Ekologııalyq baqylaý pármendiligi

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múm­kin­dikteri” atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda elimizdiń damýynyń stra­tegııalyq josparyn iske asyrý, halyq ómiriniń sapasyn jaqsartý, ishki jáne syrtqy saıasatty odan ári damytý jóninde tıisti organdar aldy­na naqty mindetter qoıǵany belgili. Osyǵan oraı, Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi halyqaralyq standarttarǵa, qorshaǵan orta sapa­syn turaqtandyrýǵa, qoǵamnyń or­nyqty damýǵa kóshý negizderin qurýǵa sáıkes, qorshaǵan ortany las­taý deńgeıin tómendetýge, qor­shaǵan ortany qorǵaý jáne ekolo­gııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jumystar júr­gizýde. Ekologııalyq jaǵdaıdyń odan ári nasharlaýynyń naqty jáne yqtımal qaýpiniń aldyn alýǵa ba­ǵyttalǵan sharalar kesheni júr­gi­zil­di. Ruqsattar berý kezindegi emıs­sııalar lımıtterin belgileýge ta­laptar kúsheıtildi. О́ndiristik eko­logııalyq baqylaý róli, olardy júrgizý úshin tabıǵat paıd­a­laný­shy­lardyń jaýapkershiligi artty­ryldy. Ekologııa kodeksine sáıkes, emıs­sııalarǵa ruqsat alý ótinim­de­rin qaraý, sondaı-aq, tabıǵat paı­dalanýshylardyń naqty oryndaý merzimi men kepildi qarjylan­dy­rýy kórsetilgen tehnıkalyq jáne ǵylymı-zertteý sharalary bar tabıǵat qorǵaý is-sharalaryn kelisý kezinde qorshaǵan ortanyń norma­tıvtik kórsetkishterin qamtamasyz etý boıynsha maqsatty jumystar júrgizilýde. Sonymen qatar, elimizdiń eko­logııalyq jaǵdaıyn jaqsartýda tabıǵat paıdalanýshylardyń tabı­ǵat qorǵaý is-sharalary josparla­ryn oryndaýy mańyzdy rólge ıe ekeni belgili. Mınıstrlik pen ko­mıtet osy máselege asa kóńil bólý­de. Tabıǵat qorǵaý is-sharalaryn oryndaý máselesi 2009 jyly mınıstrliktiń alqa májilisinde de kóterilgen bolatyn. Júrgizilgen jumystar men alǵa qoıylǵan mindetterdi iske asyrý nátıjesinde kásiporyndardyń óz qarajattary esebinen tabıǵat qor­ǵaý is-sharalaryn qarjylandyrý kólemi birshama ósti. Tabıǵat qorǵaý is-sharalaryn qar­jylandyrý jaǵdaıyn taldaý sońǵy 3 jyl ishinde qarjylandyrý kóleminiń 2007 jylǵa jospar­lan­ǵan 131 mlrd. teńgeden 2009 jyly 139 mlrd. teńgege artqandyǵyn kórsetedi. Sonymen qatar, qar­jyny ıgerý 2007 jyly 144,23 mlrd. teńge bolsa, 2009 jyly 155,2 mlrd. teńgeni quraǵan. Degenmen, komıtet tek tabıǵat qorǵaý is-sharalaryna bólingen qarajat somasyna ǵana emes, olar­dy turaqty baqylaýǵa ala otyryp, óz kezeginde naqty nátıjeler be­retin is-sharalardyń oryndalýyna jáne ekologııalyq tıimdiligine kóp kóńil bóletindigin atap ótý qajet. Atap aıtsam, tabıǵat qorǵaý is-sharalarynyń josparyn iske asyrý lastaýshy zattar shyǵaryndy­lary­nyń mólsherin 2009 jyly (2,653 mln. tonna) 2008 jylmen salys­tyr­­ǵanda (2,794 mln. tonna) 141 myń tonnaǵa, al 2007 jylmen salys­tyrǵanda (2,943 mln.tonna) 290 myń tonnaǵa tómendetýge múm­kindik berdi. Sonymen birge, res­pýblıka aımaqtaryndaǵy tehnogen­dik júktemeni tómendetý jáne eko­logııalyq jaǵdaıdy jaqsartý saıasatyn iske asyrý barysynda jyl saıyn ruqsat etilgen emıs­sııalar mólsheri azaıý ústinde. 2008 jylmen salystyrǵanda 2009 jyly qorshaǵan ortaǵa ruqsat etilgen emıssııalar mólsheri: – lastaýshy zattardyń shyǵa­ryn­dylary boıynsha 3,3 mln. ton­nadan 3,1 mln. tonnaǵa deıin ne­mese 6,1 paıyzǵa; – lastaýshy zattardyń tógin­di­leri boıynsha 2,9 mln. tonnadan 2,85 mln. tonnaǵa deıin nemese 1,8 paıyzǵa; – qaldyqtardy ornalastyrý boı­ynsha 1190,3 mln. tonnadan 907,365 mln. tonnaǵa deıin nemese 22 paıyzǵa tómendedi. Komıtet únemi tabıǵat qorǵaý is-sharalarynyń josparlaryn iske asyrý, is-sharalardyń ekologııalyq tıimdiligin baǵalaýdy baqylaý jó­ninde jumystar júrgizedi. Qorshaǵan ortaǵa emıssııalarǵa ruqsat berý ótinimderin qaraý ke­zin­de buǵan deıingi belgilengen tabıǵat qorǵaý is-sharalarynyń oryndalýyna erekshe kóńil bó­li­nedi. Sonymen qatar, memlekettik ekologııalyq saraptama qorytyn­dy­syn, qorshaǵan ortaǵa emıssııa­lardyń ruqsatyn alǵan soń jáne tabıǵat qorǵaý is-sharalarynyń jos­pary bekitilgennen keıin, kóp jaǵdaıda tabıǵat paıdalanýshylar emıssııalar kólemin ulǵaıtý boı­yn­sha emıssııalar normatıvteri jo­balaryna birneshe ret túzetýler engizý faktileri oryn alady. Sondyqtan, tabıǵat qorǵaý is-sharalarynyń josparyn oryndaýda kóptegen kemshilikter anyqtalǵan­dyq­tan, mınıstrliktiń ekologııa­lyq retteý jáne baqylaý komıte­timen iri tabıǵat paıdalanýshylar tarapynan tabıǵat qorǵaý is-sha­ralarynyń sońǵy 3-4 jylda oryndalýyna taldaý júrgizildi. О́zgertý engizilgen tusta emıs­sııalar kóleminiń ulǵaıýyn naqty negizdeý jáne qorshaǵan ortaǵa emıs­sııalarǵa ruqsat alý ótinim­de­riniń tıisti materıaldaryn qaraý kezinde tabıǵat qorǵaý is-sharalary josparlaryna talaptardy kúsheıtý, is-sharalardy iske asyrý merzim­de­rin únemi aýystyrý bóliginde ta­bıǵat qorǵaý is-sharalarynyń josparlaryn túzetýge jol bermeý qajettiligi eskertiledi. Barlyq tabıǵat paıdalanýshy­lardyń nazaryn qorshaǵan ortaǵa emıssııalarǵa ruqsat alý kezindegi talaptardy, sondaı-aq, tabıǵat qorǵaý is-sharalaryn belgilengen merzimde oryndamaý jaǵdaıynda komıtet ruqsattardy qaıtaryp alý jáne kásiporynnyń qyzmetin toqtatýǵa sheıin qorshaǵan ortaǵa emıssııalarǵa ruqsat qyzmetin toqtatýǵa bastamashylyq etetindigin atap kórsetken jón. Atalǵan máseleni qoryta kele, tabıǵat qorǵaý is-sharalaryn oryn­daýdyń elimizdegi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý úderisindegi mańyzdy máselelerdiń biri ekenin jáne onyń komıtet tarapynan turaqty baqylaýǵa alynǵandyǵyn taǵy bir márte atap aıtqym keledi. Iаǵnı, ekologııalyq retteý qu­ral­daryn jetildirý elimizdegi bız­nes-klımat jaǵdaıyn jaqsartýǵa jáne tabıǵat qorǵaý qujattamala­ryn rásimdeý kezindegi prosedý­ra­lardy jeńildetýge baǵyttalǵan. Sonymen qatar, atalǵan ózgerister ishki baqylaýdy jáne baqylaýshy organdar aldyndaǵy tabıǵat paıda­lanýshylardyń jaýapkershiligin arttyrýdy, sondaı-aq, ózderi qa­byl­daǵan mindettemelerdi orynda­ma­ǵan jaǵdaıda ekologııalyq yqpal etý sharalaryn qatańdatýdy kóz­deıdi. Sonymen qatar, qorshaǵan orta sapasyn retteýdiń ekologııalyq tetikteriniń mańyzdy róli taǵy da kórinis tabady. Ásirese, tabıǵat paı­dalanýshylardyń nazaryn ta­bıǵat qorǵaý is-sharalary jospary­nyń mazmunyna ǵana emes, olardyń negizgi maqsatyna – is-sharalardy josparlaý kezindegi ekologııalyq tıimdiligine basa kóńil bólý qa­jettiligine aýdarý qajet. Saǵynbek MUTAShEV, Qorshaǵan ortany qorǵaý  mınıstrligi ekologııalyq retteý jáne baqylaý  komıtetiniń tóraǵasy.