ÚKIMET «Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy

ELBASY JÁNE EL BILIMI Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bıylǵy Qazaqstan halqyna arnaǵan Jol­daýynda bilim berý salasyna erekshe mán berip, aıtýly mindetterdi alǵa tartqany belgili. “2020 jylǵa qaraı qalalyq, sol sekildi aýyldyq jer­lerdegi barlyq balalar mektep ja­syna deıingi tárbıe berý jáne oqytýmen qamtylatyn bolady” deı kelip, “Balapan” arnaıy baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyrǵan edi. Sol sekildi 12 jyldyq oqytý modeliniń tabysty jumys isteýi úshin qajetti sharalardy qabyldaý kerektigin, kásiptik-tehnıkalyq bilim berý men joǵary bilim sapasyn kóterýdi de mindettegen bolatyn. Mine, osyndaı jumystar týraly oı órbitip, naqty dálelderge júginer bolsaq, sońǵy jyldary bilim berý salasynda úlken ózgeristerdiń, qol jetken jetistikterdiń az emestigin ańǵarýǵa bolady. Sonyń bastysy Memleket basshysynyń halyqqa Joldaýynda belgilengen mindetterdi júzege asyrý maqsatynda Otany­myzdaǵy bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdar­la­masynyń jobasy der edik. Bul jobada eli­mizdegi bilim berýdiń barlyq júıesi jań­ǵyrtylyp qana qoımaı, eko­nomıkany damytý, azamattardyń ál-aýqatyn jaqsartý, mektepke deıingi tárbıe men oqytýdy t­o­lyq qamtý, 12 jyl­dyq­qa kóshý “Na­zarbaev ıntellektýaldy mektebi” jáne “Be­ıim­dik me­k­tep” je­li­lerin da­my­tý, joǵary bilim berý salasynda básekelestikti óristetip, bilim men ǵylymdy kiriktirý, bir sózben aıtqanda, ózimiz qosylǵan Bolon prosesi sheńberinde atqarylatyn jumys ólshemderin oryndaý. Birikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵdarlamasynyń baıandamasynda kórsetilgendeı, Otanymyz 2009 jyly adamı damý ındeksi boıynsha 182 eldiń ishinde 82-shi orynǵa turaqtapty. Al saýattylyq jaǵynan kórsetkishimizge keletin bolsaq, ol 99,6 paıyzdy quraıdy eken. Memleketimizde 7801 mektep jumys istese, onda 2,5 mıllıondaı oqýshy bilim alyp jatyr. 1991-2006 jyldary respýblıkalyq bıýdjet esebinen barlyǵy 133 mektep qabyrǵasy qalanǵan bolsa, 2007-2011 jyldary 245 bilim uıasy salynyp paıdalanýǵa berilmek. Al sol oqýshylardyń 18-ine bir kompıýterden keledi eken. 2001 jyly ǵalamtor jelisine mektepterdiń 23 paıyzy qosylǵan bolsa, bıyl bul kórsetkish 98 paıyzǵa jetipti. Qashyqtyqtan oqytý jelisin júıeli júzege asyrý maqsatynda 2007 jyldan beri mektep jelilerine ınteraktıvti quraldar ornatyla bastaǵan edi. Qazir ondaı ınteraktıvti kabınetter 3385-ke jetip otyr. Osyndaı yjdaǵatty jumystyń nátıjesinde oqýshylardyń bilim alý deńgeıi joǵarylap kele jatqanyn Ulttyq biryńǵaı testileý qorytyn­dy­syna qarap ańǵarýǵa bolady. Máselen, sońǵy eki jyldy salystyrar bolsaq, 2009 jyly synaq tapsyrǵan oqý­shylardyń orta ball kórsetkishi 74,9 ball bolsa, bıylǵy jyldyń qory­tyndysy 84,8 ballǵa kóterilip otyr. 35 oqýshy 125 ball jınasa, 100-den joǵary ball alǵan mektep bitirýshiler 12 paıyzǵa kóbeıgen. Elbasy tapsyrmasyna oraı, Otanymyzda 3 tildi bilim beretin 35 mektep jumys istese, onda 3749 oqýshy til ustartyp, matematıka, fızıka, ınformatıka, hımııa, bıologııa, ekonomıka, geografııa pánderin aǵylshyn tilinde oqyp jatyr. Al “Nazarbaev ıntellektýaldy mektepter” jelisi qazirdiń ózinde Astana, Kókshetaý, Semeı qalalarynda tııanaqty bilim berýde. Ondaı mektepter birte-birte elimizdiń barlyq óńirlerinde ashyla beretin bolady. Bıyl Astana, Taldyqorǵan, О́skemen qalalarynda jańa bilim uıalary iske qosylatyn bolady. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi damytýdyń 2008-2012 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy iske asyrylyp jatqanyna, onyń oń nátıjelerine dáıek keltirer bolsaq, 2007 jyly ondaı oqý oryndarynyń sany respýblıkada 830 bolsa, 2010 jyly 882-ge artyp, jurtshylyqtyń talabyna oraı 52 kolledj ben lıseı esigin úmitkerlerge aıqara ashty. Prezıdenttiń bıylǵy Joldaýynda kórsetilgen “Balapan” baǵdarlamasy aıasynda 2014 jylǵa deıin atqarylatyn jumystar júıelengen. Bul 5 kezeń boıynsha iske asady. 2014 jylǵa qaraı elimizdegi mektepke deıingi tárbıe esigin ashatyn ul men qyzdyń 70 paıyzy qamtylsa, odan keıingi kezeń ishinde 100 paıyz urpaq balabaqshada tárbıelenetin bolady. Bul kór­setkish týraly sońǵy jyldar­daǵy tolyq málimetti “Mek­tep­ke deıingi tárbıeleý men oqytý” degen kesteden alýǵa bolady. Mundaı aýqymdy sharalardy tek memlekettiń qarjysymen atqaryp qana qoımaı, jeke menshik esebinen de júzege asyrý máselesin Elbasynyń mindettegeni málim. Osyǵan oraı, “Jol kartasy” aıasynda kúrdeli jóndeýge jatatyn balabaqshalardyń tizimi jasal­ǵan. Shaǵyn ortalyqtar men balabaqshalar ashylǵan kezde olar “Alǵashqy qadam” (1 men 3 jas), “Zerek bala” (3 pen 5 jas), “Biz mektepke baramyz” (5 pen 6 jas) atty baǵdarlamalar boıynsha jumys istemek. Osyndaı aýqymdy ister qarjymen atqarylatyny anyq. Bul turǵydan kelgende Prezıdent elimizdiń myqty bolashaǵy bolyp sanalatyn bilim men ǵylymǵa táýelsizdikke qol jetkizgen kúnnen bastap erekshe nazar aýdaryp, qarjyny jyl saıyn kóbeıtýmen keledi. Bul jas urpaqtyń bilimdi bolýyna, kadr daıyndaý isine erekshe kóńil aýdaryp otyrǵanyn kórsetedi. Bir ǵana mysal keltirer bolsaq, 2008 jylmen salystyrǵanda 2009 jyly bilim berýge bólingen qarjy 9,5 paıyzǵa artqan. Iаǵnı 641,1 mıllıard teńgeden 702 mıllıard teńgege kóbeıgen eken. IýNESKO-nyń arnaıy baıanda­masynda kórsetilgendeı, 2009 jylǵy jappaı bilim berý monıtorıngi boıynsha Qazaqstan álemdegi 29 eldiń arasynda birinshi orynǵa qol jetkizdi. Sol sekildi TIMSS-2007 zertteýiniń nátıjesine kóz júgirter bolsaq, Otanymyzdyń mektep oqýshylary matematıka páni boıynsha 5-shi oryndy ıelengen. Al jaratylystaný pánderinen qol jetken kórsetkishimiz 11-shi orynǵa turaqtapty. Buǵan qosa, bıyl TMD elderiniń arasynda bizdiń mem­leketimizde alǵash ret Halyqaralyq mate­matıkalyq olım­pıada ótkeni belgili. Bul memleketimizdiń abyroıyn asyryp qana qoımaı, oqýshy-lary­myz­dyń bilim-biliginiń myqty ekenin de dáleldep berdi. Júzden asa elderden kelgen komandalardyń ishinde besinshi orynǵa tu­raqtap, 3 altyn, 2 kúmis medalmen birge, 1 maqtaý gramotasyna qol jetti. Daryndy bala­lardyń tórtkúl dúnıede úzdiksiz ótip jatatyn halyqaralyq deńgeıdegi bilim saıystary men olımpıadalarda 62 medalǵa ıe bolsaq, onyń 8-i altyn, 17-i kúmis, 37-si qola medal. “Bilim týraly” Zańnyń “Pedagog qyzmetkerlerdiń mártebesi” týraly taraýynda “... keleshekte muǵalim mamandyǵy eń bedeldi ári joǵary aqy tólenetin mamandyqtardyń biri bolýy kerek” dep kórsetilgen bolatyn. Mine, osy talapqa saı ustazdardyń bedelin kóterý, óziniń isine jaýapkershilikpen qaraý máselesi jıi qozǵalyp keledi. Shynynda, mekteptiń altyn dińgegi – ol muǵalim. Jas urpaq muǵalimge qarap boı túzeıdi. Osy jaǵynan kelgende, atalmysh zańda muǵalimderge biraz jeńildikter qarastyrylǵan. Sonyń biri bastaýysh synyp muǵalimderine aptalyq normatıvtik oqý júktemesiniń 20 saǵattan 18 saǵatqa deıin tómendetilýi der edik. Buǵan qosa, ustazdar eńbek demalysyna shyqqanda mindetti túrde bir aılyq jalaqy kóleminde járdemaqy tóle­ne­tinin de aıta ketsek deımiz. “Dıplommen – aýylǵa” baǵdarlamasy boıynsha jas ustazdardyń ózderi qanattanǵan eldi mekenge baryp, qyzmet etý úrdisi qazir keń qanat jaıyp keledi. Aıtalyq, ótken oqý jylynda ustazdar qatary 7242 jas mamandarmen tolyqsa, olardyń 5056-sy aýyldy jerge bardy. Jalpy, zańda kommýnaldyq qyzmet kórsetýge, shyǵystardy jabýǵa jáne turǵyn-jaılardy jylytý úshin otyn satyp alýǵa jergilikti ókildi organdardyń sheshimi boıynsha belgilengen mólsherde bıýdjet qarajaty esebinen aqshalaı ótemaqy tóleý qarastyrylýda. Al “JOO-nyń úzdik oqytýshysy” ataǵyn alǵan­darǵa memlekettik grantqa tóle­netin qarjy aılyq eseptik kórsetkishtiń 2000 eselengen jáne “Úzdik muǵalim” atanǵandarǵa aılyq eseptik kór­setkishtiń 1000 eselengen mólsherinde memlekettik grant bólinip keledi. Mundaı ıgilikti is 2006 jyldan beri júzege asýda. Bıylǵy el ómirindegi eleýli oqıǵalardyń biri Astana qalasynda halyqaralyq deńgeıdegi “Nazarbaev ýnıversıtetiniń” ashylyp, alǵashqy talapkerlerin qabyldaǵany der edik. Bul ýnıversıtet ulttyq bilim berý júıesiniń artyqshylyǵy men álemdik úzdik ǵylymı aǵartý tájirıbesin úılesimdi túrde biriktiretin Qazaq­stan­nyń ulttyq brendi bolyp esepteledi. Bilim ordasy tórtkúl dúnıedegi eń úzdik joo-nyń 30 topqa kiretin ýnıversıtetterimen yntymaqtastyq jóninde 11 kelisim-shart jasasty. Qazir ýnıversıtette bilim alyp jatqan talantty jastarǵa 500 grant bólingenin aıta ketsek deımiz. Buǵan qosa, kún sanap kórkeıip kele jatqan elordamyzdyń ajaryn ashqan taǵy bir oqý orny Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń jasaq­talýy bolsa, bul oqý orny­nyń quramyna “Shabyt” shyǵarmashylyq úıiniń berilýi de eleýli oqıǵa. Osy zamanǵa saı sán-saltanaty kelisken ǵıma­rattyń ashylý rásimine Elbasy Nursultan Nazar­baev qatysyp, keleshekte ulttyq ónerimizdiń márte­besin arttyratyn úlbiregen ulymyz ben qyzǵaldaqtaı qyzymyzǵa aq batasyn berdi. Otanymyzdaǵy joǵary oqý oryn­dary osydan úsh jyl buryn 176-ny qurasa, qazir sany 145-ke tómendep otyr. Kezinde qaptap ketken fılıaldar jabylyp, san sapaǵa aýysa bastady. Álemdik bilim keńisitigine kirýdiń basty joly, soǵan saı bilim berip, tárbıe úıretý desek, bul istegi oń ózgeristerdiń baryn ańǵarý qıyn emes. 2007 jyly birde-bir joǵary oqý orny ha­ly­q­aralyq akkre­dıtasııadan ótpese, qazir ondaı synnan ótken bilim ordalar sany 5-ke jetip otyr. Otanymyzdaǵy aıtýly joǵary oqý oryndarynyń, ásirese ulttyq ýnıver­sıtetterdiń rektoryn Elbasynyń bekitý úrdisiniń qalyptasýy bul oqý oryndarynyń bedelin kóterýmen birge ýaqyt ólshemine saı bilim berýdiń deńgeıin kóterýge ólsheýsiz úles qosýda. Respýblıkadaǵy baıyrǵy oqý oryndary ásirese, ótken ǵasyrdyń ózinde ýnıversıtettik bilim berýdiń altyn dińgegine aınalǵan Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, elordadaǵy L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, ózge de sanaýly oqý oryndary qazir álemdik deńgeıge kóterildi deýge negiz bar. Bıyl memleketimiz Eýropa aımaǵyna ený, ıaǵnı Bolon prosesine qosylý arqyly da jedel jańarý jolyna bet alyp otyr. Atalmysh oqý oryndarynyń ishinde osydan birer jyl buryn 75 jyldyǵyn atap ótken, qazaq zııaly­larynyń bilim alýyna, qalyptasýyna erekshe úles qosyp kele jatqan Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń bıylǵy jetistikteri erekshe atap ótýge turarlyq. Mysaly, elimiz boıynsha “Altyn belgige” bitirgen oqýshylardyń 1000-y osy bilim ordasynda oqýǵa tilek bildiripti. Buǵan 700 halyqaralyq olım­pıa­da­nyń jáne baı­qaý­lar­dyń jeńimpazdaryn qosýǵa bolady. Jalpy sany 3200 mem­lekettik grant ıegerleri qazir osy bilim orda­synda oqýda. Osy arada oıymyzǵa AQSh prezıdentteriniń biri aıtqan: “Amerıka ýnıversıtetteri Ame­rıka baı bolǵandyqtan kúshti emes, kerisinshe ýnıversıtetteri kúshti bolǵandyqtan kúshti” degen sózi oralyp otyr. Shynynda, ýnıver­sı­tet­tegi bilim myqty bolsa, ke­le­shek urpaqtyń biligi ýaqyt tara­zy­synda basym turatyny sózsiz. Sonymen, elimizdegi bú­gingi bilim berýdiń shyq­qan bıigi men aldaǵy min­detteri tikeleı El­basynyń tap­syr­ma­symen júzege asyp júıeli sheshimin taýyp keledi. Oǵan jo­ǵa­ry­daǵy dá­lel-dáıek­ter my­sal bo­la ala­dy. Súleımen MÁMET. * * * JARQYRAIDY QAPShAǴAIDYŃ OTTARY Tarıhtan ózindik baǵasyn alǵan, búginde ónerkásibi órkendegen Qapshaǵaı qala­synyń irgetasy 1970 jyldyń shilde aıynda qalanypty. Asaý Ile ańǵary bógelip, osy kezden bastap sý jınala bastaǵan. Qapshaǵaı bógeniniń energetıkalyq jáne ırrı­gasııalyq mańyzdylyǵy men jalpy demalys orny eken­digine halyqtyń kún ótken saıyn kózi jetip, el ıgiligine aınalyp keledi. Osylaısha qalada sý elektr stansa­synyń bastalýyna oraı “Jańa Ile” kenti retinde boı kótergen “Qapshaǵaı” sózi kóne túrki tilinde “tar shatqal, qysyńqy jer” degendi bildiredi eken. Aıt­qandaı-aq Almaty men Taldyqorǵan arasyn jal­ǵaıtyn qaladaǵy bógen tar shatqaldy qaq jaryp, kópir arqyly jalǵasady. Onyń tarıhy tym áriden basta­latynyn da aıtqan jón. Alǵash qalada sý elektr stansasyn salýǵa Ertisten “Irtyshgesstroı” tresi ákelinip, alǵashqy shahardyń qazyǵy qaǵylyp, shatyry tigilgenin kópti kórgender áli de umytpapty. Qazirgi kezde qalanyń aınalasyndaǵy Sheńgeldi men Zarechnyı selolyq okrýgterine qarasty eldi mekenderdegi halyq sany kúrt ósýde. Bıyl qalalyqtar qanatyn keńge jaıǵan Qapshaǵaıdyń 40 jyldyq merekesin atap ótti. Osy aımaqpen taǵdyrlaryn tabystyrǵan onyń tórinde jarqyn iz qaldyrǵandar atbasyn buryp, mereı sátte-aq tilekter aǵytyldy. Olar asaý Ile tolqynynyń kúsh-qýa­tynyń halyqqa qyzmet etýine ólsheýsiz úles qosqan mem­leket jáne qoǵam qaıratkeri, Alash­tyń ardaqtysy Dinm­muhamed Qonaevqa ornatylǵan eskert­kishke gúl destelerin qoıyp, rýhyna taǵzym etip, jańaryp, jasarǵan shahar kelbetin tamashalaýǵa múm­kindik aldy. Almaty qalasyna ıek artqan Qapshaǵaı ónerkásip oryndarynyń kúrt damýymen de erekshelenedi. Al, aldaǵy kezde osy eki qala arasynda tórt birdeı qanattas qala­lardyń boı kóteretinin eskersek, aımaqtyń nurly bolashaǵy kóz aldymyzdan ótedi. Búgin de onyń kele­sheginen mol úmit kútkender aǵylyp kelip, óndiris oryn­daryndaǵy jumys kúshin tolyqtyryp otyr. О́ıtkeni, qala Elbasy Joldaýyna oraı ınvestısııa tartý arqyly iri kásiporyndar jumysyn jan­dandyrǵan. “Arna” jańa ındýs­trııalyq-ónerkásiptik aımaq negizinde shahar eko­nomıkasyn tolyqtyrýdaǵy ónerkásip ny­sandarynyń ma­ńyzyn erekshe aıtýǵa bolady. Olardyń ishinde qurǵaq qu­rylys qospalaryn daıyn­daıtyn, jylý saqtaıtyn plıtalar men balyq óńdeıtin, metall, plastmassa buıym­daryn jasaıtyn, taǵy basqa kásiporyndarda myńdaǵan adam jumyspen qamtylǵan. Birinshi kezegi ashylǵan farmasevtı­kalyq zaýyt, shaǵyn elektr stansalaryn qurastyratyn kásiporyn qurylysy, jyly­jaı kesheni, taǵy basqa iri nysandar boı kóterip, ótken jyly ınvestısııa tartý kólemi 14,2 mlrd. teńgege jetken. Jyl basynan bergi múmkindikterdi eksheı kele bul baǵytta 15 mlrd. teńge tartý josparlansa, meje bıiginen kórinýge múm­kindik mol. О́ndiristi damytpaıynsha ekonomıkany kóterýdiń múm­kin emestigin ýaqyt dáleldep otyr. Qapshaǵaı­lyqtardyń áleýmettik jaǵdaılarynyń ósýi men kórsetiletin qyz­mettiń jaq­sarýyna atalǵan saladaǵy oń ister negiz qa­laýda. Bıylǵy ótken merzimde ónerkásip salasyndaǵy jalpy ónim 9,5 mlrd. teńgege jetip, ótken jylmen salys­tyrǵanda 2,4 mlrd. teńgege artqan. Sha­har­daǵy mádenı-turmystyq oryn­dardyń sany men sapa­syna kóńil bólin­gen. “Jol ka­rtasy” baǵ­darlamasymen kó­sheler jóndeýden ótse, aýlalar kór­keıtilip, bala­lardyń sa­ýyqtyrý alańdary men aıal­damalar retke kelti­ril­genin kóremiz. Turǵyn úılerdiń syrty jón­delip, shahardy bezen­dirýge de jan-jaqty nazar aýdarylǵan. Qapshaǵaı qala­synyń ákimi Naýryzbaı Taýbaev Memleket bas­shysynyń Jol­daýynda atap kór­se­tilgen tap­syrmalardy júzege asyrýda birshama ju­mystardyń júıe­len­genin jetkizdi. Osyn­daǵy sý elektr stan­salaryn qurastyratyn kásiporyndardyń, qurylysqa qajetti materıaldar shyǵaratyn zaýyttardyń bıýdjetti tolyqtyrýdaǵy úlesteri erekshe aıtyldy. Qa­zirgi kezde “Qap­shaǵaı qurylys” jaýap­ker­shiligi shekteýli serik­testigine beton da­ıyndaý úshin tapsyrys ósip otyrǵany da beker emes. Osyndaı irgeli istermen qatar aýyl sha­rýa­shylyǵyn damytý, ha­lyqty jergilikti ónim túrlerimen qamtamasyz etý máselesine de ekpin berilýde. Osy maqsatta Sheńgeldidegi sýarmaly egistik kólemin arttyrý arqyly dándi daqyl, pııaz, qant qyzylshasy men baqshalyq, soıa, tórt túlik ósirý máseleleri sheshimin tapqan. Sha­rýalar óndirgen ónim­derin kúzgi jármeńkege ákelip, turǵyndar alǵy­syn alýda. Egistik alqa­p­tyń bererin arttyrý úshin tamshylata sýarý tehnologııasy, gol­lan­dııalyq ın­no­vasııa­lyq ádistiń tıimdiligi paıda­lanylýda. Qapshaǵaıdyń búgininen erteńi nurly ekeni shyndyq.  Oǵan jyl sanap jasarǵan shahardyń kelbeti men sap túzegen turǵyn úıler, balabaqsha, mektep, taǵy basqa nysan qury­ly­synyń qosylǵany dálel. Iá, japan dalada jańǵyrǵan Qapshaǵaıdyń aty alysqa ketken. Mereıli sátte qap­sha­ǵaılyqtarmen kezdesken oblys ákimi Serik Úm­betov te jańa ǵasyrdaǵy shahardyń órkendeýine baılanysty oıyn órbit­ti. Qalada týrızmdi da­mytýdyń mol múmkindigi bar. “Jańa Ile” demalys aımaǵy men seriktes qalalardyń qurylysy da osy mekenniń bola­shaǵynyń kemeldigin kórsetedi. Aldaǵy jyly Almaty men Qapshaǵaı, seriktes tórt qala men teńizdi jalǵaıtyn alty jolaqty jol qurylysy bastalatynyn da jetkiz­di. Osy kúni qalalyq­tarǵa qurylysy aıaqtal­ǵan mádenıet úıiniń kógildir lentasy qıylyp, sal­tanatty jıyn osynda jalǵasty.  Sonaý jyl­dary Qapshaǵaı qalasyn salýda ózindik qoltań­basyn qaldyrǵan Asqar Qulybaev, eńbek ardageri Toqtar Ákishov jáne bas­qalarǵa qurmet kór­setildi. Qaladaǵy “KNAÝF gıps Qapshaǵaı” kásip­ornynyń dırektory Aleksandr Efımenkoǵa Almaty oblysynyń qurmetti azamaty ataǵy berilýi de oryndy. Zaýyt júzdegen adamdy jumys­pen qamtýmen birge óńirde­gi mádenı-kópshilik sharalarǵa belsene arala­syp keledi. Olar ón­dir­gen ónimge elimiz ǵana emes shet memle­ketter de tapsyrys berip otyr. Kúmisjan BAIJAN. Almaty oblysy. * * * Altaıdyń jer qoınaýyn tórt el ıgermek Qazaqstan, Qytaı, Reseı jáne Mońǵolııa memleketteriniń shekaralary shektesetin úlken Altaı aýmaǵyndaǵy geologııalyq barlaýdy birlesip ıgerý jóninde ıgilikti shara qolǵa alyndy. Osyǵan arnalǵan halyqaralyq konferensııanyń jumysy úsh kúnge sozyldy. Ony oblys ákimdigi,  Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi, “Taý-ken-Samuryq” ulttyq kom­pa­nııa­sy, QR Mıneraldy resýrstar akademııasy men Qazaqstan, Re­seı, Qytaı jáne Mońǵolııa el­deriniń salalyq mınıstrlikteri uıymdastyrdy. Oblys ákimi B.Saparbaev “Altaı” tehnologııalyq parkinde konferensııanyń plenarlyq májilisin ashty. –Oblys ekonomıkasy taý-ken óndirisi salasymen tikeleı baı­la­nys­ty ekeni sizderge jaqsy málim. Shyǵysta ken ıgerýdegi ın­vestısııa 819,4 mln., al barlaý boıynsha 26,2 mln. dollar boldy. Kórshi mem­leketterde de qarjy daǵ­darysyna baılanysty osy salany damytýda kemshilikterge jol berildi. Sondyqtan birigip is atqarsaq, bıik belesterge shyǵa­ty­nymyz sózsiz, – dedi óńir bas­shy­sy. Qytaıdaǵy Nanszın ınstı­týtynyń ǵalymy Dýn Iýn Gýan Shyńjańda júzege asyp jatqan № 305 atty ulttyq joba jaıly aıtyp berdi. Sonaý 1984 jyly bastalǵan bul jobanyń maqsaty aımaqtyń geologııalyq qyryn zertteýge, kendi tıimdi paıdalanýǵa arnalǵan. Al Reseı ǵalymy     A.Zaısev Shy­ǵystyń soltústik kórshimizge qaraıtyn mı­neraldy-shıkizattyq bazasynyń da­mýyna toqtala ketti. Altaı aým­aǵynda paı­daly qaz­balarǵa baı zert­telmeı jatqan qazba baılyqtary jetkilikti kórinedi. QR Mıneraldy resýrstar akademııasynyń aka­demıgi Gınaıat Bekjanov osy jerde janǵysh taqta tastardyń ken orny bar ekenin tilge tıek etti. So­nymen birge, Mońǵolııadan kelgen ǵalymdar da geo­logııalyq qazba baılyqtaryn bir­lesip ıgerý jó­ninde qundy oılaryn ortaǵa saldy. Sonymen qatar, elektro­ener­getıkalyq resýrstar boıynsha, onyń ishinde munaı máselesiniń mańyzdy bolyp otyrǵandyǵy atalyp, taqtatas taý jynysy, jaǵarmaı jáne basqa da hımııalyq taǵamdar jaıynda áńgime órbidi. Bul baǵytta qazirgi tańda Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimdiginiń qol­da­ýymen “Ertis” áleýmettik-ká­sip­kerlik korporasııasy Qazaqstan munaı jáne gaz ınstıtýtynyń mamandarymen birlesip, Ken­dirliktegi taqtatas taý jynysynyń jańa ken oryndary boıynsha jumystar júrgizip jatyr. Konferensııa jumysynda Qa­zaqstan, Reseı, Qytaı men Moń­ǵolııa elderinen máselege qyzy­ǵýshylyq tanytqan 200-den asa sarapshy mamandar qatysty. Ońdasyn ELÝBAI. О́skemen. * * * QALDYQTAR QAÝPI AZAITYLÝDA Oblys ortalyǵynyń  óner­kásiptik soltústik shetki aýmaǵynda ornalasqan  óndiris­terdiń biri “Pavlodar munaı-hımııa zaýyty” aksıonerlik qoǵamy dep atalady. Zaýytta  4 myńdaı adam eńbek etedi. Jy­lyna 7,5 mıllıon tonna munaı óńdeıdi. Qysqy aıazdarda  qat­paıtyn mundaı munaı bizge qubyr arqyly Reseı jaqtan  keletini belgili. Budan buryn biz  zaýyttyń 58 paıyzdyq úlesi memleket menshigine ótti dep jazdyq, búginderi janar-jaǵarmaı arzandaı ma degen jurtshylyq talaby da oryn­dalǵandaı. Olar óz zaýytymyzdan óndiriletin óniminiń baǵasy birte-birte turaqtanady dep senedi. Bul kúnderi zaýytta munaıdy qaıta óńdeýdiń jańa tehnologııalyq úderisteri qol­danysqa endi. Osydan úsh-tórt jyl buryn Germanııadan  munaı qal­dyǵyn qaıta óńdeý jónindegi qondyrǵy satyp alynyp, iske qosyldy. Sonymen qatar,  munaı ónimderi benzın men dızel otynynyń qoldanystaǵy stan­dart­tarynan Eýro-5 standart­taryna kóshýge múmkindik beretin jańa zerthana paıdalanýǵa berildi. Búginde kásiporyn Eýro-2, Eýro-4 sııaqty  halyqaralyq standarttarǵa saı  ónimder shyǵarýda. Al, jýyqta zaýyt óndiris qaldyqtaryn jınaıtyn alańdy iske qosty. Bul alańnyń negizi osydan otyz jyl ýaqyt buryn zaýyt salynǵan kezde birge jasalyp qumdy kenish dep atalypty. Alańnyń paıdaǵa jaraǵany bul eń aldymen,  elimizdiń Ekologııalyq kodeksi talaptarynyń oryndalǵany bolyp tabylady. Iаǵnı, qazylǵan tereń orlardyń ishine tastalatyn munaı ónimderi men qurylys zattarynyń qaldyqtary arnaıy polıetılen qaptamalarmen oralyp, zalal­syzdandyrylady. Kómilgen qal­dyqtardyń beti  topyraqpen jabylyp, keıin bul jerlerge shóp shyǵyp, ósimdikter ósedi. Po­lıetılenge oralǵan qaldyqtar zııan­syz, jerasty sýlaryna da, qorshaǵan ortaǵa da áseri bolmaıdy. Jalpy, zaýyt qorshaǵan ortany qorǵaý shara­laryna dep bıyl 500 mıl­lıon teńgedeı qarajat bólgen kórinedi. Farıda BYQAI. Pavlodar. * * * KО́MEK KÚTKEN KÁSIPKERGE KEŃES Ekonomıkalyq órleý kezeńinde kásiporyndar aqshalaı túsimniń ulǵaıatynyna kámil senip, óndiristi damytý úshin asa iri kólemde kredıtter aldy. Biraq daǵdarys kezinde kásiporyn kirisi kúrt tómendep ketkendikten, búginde olardyń kóbi bank aldyndaǵy mindettemelerin ýaqytyly jáne tolyqtaı óteýde qıynshylyqtarǵa tap bolyp otyr. Damý perspektıvasy anyq kompanııalarǵa memleket kredıt boıynsha syıaqy mólsherlemesiniń bir bóligin tóleýdi óz mindetine alyp, qol ushyn berýge nıet tanytty. “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasynyń ekinshi baǵyty – kásiporyndardy saýyqtyrý boıynsha kásipkerlerdiń suranysy meılinshe joǵary bolǵandyqtan, “Damý” kásipkerlikti damytý qory” AQ baǵdarlamanyń áleýetti qatysýshylary úshin praktıkalyq usynys (bankterdiń kredıt komıtetteriniń jumys tájirıbesi negizinde) ázirledi. “Bıznestiń jol kartasy -2020” baǵdarlamasyn iske asyrýǵa qatysty qajetti barlyq qosymsha aqparatpen www.dkb.damu.kz saıtynda tanysýǵa bolady. Kásiporyndy saýyqtyrý josparyn ázirleý boıynsha usynys Bul usynystardyń maqsaty saýyqtyrý josparyn ázirleýde kómek kórsetý bolyp tabylady. Nazarǵa qujat mátininiń maǵy­nasy men qurylymdanýy bo­ıynsha bankterdiń kredıt komı­tetteriniń jumys tájirıbesine negizdelgen usynystar usynylyp otyr. Bul usynystar saýyqtyrý josparynyń qoldanystaǵy nor­matıvtik aktilermen belgilengen maǵynasyna qoıylatyn talap­tardy tolyqtyryp otyrady. Saýyqtyrýǵa ótinish bere otyryp, eń bastysy, kásiporynǵa sýbsıdııanyń memleket tara­pynan jáne qaıtarymsyz negizde beriletinin este saqtaǵan jón. Memleket osy qarajatty basqa maqsatqa da paıdalanýy múmkin edi. Mysaly, jańa balabaqsha, mektep, aýrýhana qurylysyna jáne burynnan jumys istep turǵandaryn jańalaýǵa degendeı. Sol sebepti, memleket kásip­orynǵa sýbsıdııa bere otyryp, onyń qaıtarymy retinde ústeme quny joǵary daıyn ónimder shyǵarýdy uıymdastyrý, ónimniń sapasynyń jáne básekege qa­bilet­tiliginiń artýy, ká­sip­orynnyń ashyqtyǵy men ınves­tısııalyq jaǵynan tartymdy­ly­ǵynyń artýy, jańa jumys oryndaryn qurý, bıýd­jetke túsetin salyqtyq túsimderdiń ósýi sııaqty qarym­tasynyń bolaty­nyna senedi. Bólingen sýbsıdı­ıa­ny durys paıdalaný nátıjesi kásipker jaýa­p­ker­shiligine baılanysty bolmaq. Memleket tarapynan sýbsı­dııalaýǵa bólinetin qarajat shekteýli jáne barlyq ótinimderdi qanaǵattandyrý múmkin emes. Sol sebepti kásipkerdiń kásiporyndy sýbsıdııalaý týraly máseleni konkýrstyq negizde ýákiletti organdardyń qarastyratynyna áýelden daıyn bolǵany abzal. Onyń ózinde, ekonomıkalyq jáne áleýmettik qaıtarymy jo­ǵary bolatynyna senim artatyn prespektıvalary anyq kásiporyndar men jobalarǵa basymdyq beriletin bolady. Sýbsıdııalaý merzimi ishinde “Damý” qory “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasynyń qarjylyq agenti retinde kásip­oryn men jobaǵa monıtorıng júrgizetin bolady. О́zge aspek­tilermen qatar kásiporyn­nyń shyn mánindegi kórsetkishteriniń yqtımal kórsetkishterine qan­shalyqty sáıkes keletini, sýbsı­dııalaýdyń kásiporyn­dardyń saýyqtyrý josparynda kórsetil­gen problemalaryn qanshalyqty sheshetini, kásiporynnyń (jo­banyń) ekonomıkalyq jáne áleýmettik qaıtarymynyń qan­shalyqty ekendigi tekseriledi. Monıtorıng qorytyndysy boıynsha sýbsıdııalaýdy jalǵas­tyrýdyń maqsatqa saı kelýi nemese ony toqtatý týraly sheshim qabyldanady. Sol sebepti saýyqtyrý josparyna sýbsıdııa alý úshin ǵana kerek qujat nemese jarnamalyq prospekt dep qaramaý kerek. Saýyqtyrý jos­paryn sapaly daıyndaý kásip­oryn basshylyǵynyń kásibı biliktiliginen habar beredi. Nashar ázirlengen jospar pysyqtalý úshin keri qaıtarylady nemese múlde qabyldanbaıdy. Saýyqtyrý josparynyń maq­saty – kredıtor-bankke, ýáki­letti uıymdarǵa jáne memlekettik organdarǵa saýyqtyrý boıynsha josparlanatyn is-sharalardyń tıimdiligi jáne kásiporynǵa sýbsıdııa berýdiń oryndylyǵy jáne memlekettik qoldaýdyń ózge sharalary týraly prınsıpti qorytyndy jasaýǵa múmkindik beretindeı jetkilikti aqparattar usyný. Sol sebepti saýyqtyrý josparynyń osy maqsatqa saı keletin ońtaıly kólemi men maz­muny kásiporyn basshy­lyǵynyń jaýapkershiliginde. Qujatta: 1) sýbsıdııa alý úshin ótinish berý sebepteri jáne maqsattyń qısyndy negizdemesi, bankten jáne memleketten suralatyn qoldaý sharalarynyń túsinikti dáleldemesi; 2) saýyqtyrý boıynsha bas­shylyq tarapynan josparla­natyn is-sharalardyń negizdiligi men tıimdiligi jáne kásipo­r­ynnyń odan ári damý pers­pektıvalary; 3) kásiporyn ahýalyna (iske asyrylatyn jobasyna), oǵan qosa onyń qarjylyq jaǵdaıyna, básekege qabiletti ónim shyǵarý jáne satý múmkindigine jáne ózine alǵan mindetterin oryndaý múmkindigine saýatty júrgizilgen taldaý; 4) rynoktyń salalyq jáne profıldi segmentteriniń qazirgi jaǵdaıy men betalysy, jaqyn básekelester, negizgi klıentter men jetkizýshiler týraly aqparat kórsetilýi tıis. Ýákiletti tulǵalardyń sheshim qabyldaýlary úshin saýyqtyrý josparynda aqparat jetkilikti bolýy qajet. Sonymen qatar sheshim qabyldaý úshin eshqandaı jeńildik bermeıtin artyq aqparatty qosýdyń qajeti joq. Ekonomıkany jańǵyrtý másele­leri jónindegi memlekettik komıssııanyń quramyna ártúrli mınıstrlikter men vedomstvo­lardyń ókilderi kiredi. Olardyń ózderi úshin profıldi emes salalardyń erekshelikterin egjeı-tegjeıli oqyp-bilýlerine ýaqyttary jetpeıdi. Sondyqtan saýyqtyrý josparynda beriletin aqparat anyq, qısyndy jáne birizdi bolýy tıis. Mátin kásibı jaǵynan saýatty, degenmen salalyq maman emes oqyrman­dardyń ony túsinýleri úshin meılinshe yqsham jáne qara­paıym baıandalýy tıis. Eger kesteler, sulbalar, dıagrammalar men sýretter qujatty qabyl­daýdy jáne túsinýdi jeńildetetin bolsa, onda olardy paıdalanýǵa bolady. Osy oraıda tómende saýyqtyrý josparyn daıyndaý kezinde oryn alatyn kemshilikter de keltirilip otyr. 1) Nashar jazylǵan mátin, aqparat berý kezinde qısyn­syzdyqtyń oryn alýy, qaıta­laýlar jáne maǵynasy túsiniksiz sózder, qujat mátininiń kelesi bólikterinde keltirilgen maǵ­lumattardy oǵan silteme jasa­mastan qaıtalaý jáne t.b. 2) Kásiporyn nelikten kredıt ótemin oryndaı almaıtyn dárejege jetip, daǵdarǵandyǵy jónindegi sebepterdiń jetki­liksizdigi. Kásiporynnyń daǵda­rysty ahýalynan habar beretin faktorlar retinde (mysaly, kásiporyn ónimine suranystyń tómendeýi, aqshalaı túsimniń kúrt tómendep ketýi, aınalym kapıtalynyń bolmaýy) sebepter kórsetiledi, biraq osy faktor­lardyń sebepteri, olardyń keıbireýiniń ishki sıpaty (ónim túrleriniń azdyǵy, baǵa saıasa­tynyń álsizdigi, shyǵa­rylatyn ónimideriniń básekege qabile­t­sizdigi) jáne basqalar eskerilmeı qalady. 3) Kásiporynnyń jáne iske asyrylatyn jobanyń salalyq jáne ózindik ózgesheligin túsinýge múmkindik beretin máselelerdiń tolyqtaı ashylmaýy. Ádette, ár kásiporynnyń tabysqa qol jetkizýdegi ózindik salalyq aıyrmashylyǵymen qatar ishki erekshelikterimen aıqyndalatyn birneshe faktorlary bar. Olardy ashyp kórsetý jáne dáleldeý qajet. 4) Qarjylyq-ekonomıkalyq taldaý sapasynyń tómendigi nemese onyń múlde bolmaýy. Mysaly, qarjylyq eseptiliktegi ózgerister (balans valıýtasy qansha paıyz artty, aqshalaı túsim qansha paıyz tómendep ketti jáne t.s.s.) jaı ǵana atap ótiledi. 5) Uıymdyq qurylym, basqarý organdary, menedjment júıesi, sheshim qabyldaý tártibi jáne tutastaı alǵanda, kor­poratıvtik basqarý tájirıbesi týraly aqparattyń bolmaýy. Menedjment sapasyn, sonymen qatar birinshi basshynyń jáne qarjy dırektorynyń (bas býhgalterdiń), al qajet bolǵan jaǵdaıda negizgi menedjerlerdiń bilimi men jumys tájirıbesin baǵalaýǵa múmkindik beretin aqparattyń tolyq ashylmaýy. Menedjmenttiń joba iske asy­rylyp jatqan saladaǵy jáne qarastyrylýǵa usynylǵan jo­balardy iske asyrýdaǵy táji­rıbesin sıpattap kórsetý kerek. 6) Mátinniń sheshim qabyldaýdy jeńildetpeıtin aqparatpen – jalpy aqparatpen (mysaly, kompanııa tarıhyn jáne kásiporynnyń ınternet-saıtyndaǵy jarnamalyq sıpattaǵy mátinderdi sýretteý), rynok nemese kásiporyn bo­ıynsha ózektiligi joq aqparatpen, arnaıy tehnıkalyq derekter men ónimdi sýretteýdiń, naqty kásiporyndy nemese jobany túsiný úshin mańyzy joq kesteler men koeffısıentterdiń shamadan tys kóptigi. Úderistiń (jobanyń) jalpy sıpattamasyn berip jáne qarastyrylatyn máselege qatysy bar sheshýshi sátterge ǵana basa nazar aýdarǵan jetkilikti. Mysaly, eger kásiporynnyń tehnıkalyq jaǵynan jaraq­tandyrylýy bıznes tabysynyń negizgi faktory bolyp tabylatyn bolsa, jabdyqtardyń qaı elde shyǵarylǵanyn, olardyń qys­qasha sıpattamasyn nemese joǵary tehnologııalyq deńgeıin rastaıtyn ózge aqparat qajet. 7) Mátin men sóılemderdiń ár jerinde kezdesetin derekter arasyndaǵy alshaqtyq, sonymen qatar negizgi mátindegi aqparattyń qosa berilgen qarjylyq eseptilik derekterimen sáıkes kelmeýi. Aqsha kórsetkishterin mátinniń ár jerinde jáne qosymshalarynda túrli ólshem birlikterimen (teńge, útirden keıin teńge jáne tıyn, myń teńge, AQSh dollarymen), sonyń ishinde ólshem birlikterin kórsetpesten keltirý. Barlyq saýyqtyrý jospary úshin ortaq bir valıýtany (durysy mln. teńge) tańdaǵan jáne ony kirispede jáne árbir qosymshada kór­setken jón. Taǵy birneshe tájirıbelik usynystar 1) Oryn alǵan proble­malardy jáne olardyń shyn mánindegi sebepterin jasyrýǵa nemese burmalaýǵa tyryspaý. Ol árýaqytta kórinip turady jáne oqyǵan adamǵa jaǵymsyz áser etedi. 2) Eger kásiporyn hol­dıngterge jáne toptarǵa tıesili bolsa, ony da kórsetken jón. Bas kompanııany jáne enshiles kásiporyndardy atap ótý qajet. Bıznes ıeleri, olardyń basqarý úderisine jáne sheshim qa­byldaýǵa qanshalyqty tartyl­ǵandyǵy da ashyq kórsetilýi tıis. Kásiporynnyń nemese onyń ıesiniń jobanyń iske asyrylýyna óz qarajatymen qatysatyndyǵyn jáne qandaı kólemde qatysatynyn atap ótken abzal. Eger qatyspaıtyn bolsa, onyń sebebi nendeı degendi de aıtqan durys. 3) Rynok jaǵdaıyn, onyń múmkindikteri men aqparat derekkózin kórsete otyryp, rynoktyń sol segmentterinde jumys isteıtin ózge kásip­oryndardyń (tikeleı jáne janama básekelester) qyzmet kórsetkishterin kórsetý kerek. Kásiporynnyń básekelestik artyqshylyqtary da kórinis tabýy tıis. 4) Kásiporyn men joba ekonomıkasyn túsiný úshin jetkilikti aqparat qajet. Kiris jáne shyǵys baptary barynsha egjeı-tegjeıli ashyp kór­setilip, qajet bolǵan jaǵ­daıda balanstyń negizgi baptarynyń tolyq jazylǵany jón. Saty­lymnyń maýsymdylyǵy, ózindik qun, jobanyń ózin ózi aqtap, tabys taba bastaıtyn kezeńi týraly derekter keltirilsin. О́z aınalym kapıtalyna degen qajettilik týraly taldaý, osy qajettiliktiń qalaı qanaǵattan­dyrylatynyn kórsetý kerek. Júzege asyrylǵan jáne jos­parlanatyn ınvestısııalar jónindegi aqparatty ashyp kórsetý mańyzdy. Kúrdeli shyǵyndardyń qandaı kózderden qarjylandyrylǵanyn jáne qosymsha qarajat qajet bolatyn-bolmaıtynyn kórsetý kerek. Eger kásiporynda ın­ternet-saıt bar bolsa, onyń meken-jaıyn kompanııa týraly jalpy bólimde kórsetý qajet. 5) Usynǵan boljamdy derekter naqty kólemi men satylym baǵasy kórsetilgen kúıde aıqyn negizdelýi shart. Josparlanǵan bıznestiń sýb­sıdııa alǵannan keıin birden “qarqyndy ósýi” keleńsizdikten habar berýi de yqtımal. Shamaly jáne birqalypty ósý qarqyny (5-15%) birshama shyndyqqa janasymdy. Eger, osyǵan qaramastan, satylym edáýir ósetindeı bolsa, onda osyndaı boljamdy túsindiretin ýáj, qujatpen kýálandyrylǵan dálelder bolýy tıis. 6) Kásiporyndy saýyqtyrý maqsatynda josparlaıtyn uıym­dyq jáne ózge óz­ge­risterdiń ekonomıkalyq máni bolýy kerek, al suralatyn qoldaý sharalary kásiporynnyń naqty qajettiligine sáıkes bolýy tıis. Paıyzdyq mól­sherlemeniń tómendeýiniń ká­siporyn ekonomıkasyna qalaı áser etetinin naqty sandarmen kórsetip, qajet bolsa salys­tyrmaly dıagramma qurý kerek. 7) Qujatty resimdeýge laıyqty kóńil bólinýi tıis. Saýyqtyrý josparynyń barlyq mátini boıynsha áripterdiń biryńǵaı mólsheri men keskini bolǵany jón. Betterdiń nómir­lengenin, kerek jerlerde qosymshalarǵa siltemelerdiń jáne aqparat derekkóziniń bar-joǵyn tekserý kerek. Keste­ler­diń kelesi betke tasymaldanbaýy tıis. Sulbalardy, kestelerdi, tablısalar men bettiń edáýir kólemin alatyn ózge materıal­dardy qosymshaǵa ornalas­tyrǵan jón. 8) Árkim ózin kásiporyn men ol sala týraly esh habary joq oqyrman retinde sezinip kórip, qujatty qaıta oqyp shyǵýy kerek. Ony áriptesterge de oqýǵa berip, qajet bolsa, qu­jatty pysyqtap, aıaǵyna deıin óńdep shyǵý qajet. Materıaldy ázirlegen Seıfolla ShAIYNǴAZY. * * * Ortalyq memlekettik organdardyń ınternet-saıttary Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti          www.government.kz Ishki ister mınıstrligi       www.mvd.kz Qorǵanys mınıstrligi      www.mod.kz Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi         www.eco.gov.kz Bilim jáne ǵylym mınıstrligi       www.edu.gov.kz Syrtqy ister mınıstrligi               www.mfa.kz Densaýlyq saqtaý mınıstrligi      www.mz.gov.kz Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi      www.mtk.gov.kz Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi               www.enbek.gov.kz Qarjy mınıstrligi           www.minfin.kz Ádilet mınıstrligi             www.minjust.kz Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi   www.emer.kz Mádenıet mınıstrligi      www.sana.gov.kz Baılanys jáne aqparat mınıstrligi                                                           www.bam.gov.kz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi                www.minagri.kz Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi   www.mit.kz Ekonomıkalyq damý jáne              www.minplan.kz saýda mınıstrligi - Týrızm jáne sport mınıstrligi    www.mts.gov.kz Munaı jáne gaz mınıstrligi          www.memr.gov.kz Statıstıka agenttigi                            www.stat.kz Jer resýrstaryn basqarý agenttigi                                        www.auzr.kz