PARLAMENT “Egemen Qazaqstannyń” arnaýly beti

Mańǵystaýdaǵy mereıli ister Janseıit SÁRSENQULOV, Senat depýtaty. Daǵdarystan keıingi kezeńdegi ekonomıkany jańǵyrtý, onyń ishin­­de jedel ındýstrııalandyrý jáne ınfraqurylymdy damytý barysynda qoǵamnyń áleýmettik turaqtylyǵyn qamtamasyz etýdiń, jumyspen qamtý sharalaryn odan ári iske asyrýdyń mańyzy zor. Mun­daı aýqymdy sharalardy qam­tıtyn memlekettik baǵdarlama­lar­dyń jergilikti halyqqa paıdasy mol ekeni belgili. Elbasynyń Joldaýyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan jalpyulttyq sharalardyń oryndalý barysyna kóz júgirtsek, Mańǵystaý obly­syn­da ǵana emes, búkil Qazaqstan boıynsha mańyzy bar iri 12 jo­banyń ındýstrııalandyrý kartasy­na engizilýi qýanyshty jáıt ekeni daýsyz. Oblysta aımaqtyq ındýs­trııalandyrý kartasy aıasynda – 7, respýblıkalyq ındýstrııalandyrý kartasy boıynsha 5 jobany iske asyrý qolǵa alyndy. Birinshi jartyjyldyqta osy jobalardyń ishinde 22 mıllıard teń­geden astam qarajatty quraı­tyn tórteýi aıaqtaldy. Olar: 1. Baýtıno aýylyndaǵy keme jóndeý zaýyty; 2.“Balyqshy” JShS-niń teńiz operasııalaryn qoldaý bazasy; 3. 1-shi kezeńdegi Beıneýdegi dıirmen jáne qurama­jem zaýytyn quraıtyn elevator­lyq keshen, 4. 2-shi kezeńdegi munaı jáne gaz ónerkásipshiligin jetil­dirý­di qamtamasyz etý úshin tútik jasaý, súttartqysh jáne qubyr­lardy óńdeý ónerkásiptik baza­lary­nyń iske qosylýy. Ekinshi jartyjyldyqta oblys boıynsha taǵy da baǵasy 23 mıl­lıard teńgeni quraıtyn qarajatty engizý kózdelgen. Onyń ishinde: Aqtaý qalasyndaǵy gaz-beton zaýy­tyna, suıyq dári jasaý men medı­sınalyq ónimderdi belgileý far­masevtıkalyq keshenine, halyqara­lyq jolaýshy termınaly men Aqtaý áýejaıynyń ushyp-qoný ala­ńyn jańǵyrtýǵa, “Teńiz-Servıs” JShS-niń metall qurylǵylary zaýy­tynyń ónerkásiptik alańyn daıyndaýǵa jáne Baýtıno aýy­lyn­da eritindi burǵylaýdy daıyndaý jumystaryn aıaqtaý úshin jum­sa­latyn qarajat ta bar. Sonymen qatar, memleket­aralyq jobalar boıynsha О́zen – Túrkimenstan shekarasy temir jol jelisi salynýda. Bul jobanyń jer­gilikti halyqqa tıimdiligi sol, onda eki myńnan astam jumys orny ashylǵan. Jaýyngerge jattyqqan jarasady Qaraǵandyda ornalasqan “As­ta­na” óńirlik qolbasshylyǵy – elimiz Qarýly Kúshterindegi eń iri ás­kerı quramalardyń biri. Sar­darlar men sarbazdardyń áskerı daıyndyqtaryn shyńdap, jańa tehnıkalyq qarý-jaraq túrlerin she­ber ıgerýi jolynda alǵa qoıyl­ǵan sharalarǵa armııalyq tártipke saı talap bıik. Bul maqsat úshin qo­laıly jaǵdaılar bar. Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstri­niń 2010 jyldyń 1 naýryzyndaǵy buıryǵymen qurylǵan Kishi maman­dar men rezervtiń áskerı daıyn­dy­ǵyn jetildirý jáne qaıta daıarlaý oqý ortalyǵy sol baǵyttaǵy min­detti iske asyrýǵa arnalǵan. Spas­ski­degi áskerı bólimshede oryn tep­ken atalǵan ortalyqta bul kúnde ár aı saıyn kezek-kezegimen áskerı mindettegi burynǵy júzdegen jaýyn­ger jattyǵýdan ótedi. Onyń jumysymen Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senaty­nyń Halyqaralyq qatynastar, qor­ǵanys jáne qaýipsizdik komı­te­tiniń tóraǵasy Qýanysh Sultanov, komıtet músheleri Muhtar Altyn­baev, Ádil Ahmetov arnaıy kelip tanysty. Senatorlar aldymen ás­ke­rı daıyndyqtan ótýshiler bilimin kóteretin oqý bólmelerin aralap kórdi. “Astana” óńirlik qolbasshy­lyǵynyń qolbasshysy general-maıor Músilim Altynbaev baıan etkendeı, baǵdarlamaǵa sáıkes sap sanatyndaǵy áskerı mindettiler bir aılyq oqýǵa shaqyrylyp turady. Olarǵa tájirbıeli oqytýshylar men nus­qaýshylar bastapqy áskerı daı­yndyqtan sabaq berip, áskerı istiń qyr-syryna qanyǵýdy tereńdetedi. Senatorlar kózbe-kóz kórgen­deı, oqý bólmeleri tıistili qural-qondyrǵylarmen tolyq jabdyq­tal­ǵan. Oqý odan ári jattyǵý alań­darynda jalǵasyp, daıyndyqqa qamtylǵan jeke quram atý qural­daryn qoldanýdy úırenedi, tankter men áskerı máshınelerdi júrgizýdi meńgeredi. Olardyń jattyǵý kezin­degi is-qımyldaryna nazar aýda­ryldy. Daıyndyqtary talapqa saı ekeni tanyldy. Senattyń Halyqaralyq qaty­nas­tar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Q. Sultanov egjeı-tegjeıli surastyryp bil­gen­deı, munda jıynnan ótýge elimizdiń barlyq óńirinen áskerı mindettiler shaqyrylady. Sonymen birge, Qa­rýly Kúshter qatarynda azamattyq boryshyn ótemegen áskerı min­dettiler de qamtylady. Olar áske­rı Ant qabyldaıdy. Jıyn aıaǵynda oǵan qatysqandarǵa saltanatty jaǵdaıda kýálik beriledi. Qýanysh Sultanov atap ótken­deı, qoǵamdaǵy jańa ózgerister, sondaı-aq elimizdiń odan ári damýy Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń qyz­metimen de tyǵyz baılanysty. Pre­zıdent, Qarýly Kúshterdiń Jo­ǵarǵy Bas qolbasshysy N. Á. Na­zar­baev tapsyrmasy boıynsha áskerlerdiń sapasy men tıimdiligin art­tyrý – basty talap. Jınaqy da utqyr jaýyngerlik ázirlik deńgeıin kóterý, bilikti áskerı mamandar daıar­laý, qazirgi zamanǵa saı qı­myldar júrgizýge beıim quram qa­lyptastyrý negizgi mindetterdiń biri bolyp qala bermek. Bul rette áskerılerdi oqytyp-úıretýdiń mańyzy erekshe. Osy shara “Astana” óńirlik qolbasshylyǵynda oıdaǵydaı atqarylyp jatqandyǵy kóńil qýantady. Qarýly Kúshter áskerı qyzmetshileriniń kásibıligin arttyrý, jaýyngerlik ázirlikti qajetti kólemde qarjylandyrý jalǵasa beredi. Senat aldaǵy jyldarǵa bekitiletin memlekettik bıýdjette ony qarastyratyn bolady, Qazaqtan halqynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýden eshteńe aıaýǵa bolmaıtyny haq. Aıqyn NESIPBAI, Qaraǵandy. Qazaqy tárbıe alsyn dep edim – deıdi Parlament Májilisiniń depýtaty Elena Tarasenko – Memlekettik tildi úırenýdi áýeli ózimizden bastaýymyz kerek. О́zim bala kezden jergilikti ult ókilderiniń arasynda óskendikten be, ózge tilderge qaraǵanda, qazaq tili meniń janyma jaqyn, júregime ystyq kórinedi. Men qazaq tilinde erkin sóıleımin dep aıta almaımyn, biraq jaqsy túsinemin. Qabyldaýyma kelgen úlken kisilerdi aýdarmashysyz tyńdap, olardyń suraqtaryna tıisti jaýabyn bergenimde, qarııalar kádimgideı-aq rıza bolyp qalady. Qazirgi ýaqytta ońashada qazaqsha sózderdi aıtyp úırenip júrmin. Bul tilimdi ábden jattyqtyryp alǵan soń, qazaqsha sóıleıin degen nıetimnen týǵan jáıt, – deıdi E.Tarasenko. Depýtat bıyl maýsym aıynan bastap, 3 jasar Kırıll atty nemeresin qazaq balabaqshasyna beripti. “Balapan” balabaqshasyna baratyn Kırıll bú­ginde qazaqsha birshama úırengen. Úıde oınaǵanda oıynshyqtarmen tek qana qazaqsha sóılesedi. Sońǵy kezderi ájesine de, anasyna da kóbinese qa­zaqsha sóıleıtin bolyp júr. “Men onyń aıtqandaryn túsinemin, al ana­sy Natalıa keıde túsinbeı qalsa, oǵan Kırıll ursyp jatady. Soǵan qa­ra­ǵanda, jaqyn arada ol anasyn da qazaqshaǵa úıretip shyǵaratyn se­kil­di. Nemerem Dana Qaıyrǵalıqyzy men Aqjúnis Májıtqyzy esimdi tár­bıeshileriniń árbir is-qımylyn, aıtqan áńgimesin úlgi tutady. Úıge kel­gende, keıde Kırıll bizden sol kisilerdiń jasaǵanyn qaıtalap jasaýy­myzdy talap etip otyryp alady. Balabaqshadan bir kún de qalǵysy kel­meı­tin Kırıll toptaǵy dostary jaıly jıi aıtady. Nemeremniń “Bala­pan­ǵa” tez baýyr basyp ketkenine qýanyp júrmin”, – deıdi halyq qalaýlysy. Depýtatqa “Balapan” balabaqshasy ujymynyń aınalasyndaǵy adamdarmen qarym-qatynasy unaıdy eken. Qyzmetkerleri shetinen sypaıy, mádenıetti. “Nemeremdi til úırensin, ári qazaqy tárbıe alsyn dep qazaqsha balabaqshaǵa ádeıi berdim. Ol qazaqtyń azamattary sekildi jumsaq minezdi, qaıyrymdy, syrbaz jigit bolyp shyqsa, armanym joq”, – deıdi E.Tarasenko. Aısha QABYLOVA. Sýbsıdııa kólemin kótergen jón Olga KIKOLENKO, Májilis depýtaty. Meniń qolyma qalam alýyma “Qazaqstan qus ósirýshiler odaǵy­nyń” ótinishi sebep bolyp otyr. Onda dándi daqyldar baǵasynyń ósýinen jem men jem qospalary baǵasynyń, elektr qýatynyń qym­battaýynan temir jol tasymaldary baǵalarynyń artýy jáne basqa da ekonomıkalyq problemalar boı kórsetip otyrǵany jaıynda aı­ty­lady. Sondaı-aq Keden odaǵyna kirýge baılanysty elimizdiń qus sha­rýashylyǵy jaqyn shetelderdiń, tipti, alys shetelderdiń taýar ón­di­rýshilerimen teń básekelese al­maı­tyn máseleler týyndaýda kórinedi. Osyǵan baılanysty, el Úkimeti “Qazaqstan qus ósirýshiler odaǵy” qoıyp otyrǵan, 2011 jáne keıingi jyldarǵa taýarly jumyrtqa men qus eti óndirisine jáne ótkizýge sýbsıdııa kólemin kóterý jóninde basty máseleni qarasa jáne qarap qana qoımaı, oń sheshse, nur ústine nur bolar edi. Ashyq pikir alysyldy Jaqynda Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıte­tin­de Parlament Májilisiniń depýtaty, Ekologııa máseleleri jáne tabıǵatty paı­dalaný komıtetiniń múshesi Ken­je­ǵalı Saǵadıev pen Parlament Máji­lisiniń depýtaty, Áleýmettik mádenı-damý komıtetiniń múshesi Qylyshbaı Bısenov ýnıversıtettiń ǵylymı-teh­nı­kalyq bazasymen tanysyp, ýnıversıtet ujymymen kezdesý ótkizdi. Olar joǵary mekteptiń murajaı, kitaphanalaryn aralap, ınjenerlik beıimdeýdegi zerthana jumystary men sporttyq-saýyqtyrý ortalyǵynyń qu­rylys jumysynyń barysy jaıymen tanysty. QMÝ-de álemdik bilim stan­darttaryna saı jabdyqtalǵan mate­rıal­dyq-tehnıkalyq bazasy barlyǵyna kózderin jetkizdi. Kezdesýde depýtattar oqytýshylar men stýdentterdiń suraqtaryna jaýap berip, ashyq pikir alysty. Erkin ÁBIL, Qyzylorda. О́ńirdi órkendetý qadamdary Senattyń Ekonomıkalyq jáne óńirlik saıasat komıtetiniń Aqtaýda jergilikti atqarý­shy jáne ókildi organdar aktıviniń qatysýy­men bolǵan kóshpeli otyrysynda Mańǵystaý oblysyndaǵy “Jol kartasy” men ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damýdy ártaraptandyrý memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý máseleleri basty taqyryp boldy. Otyrysty asha kelip komıtet basshysy Nurlyǵaıym Joldasbaeva 2020 jylǵa deıingi Strategııalyq damý josparyn júzege asyrý jónindegi Memleket basshysy N.Nazarbaev­tyń tapsyrmalaryn oryndaý aıasynda osy máseleniń talqylanýynyń mańyzdy ekenin atap ótti. Strategııa aıasynda 2010-2014 jyl­darǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq ártarap­tandyrýdyń memlekettik baǵdarlama­syn, ındýstrııalandyrý jáne jol karta­la­ryn, bıznestiń 2020 jylǵa deıingi jol kar­tasyn júzege asyrýǵa negizdelgen elimizdiń ınnovasııalyq damý jolyna jedel kóshý jóninde elimizdiń Prezıdenti tapsyrma bergen bolatyn. Bul basym baǵyttardy tabysty júzege asy­rý úshin ýaqytynda tıisti zańnamalyq negiz jasaldy. Aýqymdy mindetterdi oryndaý másele­le­ri­ne qatysty N.Joldasbaeva aımaqta qabyl­danǵan damýdyń bes jyldyq baǵdarlamasy men ındýstrııalandyrý kartasyna toqtaldy. Senator atap ótkendeı, Mańǵystaý obly­synda ındýstrııalyq-ınnovasııalyq saıasat 13 ınvestısııalyq jobalardy júzege asy­rýdy kózdeıdi, onyń ishinde 5-eýi res­pýblıkalyq, 8-i aımaqtyq ındýstrııalandyrý kartasyna engen. Jobalardy júzege asyrý úshin berilgen ınvestısııa 170 175 mıllıon teńgeni quraıdy. Respýblıkalyq máni bar jobalarǵa teńiz operasııalaryn qoldaý bazasynyń, dıirmen keshenimen qosa elevator qurylysy, kom­bı­korm zaýyty, О́zen-Túrkimenstan shekarasy temir joly, halyqaralyq jolaýshylar ter­mınaly men Aqtaý qalasynyń áýejaıyndaǵy ushý-qoný jolaǵyn jańǵyrtý, sondaı-aq Aqtaý plastık zaýyty bazasynda jol bıtýmy óndirisin jolǵa qoıý jatady. Aımaqtyq jobalar ishinde Baýtınoda shaǵyn kemelerdi jóndeý zaýytyn, farma­sevtıka keshenin, Aqtaýda gazbeton zaýytyn, shaǵyn jáne orta bıznestiń óndiris parkin salý bar. Kórsetilgen jobalardyń aıasynda barlyǵy 7136 jańa jumys orny ashyldy. Jol kartasy aıasynda aımaqta barlyǵy 4,4 mıllıard teńgeni quraıtyn 97 ınvest­ı­sııalyq jobany iske asyrý kózdelip otyr. Onyń barysynda jańadan 3829 jumys orny ashylady. Bul jobalar negizinen áleýmettik, áleýmettik-mádenı nysandardy jóndeýge, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq júıesin jańǵyrtýǵa jáne damytýǵa, sondaı-aq jol jóndeý jumystaryna baǵyttalǵan. Bul maqsatqa respýblıkalyq bıýdjetten 2,2 mıllıard teńge tikeleı transfert beriledi, al jergilikti bıýdjetten 2,2 mıllıard teńge qosymsha qarjylandyrý kózdelip otyr. 2010 jylǵy 1 qyrkúıekke deıingi jaǵdaı boıynsha Jol kartasyna qarastyrylǵan qarjynyń 3,8 mıllıard teńgesi ıgerildi, bul jyldyq qarjynyń 86,4 paıyzyn quraıdy. Bıznestiń 2020 jylǵa arnalǵan jol kartasy boıynsha kásipkerlikti qoldaýǵa jáne eksportqa baǵdarlanǵan sharalarǵa respýblıkalyq bıýdjetten 390,7 mıllıon teńge qarjy bólý kózdelgen. Kezdesýde sóz alǵan oblys ákimi Q.Kósherbaev aımaqty damytý máselelerin múddelilikpen talqylaǵan depýtattarǵa rızashylyq bildire kelip, 2020 josparynyń basym baǵyttaryn júzege asyrýǵa yqpal etetin zańnamalardy odan ári jaqsartýǵa qatysty oılaryn ortaǵa saldy. Talqylaý barysynda turǵyn úı qury­ly­synyń aımaqtyq baǵdarlamasyn júzege asyrý, óndiristi jańǵyrtý, aýyldyq aýmaq­tar­dy damytý máselelerine nazar aýda­ryldy. Jergilikti aktıvter áleýmettik sala­ny ny­ǵaıtý, eńbekpen qamtý strategııasyn júzege asyrý, jeke bastamalardy qoldaý, tirshilikti qamtamasyz etý ınfraqurylym­daryn damytýǵa qatysty saýaldarǵa jaýap berildi. Kóshpeli otyrys aıasynda depýtattar jergilikti kásiporyndarda, mádenı jáne áleýmettik sala nysandarynda boldy. Úlken almaty kanaly kúrdeli jóndeýdi jáne osy maqsat úshin qarjy bólýdi qajetsinedi Dınar NО́KETAEVA, Májilis depýtaty. “Nur Otan” partııa­sy­nyń Almaty oblystyq fı­lıalynda azamattardy qa­byldaý kezinde №10 Shelek saılaý okrýgi boıynsha ob­lystyq máslıhattyń depý­tat­tary men Eńbekshiqazaq aýdanynyń saılaýshylary maǵan tómendegideı maz­mun­da ótinish aıtqan bolatyn. Almaty oblysynda shı­rek ǵasyr boıy elimizge úz­dik­siz qyzmet etip kele jatqan, She­lek pen Shamalǵan ózenderiniń aralyǵyndaǵy búkil aımaqqa ıgi áserin tıgizip otyrǵan teń­desi joq iri sýsharýshylyq ke­shenderi – Bartoǵaı sý qoıma­sy men D.A.Qo­naev atyndaǵy Úlken Almaty kanaly bar. Bartoǵaı sý qoımasy Shelek ózeni basseıniniń orta saǵasyndaǵy absolıýttik bıiktigi 101-1070 m. bo­latyn Sógeti taýaralyq oıpatynda Almatydan 195 km, al Shelek aýylynan 65 km jerde ornalasqan. Qazaqstan Respýblıkasy Úki­meti­niń №690 12.05.2009 jylǵy qaýlysymen bekitilgen “Sýsharýa­shy­lyq jelileri men ǵımarat­ta­ry­nyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý ere­jelerine” sáı­kes 25 jyldan asa paı­dalanylǵan sýsharýashy­lyq ǵımarattary olardyń tehnıkalyq jaǵ­daıyna qaramastan, jyl saıyn kóp­jaqty tekserýden ótkizilýi qa­jet. Paıdalanylýǵa 1982 jyly be­rilgen Bartoǵaı sý qoımasy tek 2003 jyly ǵana ishinara, onda da onyń keıbir ýchas­keleri ǵana tekserýden ótken. Teńiz deńgeıinen 1070 m joǵa­ry­da, 9 bal­ldyq seısmıkalyq jer silkinisi bolýy múmkin aımaqta or­nalasqan sý qoımasynyń búgingi teh­nıkalyq jaǵdaıy syn kóter­meı­di. Eger plotına buzylatyn bol­sa, onda bıiktigi 7-8 m jetetin sý tasqyny 50 myńnan asa turǵyny bar eldi mekenderdi 2 saǵat 40 mınóttiń ishinde sypyryp, joıyp jiberedi. Qazaqstan Respýblıkasy Úki­meti­niń №690 12.05.2009 jylǵy qaýlysyna sáıkes, Bartoǵaı sý qoımasy 031 baǵdarlama boıynsha respýblıkalyq bıýdjettik ınves­tı­sııa­lyq jobalardyń tizimine engizilgen. Jobalyq-smetalyq qujattar memle­ket­tik saraptamadan ót­kennen soń 2005 jyly daıyn bolǵan edi. 2007 jyly jo­ba­lyq-smetalyq qu­jattar qaıta esep­te­lip, memlekettik sa­raptamadan qaıtara ótkizildi. Degenmen, bul obektige qarjy bólý máselesi áli kúnge deıin óz sheshimin tappaı otyr. Osymen birge D.A.Qonaev atyn­daǵy Úlken Almaty kanalynda da týyndap otyrǵan, sheshilýi kezek kút­tirmeıtin ózekti problemalar az emes. Kanal paıdalanýǵa berilgen­nen beri, másele birneshe jyldar boıy kóteri­lip kele jatqanymen, oǵan birde-bir ret kúrdeli jóndeý júr­gi­zilmegen. Uzaq merzimdi paıda­la­nys­tyń nátıjesinde kanaldyń ta­banyna jáne jaǵalaýyna tósel­gen temirbeton taqtalary buzylyp, onda jaryq­shaqtar paıda bolǵan, armatýralary jalańashtanyp shiri­gen, doker júıelerin paıdalaný múmkin emes. Sýdyń fıltrasııa­la­nýynyń (yza sýdyń kóterilýiniń) saldarynan kanaldyń tabanynda jáne jaǵa­larynda úlken bos qýys­tar paıda bolǵan. Gıdro­meha­n­ıkalyq jabdyqtar men gıdroǵıma­rattar tolyqtaı kúrdeli jóndeýdi, elektro­mon­tajdyq jumystardyń júrgizilýin qajet etedi. “Almaty oblysynyń Eńbek­shiqazaq jáne Talǵar aýdandarynyń aýmaǵyndaǵy D.A.Qonaev atyndaǵy Úlken Almaty kanalyn qaıta jańartý” boıynsha jumys jobasyn jáne onyń tehnıkalyq-ekonomı­ka­lyq negizdemesin ázirleýdi Islam Damý banki arqyly qarjylandyrý kózdelgen bolatyn. Biraq, bul másele de áli kúnge deıin óziniń oń sheshýin tappaı otyr. El Úkimetinen osy talap-aryz­dy qaraýdy jáne Bar­toǵaı sý qoı­masyn 2011 jylǵa arnalǵan qarjy­lan­dyrý josparyna engizýdi, son­daı-aq D.A.Qonaev atyn­daǵy Úlken Almaty kanalyn kúrdeli jóndeýdiń jo­balaý jumystaryna qarjy bó­lýge kómektesýdi suraımyn.