna shyqty. Osy ǵasyrda Abaı, Mahambet, Jam­byl esimderi álemge qazaq jy­rynyń qudiretin tanytty. Osy ǵasyr Ahmet, Mirjaqyp, Maǵjan, Júsipbek, Sultan­mahmut, Shákárim, Sáken, Ilııas, Beıim­bet, Muhtar, Sábıt, Ǵabıt, Ǵa­bıden shy­ǵarmalarynyń tusaýyn kesti. Arys­ta­rymyz ben Alyp­tarymyzdyń oıyn terbetken ǵasyrdyń sońy qazaqqa táý­­­elsizdik deıtin kıeli uǵymdy tartý etti. Táýelsizdiktiń tuǵyrǵa qonǵanyn kórdik. Iá... Dáýir ultty shyńdady. Ult dáýirdiń bolmys-bitimin jasady. О́mir, zamana aqıqaty bizge osyny aıtady. Ádebıet sol aqıqattyń aınasyna aınaldy. Jıyrmasynshy ǵasyr ult mereıin ósirer úlken ádebıetimizdi qalyp­tastyrdy. Osy ǵasyr bederinde qazaq ádebıetiniń barlyq janry damydy. Jazýshylar odaǵy sol qalyptasý men damýlardyń qara qazanynyń otyn úrlegen qara kórik sekildi qyrýar mindetter atqardy. Atqaryp ta keledi. Sonyń arqasynda el kókireginde sóz ónerine degen qurmet pen yqylas ornyqty. Bul jaǵdaı óz kezeginde ult qalamgerleriniń ádebıet aldyndaǵy jaýapkershiligin kúsheıtip, jazýǵa degen qulshynysyn molaıtty. Jalpaq jurttyń sanasynda “altyn ǵasyr ádebıeti” bolyp bekigen tu­­tas bir dáýirdiń kórkem ádebıeti tarıhyn shart­ty túrde birneshe kezeńge bólýge bolady. – Máselen... – Máselen, birinshi kezeńdi – arystar men alyptar kezeńi desek ar aldynda da, tarıh aldynda da eshbir aǵat aıtylǵan pikir bolmaıdy. Bul kóshpeli órkenıettiń at baı­laǵan sońǵy mekeni – Uly Dala taǵ­dyry taıtalasqa túsken ótken ǵasyr­dyń 20-40 jyldary arasynda ǵumyr keshken Alashoıly, Alash­tulǵaly ult kósemderi men qazaq rýhyn, qazaq áde­bıetin álemdik bıikke kótergen alyptar toby jaratqan uly týyndylary­myz­dyń halyq júregine jol tartqan kezeń edi. Uıym qurylmaı turyp, Omby, Orynbor, Tashkent, Semeı, Qyzylorda sekildi shaharlarda toptasqan qazaq qalamgerleriniń deni kele-kele osy kezeń shyǵarmalarynyń súıegin qurap, negizin aıshyqtady. “Esaımaq” teatry men alǵashqy kásibı teatrymyzdyń re­per­týaryn quraǵan Áýezov, Maılın, Mu­qanov, Músirepov pesalary osy ke­zeńde ómirge keldi. Solardyń deni klas­sıkalyq repertýarymyzdyń altyn qo­ryna aınaldy. Ahmet, Mirjaqyp, Maǵ­jan, Sultanmahmut, Shákárim dúnıeleri de osy kezeń týyndylaryna jatady. Bul kezeńde uıym tizginin Sáken Seıfýllın, Ilııas Jansúgirov, Ǵabbas Toǵjanov, Sábıt Muqanov, Ábdilda Tájibaev, Muhamedjan Qarataev, Dıhan Ábilevter ustady. Al ekinshi kezeń – soǵys tusyndaǵy ómir men ólim maıdanyn kózimen kórip, soǵystan keıingi qıyndyq ataýlyny júregimen sezingen urpaq týdyrǵan rea­lıstik-psıhologııalyq ádebıettiń kezeńi. Bul kezeń ókilderi alyptar salǵan joldy jalǵaı otyryp, ózderine deıingi epıkalyq, lırıkalyq úlgi-nyshan­dar­dy barynsha baıytty, kórkeıtti, da­myt­ty, shyǵarmanyń kórkemdik sheshi­min ózgeshe órdi. “Qyp-qyzyl órttiń ishinde júrmiz, qaıda eken qaıda, darıǵa sol qyz?!” dep aqyndyq asqaq rýhty arqalaı kelgen Qasym Amanjolov zamandastarynyń kópshiligi “soǵystyń sur shınelin” shesh­pesten, birden Almatyǵa kelip jat­ty. Biri okoptyń jyrlaryn dápterge tús­­­ken qalpy gımnasterka qaltasyna salyp búktep jetse, endi bireýleri tuń­ǵysh romandaryn qol­tyǵyna qysyp, alyptar tobynyń esigin ımenip ashty. Soǵystan sońǵy astananyń bulyń-push­­paǵyn kezip, páter jaldap, alǵash­qy povesteri men áńgimelerin jazyp jat­ty. Beıbit ómir­diń beıǵam aýasyn ju­typ, bolashaq keı­ipkerlermen qoıan-qoltyq ara­lasyp, “mahabbat muńyn” keship, “mahabbat, qyzyq mol jyl­dardyń” qyzyǵyna batty. Uly Muhań dúnıeden óterinen sál buryn esimderin bólip aıtyp, ádebıet bolashaǵyn tapsyrǵan tulǵaly, talantty qalamger­lerimizdiń deni osy – ekinshi kezeń ádebıetin jasady. Bul kezeńdegi uıym tizginin ustaǵan Ǵabıt Músirepov pen Ǵabıden Mus­tafın tárizdi ádebıettiń abyroıly aqsaqaldary odaq jumysynyń túbe­geıli jandanyp, halyqaralyq baıla­nysqa shyǵýyna kóp kúsh saldy. Tár­jima jumysy jolǵa qoıylyp, ádebıet erteńi deıtin uǵymǵa jaýap berer óristi dúnıelerdi ózge tilderge aýdarylý úrdiske aınaldy. Úshinshi kezeń – alpysynshy jylǵylar kezeńi. Bul kezeń ókilderi ǵasyr zobalańy men taýqymetin tartqan, totalıtarlyq júıeniń zardabyn shekken ondaǵan elder men ulttardyń jan-kúıin, oı-armanyn arqalaǵan, parasaty mol, dú­nıetanymy keń, ıntellektýaldy áde­bıetti jasady. Aldy búginde jet­pistiń ishin keń aralap, sońǵy ókilderi al­pys­tyń qyrqasyna kóterilip otyrǵan bul urpaqtyń ádebıetke bergeni ushan-teńiz. Olaı deıtinimiz, osy tusta jalpy álemdik ádebıette úlken-úlken bet­burystar bolyp jatty. Úlkendi-kishili ulttar ádebıetindegi alýan-alýan izde­nister óz jemisin berdi, batys ádebıe­tindegi ıntellektýaldy aǵystar jańa kórkemdik aıdyndarǵa alyp shyqty. Keńes Odaǵynyń shańy­raǵyn shaıqaǵan “jylymyq” kezeńi ádebıet pen ónerde, ǵylym men bilim sala­synda, jalpy qoǵamtaný keńis­tiginde osy ózgeris­ter­diń dendep enýine, qanat jaıýyna biraz jaǵdaı jasady. Sonyń nátı­jesinde qazaqtyń ulttyq kórkem sózi úlken bı­ikke kóterildi. Poezııamyz juldyzy ja­ryq, tynysy keń, bolmysy taza sony jyrlarmen, tuǵyry bıik tulǵaly aqyn­darmen tolyqsa, ulttyq prozamyz baıan­daýdyń órisi bólek, órkendi, kenen úlgilerin jasady. Kitap sórelerinde ult ómiri men taǵdyryn tereńinen tolǵaı­tyn qýatty kórkem prozalyq shyǵar­malar molaıdy. Mine, osynyń bári, bir aýyz sózben tujyryp aıtqanǵa ońaı kóringenimen, bútin bir ulttyń baǵa jet­pes qazynasyn, dáýirlerge kósh tú­zegen uly murasyn tanýǵa, taldaýǵa jol ashty. Ádı Sháripov, Ánýar Álimjanov, Juban Moldaǵalıev, Oljas Súleı­me­novter basshylyq jasaǵan bul úshinshi kezeńde de uıymnyń abyroı-bedelin kótergen shyǵarmashylyq, áleýmettik, biraz kúrmeýi qıyn keleli máseleler óz sheshimin taýyp, Qazaq­stannyń halyq­ara­lyq ádebı baıla­ny­syn jolǵa qoı­ǵan iri-iri sımpozıýmdar, forýmdar ótti. Qazaq ádebıeti sheka­ralardy kóktep ótip, álemdik tanylý keńistigine erkin shyqty. Táýelsizdik dáýirine qazaq ádebıeti osyndaı qorjyny qalyń, álemdik oılaý, álemdik taný, álemdik taldaý bıigine kóterilgen qabyrǵasy berik qalypta jetti. Tórtinshi kezeń – ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynan bergi jahandaný jaǵda­ıyndaǵy táýelsizdik dáýiriniń ádebıeti. Shartty túrde, “jahandaný dáýiri” deıtin atqa ıe bolyp otyrǵan bul kezeń qalamgerler qaýymyna da, qalamgerler qaýymynyń uıymyna da ońaı boldy dep aıta almaımyn. Bul kezeńde uıym jumysyna (tipti taǵdyryna dese de bolady) jaýap berý mindeti qazaqtyń úlken qalamger-qaıratker azamaty, marqum Qaldarbek Naımanbaev pen meniń pesheneme jazylypty. Bes jyly – Qalekeńniń enshisinde. Aýyr ma, jeńil me, az ba, kóp pe, qalǵan jyldar­dyń salmaǵy – meniń moınymda... – Tóraǵalyqqa qaı jyly keldińiz? – 1996 jyly... – Kelgenińizge... sonda... 14 jyl bolǵany ma?!. – Iá. 14 jyl, úsh aı... – О́kinbeısiz be?! – Nege ókinýim kerek?.. Ne úshin?.. Álginde aıttym ǵoı, “pesheneme jazylǵan eken” dep... О́kinbeımin... Árıne, qınalǵan, taryqqan sátter boldy... Biraq ókingen kezim bolǵan joq. Qınalǵan kezderimde “Sákeńder men Ilııastar qurǵan odaqty saqtaý kerek” dep abzal aǵalarym, áriptes baýyrlarym árkez qasymnan tabylyp otyrdy. Ábdilda Tájibaev, Áljappar Ábishev, Dıhan Ábilov, Qasym Qaı­se­nov, Hamıt Erǵalıev, Safýan Sháımer­denov, Zeınolla Qabdolov, Saıyn Muratbekov, Sáken Júnisov, Zeınolla Serikqalıev, Rymǵalı Nurǵalıev se­kildi baqılyq dúnıege attanǵan aqsa­qal­darymyz ben aǵalarym eske túsip otyr... Tirilerdi túgendesem, tizim uza­ryp keter... Qasymda, qatarymda júr­gen áriptesterim meni túsiner dep oı­laımyn... “О́li rıza bolmaı, tiri baıy­mas” deıdi atamyz qazaq. Meniń esime búgin árqaısysy qazaq ádebıeti men jazýshylar uıymynyń bir-bir alyp tireýindeı elestep, sol qarttarym, sol mártterim túsip otyr... Nege ókineıin?! Jazýshylar odaǵy meniń qanatymdy keńeıtip, qulashymdy jazdyrdy. Tórtinshi kezeń jańa bastalyp ja­tyr dep oılaımyn. Bul kezeń taǵdyryn táýelsizdik taǵdyrynan bóle-jara qaraýǵa bolmaıdy... Jıyrmasynshy ǵasyrdyń álem­tapyryq oqıǵalar men tarıhı katak­lızmderge toly sońǵy on jyly men alyp Dala jańa-jańa es jınaı bas­taǵan jıyrma birinshi ǵasyrdyń al­ǵashqy on jyly bárimizdiń de qaz-qal­py jadymyzda... Adamzat bala­sy­nyń arǵy-bergi tarıhynda ómir súrgen ımpe­rııalardyń ishindegi eń irileriniń biri tarıh arenasynan qalaı ketkeni, nendeı ishki, syrtqy kúshterdiń kózge kó­­rinbes yqpalymen qantógissiz ydy­raǵany, dálirek aıtsaq, kúıregeni jańa ta­rıhtyń taldaý obektisine aınalyp otyr. Keńes Odaǵynyń ydyraýy Eý­ra­zııa keńistigin jaılaǵan elder men ha­lyqtar taǵdyryna qalaı áser etse, sol elderdiń mádenıeti men ádebıe­tiniń taǵ­dyryna da solaı áser etti. Jahandaný shaǵyn ulttardy surapyl minezdi zamana tornadosyna laqtyrdy. Álem­niń geosaıası keńis­ti­gindegi derjavalyq elderdiń ara­salmaǵy aýysty. О́tpeli kezeń ulttardyń rýhanı órisin ta­ryl­typ, qýattylardyń qýatsyzdarǵa kúsh kór­setýin óristetti. Bedeldi-bedeldi de­gen halyqaralyq uıymdardyń ózi ál­gin­deı elaralyq, qurlyqaralyq má­se­lelerdi sheshýde dármensizdik ta­nyt­ty. О́ziniń táýelsiz el retinde damý jolyn tańdaǵan Qazaq Eliniń memleket bolyp saqtalýy álgindeı “arpalystar dodasyna” túskeni qalaı aqıqat bolsa, rýhanı keńistigimiz de sol jahandaný dáýiri qalyptastyrǵan kúngeı-kóleń­kesi qatar kelgen qıyndyqtarmen erik­siz sharpysýyna týra keldi. Bul shar­pysýdy biz, eń áýeli, ana tilimizdiń aı­na­lasynan bir kórsek, ulttyq mád­e­nıetimizdiń taǵdyr-talaıyn anyqtar tustardan eki ańǵardyq... Synnyń úlkeni altyn arqaýy til sanalatyn ádebıettiń úlesine tıdi... Nursultan Nazarbaevtyń sózimen aıtqanda, “Daýǵa salsa, almastaı qıǵan, oıǵa salsa, qorǵasyndaı balqyǵan, ómirdiń kez kelgen oraıynda ári qarý, ári qalqan bolǵan, ári baıyrǵy, ári jas, otty da oınaqy Ana tilinen artyq qazaq úshin bu dúnıede ne bar ekenin...” janymyzben, júregimizben seziner kezeń keldi... Árıne, myńdaǵan jyldyq tarıhy bar baıyrǵy ult pen dástúri berik úlken ádebıetti tabanǵa salý múmkin emes... Desek te... El táýelsizdigimen jarysa kelip, ómirimizge, ómir súrý saltymyzǵa qatar engen jahandaný, eń áýeli, óz sheń­gelin ana tilimiz ben ádebıetimizge sal­ǵanyn osy kezeń ishinde anyq ańǵardyq. Sony ańǵarǵandyqtan, Elbasy aýzymen aıtylǵan “qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin” deıtin qanatty sóz ómirge keldi. Sony sezingendikten, ádebıet pen til taǵdyryna alańdaýshylyǵyn ta­nytyp, Elbasy dúrkin-dúrkin arnaıy suhbat berip, kezdesýler ótkizdi. О́tkizip keledi... Ádebıetimizdiń aqsaqaldary – Ábdijámil Nurpeıisovti jeke qabyl­dap, Ázilhan Nurshaıyqovtyń atyna arnaıy hat jazýyn sol týǵan ádebıe­timizge degen ystyq yqylasy dep qabyldaýymyz kerek... Osydan biraz buryn meniń de El­basy qabyldaýynda bolǵanym bar. Uzyn-yrǵasy bir saǵatqa sozylǵan áńgime barysynda qanshama tilge, kór­kem sózge, ultty rýhanı tárbıeleý má­selesine qatysty irgeli oılar aıtyldy. Sol jemisti áńgimeniń arqasynda ádebı úsh basylym Jazý­shylar odaǵyna qaıtarylyp, birazdan beri kúrdeli jóndeý kútip, tozyńqyrap turǵan Ortalyq ǵımara­tymyzǵa mol qarjy bólindi. Arystar men alyptar óz qoldarymen qurǵan ádebıetimizdiń altyn tóri jarqyrap shyǵa keldi... Toıǵa jasalǵan eń úlken tartý – osy ishi-syrty tolyq jóndeýden ótken ǵımaratymyz. Árıne... Jazýshylar uıymy jazý­shyǵa shyǵarma jazyp bermeıdi. Biraq jaqsy shyǵarma jazý úshin kerekti eń bas­­ty sharttardyń oryndalýyn qamta­ma­syz etedi. Olar ne deısiz ǵoı?! Orta jınalmaı orda tigilmeıdi. Birinshi shart – oıy, sózi sergek ádebı ortanyń bo­lýy. Jıyndar men talqylaýlar, ple­ným­dar men konferensııalar – sol orta­nyń bas qosýynyń kórinisi. Ekinshi shart – orta bas qosatyn, “óz joǵy” men “óz baryn” túgendep otyratyn, árip­testik pikir almasýlarǵa múmkindik tý­dyra­tyn, baǵa berý minbesiniń bolýy. Sol minbe – ordaly ǵımarat – Jazý­shy­lardyń úıi. Sol úıde jas býyn ókil­derinen bastap aǵa býyn qalamgerge deı­in shyǵarma­shylyq keshi ótpegeni neken-saıaq. Ǵımarat tórinde aıtylar adal sóz, ádil pikir jazýshyny kásibı turǵydan qalaı ósirer bolsa, ádebıetti de solaı ósirip, qanattandyrary haq. – Úı degennen shyǵady... Siz osy uıymdy basqarǵan jyldar, aqıqatyn aıtar bolsaq, “ótpeli kezeńmen” tuspa-tus keldi. Jeńil bolmaǵanyn aıttyq... Kóp qıyndyq artta qalǵan tárizdi. Qınalǵan kezde kimge súıendińiz? Kimge sendińiz?.. О́zińiz aıtqan “adal sóz, ádil pikir” aldyńyzdan shyqty ma? – Iá. Tórinde ulylar otyryp, ult ádebıetiniń bary men joǵyn túgendegen uıymdy basqarǵanyma shúkirshilik aıtamyn. О́tpeli kezeńniń aýyrtpalyǵy jalǵyz Jazýshylar odaǵynyń ǵana ıyǵyna túsken joq... Kórsek te, kóter­sek te el qatarly kórdik, el qatarly kóterdik. “Kóppen kórgen – uly toı” deıdi bizdiń táýbeshil jurt. – Degenmen... – Nege bolmasyn? Boldy qınalǵan kezderimiz... Áýeli uıymnyń basy daýǵa tústi. Odaqtyń aınalasynda áńgime órtteı qaýlady. “Zaman ózgerdi, qoǵam ózgerdi. Qazaq qalamgerleri basyn qosyp otyrǵan uıym nege ózgermeıdi?! О́rkenıetti elderde mundaı qoǵamdyq qurylymdar joq. Klýbtyq nemese shaǵyn-shaǵyn birlestikter aınalasyna toptasqan uıymdar bar... Sondaı úlgige kóshý kerek”, deýshiler boldy. Ekinshi pikir aıtýshylardyń sózi – anyq... “Odaqty saqtaý kerek!”, “Odaq – ádebıetimizdiń kıeli tóri!” Maǵan tóraǵalyq tizginin tapsyryp, senim artqan da – osy ekinshi pikirdi aıtýshylar. Men odaq basyna osyndaı qarsy pikirlerdiń qazany sapyry­lysyp jatqan tusta keldim... Ýaqyt – tóreshi. Bárin ornyna qoıdy. Uıymnyń taǵdyryn talaýǵa salǵysy kelgenderdiń sózi súrindi. Osy merzim ishinde bolǵan úsh qu­­ryl­taı­dyń qalaı ótkeni – qalyń qalamgerlerdiń esinde. Al kúreske toly kúnder ózime ǵana aıan... Nátıjesin barsha jurt biledi, sezinedi... Uıym basyna tóngen bult seıildi... Biraq aqparat deıtin “ósektiń” órisi qashanda keń ǵoı. Uıymnyń qurylymdyq damýy, ıaǵnı “Odaq kerek pe? Kerek emes pe?” degen áńgime basylǵanymen, uıym ıeligindegi úıler – jyljymaıtyn múlik aınalasyndaǵy daý-shar birazǵa sozyl­ǵany belgili. Másele quqyqtyq qoǵamǵa tán jolmen sheshildi. Áldebir toptar men qalamgerlerdi adastyrǵan qaısybir áriptesterimizdiń uıym múlkin basybaı­ly ıelenip ketkileri kelgen maqsattary júzege aspady. Ǵımarat­tarymyzdyń barlyǵy sot júzinde óz ıeligimizge qaıta oraldy... “Odaqty taratý kerek” dep ot ala júgirgen jazǵyshhandardyń júzi kúıińkirep qaldy. Qapsyra qu­shaqtap turyp, qabyrǵa sanaıtyn­dar­dyń bolatynyn anyq sezindim... Bárin Jaratýshy Iemiz jarylqasyn... Aýyry – úsh jarym jylǵa so­­zylǵan sottasý. Qıyny – sottas­qanyń ózge emes, óz áriptesterimizdiń bol­ǵany... Jańa suraǵyńnyń bir tusynda “Kim­ge súıenip, kimge sendińiz?” dep qal­dyń. Aıtaıyn. Sengenim – árip­testerimniń qara qyldy qaq jarǵan ádildigi men adaldyǵy... Men solarǵa sendim. Olar maǵan sendi. Nátıjesinde senim aqtaldy. Meniń oıymsha, osy jyldar ishinde qasıetti tórimizdi saq­taǵan, saqtap kele jatqan eń basty qural – Senim! Qalamgerlerdiń óz uıymynyń qajettiligine degen kásibı senimi, azamattyq senimi! “Kimge súıendińiz?” dediń... Allaǵa súıendim. Súıenemin... Súıenip ótemin... Uıym taǵdyry talaı márte tálkekke túsip, tóraǵa aınalasynda “japtym jala – jaqtym kúıe” deıtin jaısyz áńgime qardaı boraǵan kezderde, jasyr­maımyn, jalǵyz otyryp, Jaratýshyǵa jalbarynǵan sátterim boldy... Uly Muhańnyń aınalymǵa ótken ǵasyrdyń orta tusynda endirgen “dos, bedel – dos” deıtin fılo­sofııalyq máni, mazmuny tereń sózi aldynan shyqpaı­tyn jumyrbas pende joq... Keıde tirilerdiń keı isine nalyp, senimniń jelkenin jel shaıqaǵan sátterde árýaqtardan medet kútetin Adam-Ata, Haýa-Ananyń urpaǵy emespiz be?! Meniń de babalar rýhyna sıy­natynym ras. Sıynamyn... Ishteı kómek su­raımyn... Jazýshylar odaǵy, shynym­dy aıtaıyn, maǵan Súıený, Sıyný, Sený deıtin úsh birdeı kıeli uǵymdy kurmetteýge úıretti. Súıený, Sený jaıly aıttym. Sıyný?! Arys­tarymyz ben alypta­rymyzdyń rýhyna sıynyp otyryp, qınalǵan kez­de, taryqqan tusta atqa­ryp jatqan isimizge abyroı suraǵan, suraıtyn kezim kóp... Qozǵalysta máńgilik – mıym, arym, kók nóser bop kúrsinsem –  quıylar ún, Qudaı ǵana qınalsam – súıenerim, babalardyń árýaǵy – sıynarym... dep­pin bir óleńimde. Bul joldar sondaı suraq pen saýaldyń qoryǵyna qamalǵan sát-saǵattardyń birinde jazylǵany anyq... – Jahandaný adamdy jalǵyzdyq qoryǵyna qamaıtyn kúrdeli qubylys deıdi biletinder... Ýaqyt ótken saıyn oqyr­many azaıyp kele jatqan kórkem ádebıettiń taǵdyry jahandaný jaǵda­ıyn­da qalaı bolady dep oılaısyz? Osy oraıda, uıym basshysynyń pikiri men aqynnyń oıy qalaı ekenin bilýge bola ma?! Aıyrma bar ma, joq pa? – Jahandaný – jumbaǵy mol qubylys. Jumyrbas pendeniń búginde bul qubylysty aınalyp ótýi múmkin emes... Jer ústi órkenıetiniń damý logıkasy osyny aıtady. Jalǵyzdyq degen shirkin ana dáýirde de, myna dáýirde de bolǵan. Bolady! Bizdiń za­manymyzǵa deıin ómir súrgen Anarys oılaryna den qoıǵan adam uly babamyzdyń “jalǵyzdyq qoryǵyna” jıi-jıi qamalǵanyn joqqa shyǵara almasy anyq. Anarystyń jalǵyzdyǵy Eljaý bı, Maıqy bı, Kúltegin, Tonykók babalarymyzdyń basynan ótpedi deısiz be? Jalǵyzdyq deıtin álgi jegiqurt janyn jemese, Qorqyt ba­bamyzdyń kórden qashyp nesi bar?! Uly Dalanyń oıshyly Asan jyraýǵa “qaıǵy” sózi qaıdan jamaldy?! Ereýili zamanda at ústinde júrip, Alashtyń bútindigin suraǵan nar kezeńniń zor aqyny Aqtamberdiniń aýzyna “jaǵama qoldyń tıgenin jalǵyzdyq senen kó­re­min...” degen joldardy kim salǵyz­dy?! “Jartasqa bardym, kúnde aıǵaı saldym” deıtin uly Abaı jalǵyzdy­ǵynyń tórkininde ne jatyr? Já... Bul az deseńiz, HVIII ǵasyrda ǵumyr keshken aǵylshynnyń uly jazýshysy Valter Skottyń aýzyna “Jer shary ǵalamnyń sarǵysh úıi me dep seskenemin” degen ǵalam jalǵyzdyǵy haqyndaǵy úreıli sózderdi kim salǵyzyp otyr? Uly Jara­týshynyń sheber órneginen shyq­qan Jalǵan atty jer ústi tirshiligi emes pe salǵyzyp otyrǵan?! Meniń aýzyma esimderi ilikken ta­rıhı tulǵalardyń barlyǵy da sóz óne­rine eshteńeni teń qoımaǵan, teńger­megen ár dáýirdiń, ár kezeńniń uly ókilderi. Adam adam bolǵaly ádebıet deıtin kıeli uǵym birge jasasyp keledi. Ádebıetpen birge sóz óneriniń taǵdy­ryna alańdaý sezimi de birge ómir súrip keledi. О́zimiz kózimizben kórgen keshegi jıyr­masynshy ǵasyrda da solaı bol­ǵan. Bul kep adamzat kóshi aıaldaıtyn tusqa deıin jalǵasa bermek. Iá. Adamzat kóshiniń úzilmeýin tileý – búgin jer basyp júrgen