Aıbyndy janrdyń atasy

Baýyrjan Momyshuly – túrki halyqtary áskerı ádebıetiniń negizin salýshy О́rkenıettiń 2 túri bar: 1. Kóshpeli dáýir órkenıeti. Erek­sheligi – qanaǵat. “Malym ja­nymnyń, janym arymnyń sada­ǵasy” – rýhanı turaqty armııa­sy joq, maqsaty – rýhanı qor­ǵaný. 2. Otyryqshy el órkenıeti. Bular: a) Qytaı; b) Mysyr; v) Grekııa. Ereksheligi – qanaǵat­syzdyq (Maǵjan óleńi). Turaqty armııa ustaıdy. Maq­saty a) jaýlap alý, b) rýhanııatyn qı­ratý. Áskerı ádebıette Baýyrjan Momyshulynyń ótken zaman men bizdiń zamanymyzda bolyp ótken álem halyqtaryn qamtyǵan so­ǵys­tardyń qaıtalanbas úsh túrli ereksheligi bolǵanyn atap ótý­men birge, óz tanymyn jikteı otyryp kórsetetini bar. 1969 jyly 2 qarashada Qazaq Keńes ensıklopedııasynyń bas redaktory professor M.Qarataevqa jazǵan hatynda: “Áskerı ǵylym adam­zat tarıhynda úsh dáýirge bólinedi: a) Manýfaktýrnyı perıod vede­nııa voıny; b) Mashınnyı perıod vedenııa voıny; v) Termoıadernyı perıod voıny”, deıdi. Qarap otyrsaq, úsheýiniń úsh túrli uǵymy bar. Úsheýiniń úsh túr­li qarý-­jaraǵy bar. Úsheýiniń úsh túrli taktıkasy men strate­gııa­sy bar. Úsheýiniń úsh túrli tili bar, birine-biri uqsamaıdy. Ol ta­rıhı nárse… Osy tanym turǵysynan qaraǵanda, túrki halyq­ta­ry basynan keshken áskerı ádebıettiń bolmysyn, tarıhyn ta­nyp bilýge, ol jaıynda ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizgende osy oı-tanymdardy áskerı teorııalyq qaǵıda retinde qarap, únemi súıenip otyrýǵa bolatyn ıdeıalyq baǵyt-baǵdar bola alady degen baılamǵa kelemiz. B.Momyshulynyń osy oı-tanymyna súıene oty­ryp, oı kózimen qaraǵanda: 1. Soǵys júrgizýdiń manýfaktýralyq dáýiri negizinen maıdan tórinde bes qarý túrin molynan ári turaq­ty túrde qoldanýmen shektelgen jaǵdaıdy kóremiz. 2. Soǵys júr­gizýdiń mashınalyq kezeńi negizinen otpen atylatyn myltyqtan bastalyp, pýlemet, zeńbirek, tank, ushaq, t.b. tehnıkalyq qa­rý-jaraq túrleriniń bárin qamtýymen erekshelenedi eken. 3. Soǵys júrgizýdiń ıadrolyq qarýdy paıdalaný dáýiri búgingi kompıýterge súıengen aqparattyq tehnıka kómegimen júrgizilmek. I Soǵys júrgizýdiń manýfak­týra­lyq dáýiri B.Momyshuly tanymy boıynsha: “Qazaq tilin­de manýfaktýrnyı perıod vede­nııa voıny tirkesinde tilder de, túsinikter de, uǵymdar da bar. Oǵan dálelder – erte­giler, batyr­lyq epostar, shynymdy aıtsam, ol jaǵynan men ózimdi ózim tekserdim. Manýfaktýrnyı perıod vede­nııa voıny degen nárse óz zamanynda soıyl, shoqpar, naıza, sadaq, aıbalta, t.b. qolmen ustalatyn qarýlar­men ótkizilgen eken (kádimgi qyp-qyzyl tóbeles)”. Iаǵnı, soǵys negizinen bes qarý túrin paıdalaný jolymen iske asqan. Ol qarýlar qylysh,sadaq, naıza, shoqpar, qanjar tárizdi soǵys quraldarymen shekteledi. (“Qa­rý-jaraq sózdigi” – T.Baıjanov) Bul soǵys qarýy tusyndaǵy soǵysýshy sarbazdar jaýmen betpe-bet kelip, kúsh synasady. Maıdanda áli jetkeni, aılasy men aqyly asqandary basym túsip jatady. Jaýynger maıdan tórinde jeńse de, jeńilse de aıqas ádiletti túrde júrgizilip oty­rady. Bul tusta qazaqtyń ba­tyrlyq jyrynda jyrlanatyn ataqty batyrlardyń jekpe-jek soǵysýy men jeńgen jaǵy ti­keleı rýhy kóterilip, qan maı­danǵa túsetin soǵys kórinisteri kóz aldymyzda elesteıdi. Qazaqtar bul dáýirde bes qa­rýdyń túrimen qorǵaný, sha­býyl jasaý joryqtarynda soǵys júrgizýdiń manýfaktýra­lyq túrinde basym túsip otyrǵan. Bul shaıqastyń qyry men syryn jaqsy bilip, so­ǵystyń strate­gııa­sy men tak­tıkasyn jete meńgergen halyq ekenin álemge tanytyp otyr­ǵan. Munyń ústine qorǵaný jolynda júrgizilgen soǵysta óz jeriniń tabıǵatyn, ıaǵnı taýy men dalasyn, qyry men ja­zyǵyn da bilgirlikpen paıdala­nyp, qarsylasyn jer qap­tyryp otyrǵan. Munyń ústine qazaqtardyń at qulaǵynda oı­naı­tyn shabandozdyǵy, soǵys­ta jylqynyń sheshýshi kúshke aınalýynda kóp máseleniń túıini jatyr. Buǵan dálel Edil, Shyń­ǵys­han, Ámir Temir, t.b. qol­basshylar zamanynda tul­par attyń sheshýshi kúshke aı­nalǵan ereksheligin sezinemiz. Al batyr­lar jyrynda batyr­men birge tulpar attyń beınesi qatar som­dalýynda kóp syr jatyr. So­ǵysta eń yqsham, manevr jasaýǵa beıim, alys pen jaqyn jerdi tez basyp ótetin jaramdy qazanat­tyń bolýy – qazaq jerin jaýdan qorǵap, Otan keńistigin ustap qalýdyń sheshýshi joly da jaý­yn­ger mingen jaramdy joryq atyna baılanysty bolyp kelgeni de shyndyq. Osy sebepti halqy­myz shyǵarǵan epıkalyq jyr­larda batyr obrazyn somdaý­men birge onyń tańdap mingen tul­par­lardyń beınesi de qatar aly­nyp sýrettelýinde kóp syr jatyr. II Soǵysty júrgizýdiń mashı­na­lyq dáýiri dep otpen aty­latyn qarý túrleri jetilip, av­tomat, pýlemet, zeńbirek, tank, raketa, samolet, bomba men gra­nata túr­leriniń ústemdik alǵan zamanyn aıtady. Bul tehnı­kalyq jaraq­tarmen soǵys júr­gizgende, qarý­lardyń nebir jańa túrleri maıdan tórinde qol­danylsa da báribir adam psı­hologııasy men rýhanı ta­bıǵaty, ıaǵnı adam jany she­shýshi kúshke aınalyp otyrady. Qazaq halqy óz tarıhynda soǵys júrgizýdiń mashınalyq dáýiri dep atalatyn túrine, by­laısha aıtqanda, meılinshe je­tilgen túrine alǵash ret Keńes Odaǵy men fashıstik Germanııa arasyndaǵy soǵysta aralasty. Qazaq soldattary men qazaq komandırleri maıdan tóriniń bul dáýi­rindegi qarý-jaraqtyń bar­lyq túrin tez arada meń­gerip, álem jurtyn tańdan­dyrǵan er­lik­ter jasap jatty. Iаǵnı, tarıh­tyń qatal synynan abyroımen ótti. О́z halqynyń qas batyry atanǵan Baýyrjan Momyshuly da alǵash ret soǵys júrgizýdiń meılinshe jetilgen mashınalyq dáýirine aralasyp, erlik dańqy búkil álem halyqtary nazaryna ilikti. Ata jaýǵa qarsy Otandy qorǵaý jolynda fashısterge qarsy soǵys qarý-jaraqtary­men birge qalamyn, ıaǵnı qamal buzar qaharly sózin de qosa jumsaý­men erekshelendi. Bul taqyr jerde paıda bolǵan kez­deısoq qu­bylys emes, ol kóne zaman ata-babalarynan bermen qaraı úzilmeı kele jatqan dástúr jalǵastyǵy bolatyn­dy. “Men bastan keshkenderin ja­zyp júretin jaýyngerlerdiń birimin. Maıdanda jaýyngerler arasy­nan shyqqan, qaltasynda Jazý­shylar odaǵynyń bıleti bolmasa da jazatyn maıdan­gerler dep atalatyn bytyrań­qy top bar. Men bul topty jazýshylardyń jańa býyny­nyń tutas bir armııasy dep oılaımyn. Olar ázir oqıǵany bolat qalamsaptyń ushymen kór­kem sózben sheber órnek­teýdi meńgere qoıǵan joq. Olar kózben kórgenderin, ózderi kýáger bolǵan oqıǵalardy, soǵystyń qatqyl tilimen jazyp júr. Olardyń keıbireýleri oqqa ushty, keıbireýleri múge­dek bolyp qaldy, basqa bireý­leri óz qyzmetin atqarýda. Kór­genderin hatqa túsirip júretin meniń qarýlas joldastarymnyń biri – osynda otyrǵan Keńes Oda­ǵy­nyń Batyry M.Ǵabdýl­lın. Onyń jazǵandary 10-ǵa jýyq dápter bolady. Soǵys júrip jatqan kezden beri bul topqa kóptegen basqa adam­dardy qossaq, myńdaǵan paraq jazylǵan bolar edi. Soǵys aıaqtalǵan kezde soǵys ádebıet maıdanynda da bastala­dy, qazir ádebıet maıdanynda soǵys joq. Al bizdiń soǵys dep júrgenimiz – jaı shamaly qaq­tyǵys qana. Soǵys aıaqtalǵannan keıin maıdangerler armııasy jazý óne­rin meńgerýdi qyzý qolǵa alyp, búginde ádebıet tos­qaýylynda buǵyp otyrǵan keıbir jazýshylarmen shaı­qasa­tyn bolady. Munyń ózi bálkim bes jyldan keıin be, bolmasa on jyldan soń ba, ıakı bolmasa jıyr­ma jyl ótkennen keıin bola ma – ony men dál bilmeı­min. Biraq soǵystan keıin jańa adamdardyń, jańa jazýshylar­dyń týatynyn bilemin”, – dep jazady B.Momyshuly. III Soǵys júrgizýdiń búgingi kúndegi ıadrolyq dáýiri de óz belgisin berýde. Japonııa halqyna qarsy qoldanylǵan atam bombasy osy qubylystyń aıǵaǵy dese bolǵandaı. Atom bombasyna ıe, ıadrolyq qarýǵa ıe memleketter sany da búginde otyzǵa jaqyndap keledi. Soǵys bilimpazdarynyń aıtýy boıyn­sha, eger ıadrolyq atom qarý-jaraqtarynyń tetigi aǵytylyp ketse, jeńýshi de, jeńilýshi de bolmaıdy. Álem buryn-sońdy bolmaǵan apatqa ushyrap, Jer shary orbıtasynan aýyp, qur­dymǵa ketýi múmkin. Soǵys júrgizýdiń osy úsh túriniń alǵashqy eki kezeńinde áskerı ádebıet túri paıda bo­lyp, damýdyń, jetilip qalyp­tasýdyń uzaq joldaryn bastan keshti. “Áskerı ádebıet dep neni aıtamyz, onyń taqyryptyq negizi men zertteý nysanasyna neler jatpaq?” – degen suraq­tar aldymyzdy oraǵytatyny da shyndyq. Áskerı ádebıet dep áskerı ǵylym túrlerimen birge kórkem ónerdiń ózindik ereksheligine oraı paıda bolǵan kóne zaman­nan búginge deıin damyp, qalyptasý ústinde kele jatqan rýhanı qubylystyń qomaqty bir salasyn aıtamyz. Áskerı ádebıettiń kórkem ádebıet salasynda paıda bolǵan túrlerin, onyń ózindik derbes salasyna jatatyn jalpy áskerı kórkem ádebıet pen soǵys maıdanyna tikeleı qatysyp, tolarsaqtan saz keship, Otan úshin jan berip, jan alysqan ári maıdanda qarýymen birge qamal buzar qaharman sózdi qosa jumsaǵan daryndy jaýynger men qol­basshylar qalamynan týǵan áskerı kórkem ádebıettiń jóni bir basqa ekenin basa aıtamyz. Áskerı ádebıettiń túri dep bizde Uly Otan soǵysy ta­qyrybyna jazylǵan kórkem ádebıet janrlaryn aıtyp júr­miz. Keńes dáýirinde Uly Otan soǵysy taqyrybyna jazylǵan kórkem týyndylar ishinde biz­der, qazaqstandyq jazýshylar, Reseı men Ýkraınadan keıingi oryndy ıemdenemiz. Keńes óki­metine qaraǵan túrki halyq­tarynyń ishinde qazaqtar áske­rı ádebıet tarıhynda jetekshi orynda tur. Qyrǵyn soǵysqa qatyspaı-aq syrttan baqylap, maıdan ómiri týraly kórkem shyǵarma­nyń ártúrli janrynda jazatyn aqyn, jazýshylar, dramatýrgter da bolady. Mysaly, L.Tolstoı orystardyń basynan ótken 1812 jylǵy Otan soǵysy shyndyǵyn sýretteıtin óziniń “Soǵys jáne beıbitshilik” romanyn jazsa, 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy jaıynda Ǵ.Músirepov “Qazaq soldaty” romanyn, M.Áýezov “Namys gvardııasy” pesasyn jazdy. Basqa aqyn-jazýshylar da maıdan taqyry­byna qyzý atsalysty. Árıne, bulardy da soǵys taqyrybyna jazylǵan kórkem ádebıet salasyna jatqyzamyz. Bizdiń kózdep otyrǵanymyz, ıaǵnı oı talqysyna salyp ar­naıy ǵylymı zertteý nysana­synda ustanarymyz soǵys maı­danyna áskerı jaýynger retin­de aralasyp, qandy qyrǵyn ishinde aýyzdyqpen sý iship, etigimen sý keshken qas batyr­lar kóp shyq­ty. Olardy jo­ryqqa bastaǵan qolbasylar men partızandar jaýǵa qarsy qarýymen ǵana emes, qalamyn da qaHarly qarý re­tinde qatar jumsaǵan kórnekti aqyn-jazýshylar áskerı áde­bıet­tiń kórnekti ókilderine aınaldy. B.Momyshuly “VOV v kazah­skoı proze” dep atalatyn baıan­damasynda: “Na front otpravı­lıs bolee sotnı rabotnıkov ıskýsstva. Onı odev serye soldatskıe shınelı, s orýjıem v rýkah stanovılıs v stroı, onı bylı soldatamı voıny. Sredı nıh bylı takıe talantlıvye poety kak Kasym Amanjolov, Pavel Kýznesov, Dıhan Abılov, Jýmagalı Saın, Abdýlla Jý­magalıev, Dm. Snegın, Abý Sarsenbaev, Syrbaı Maýlenov, kompozıtor Ramazan Elebaev, dırıjer Gazız Dýgashev, peves Temırbek Kokýbaev ı dr. Onı etı soldaty ı ofı­sery, nahodıas na perednem krae na razlıchnyh doljnostıah, ýmelo sochetalı shtykı s perom”, – dep jazǵanda odan qarsy qarýmen qosa qamal buzar qaharly sóz óne­rimen soǵysqan aqyn-jazý­shylar men óner ıelerin kóremiz. IV Kóshpeli órkenıet zama­nyn­da soǵys júrgizýdiń maný­fak­týralyq dáýirine saı qa­lyp­tasqan qolbasshynyń jaýǵa qarsy kúresinde bes qarýmen qosa aqyndyq ónerdi qosa qabat paıdalaný dástúri bolatyn. Mysaly, qazaq- qal­maq soǵysy zamanynda bul ata dástúrdi Aqtamberdi men Qojabergen jyraý, táý­elsizdik úshin kúres jolynda Mahambet, Qoqanǵa qarsy soǵysta Mádeli qoja ata dás­túrin jalǵastyra tústi. Mine, osy úrdis Uly Otan soǵy­syn­da da ómirden oryn taýyp jal­ǵastyq tabýyn ataqty qolbasshy, aty ańyzǵa aınal­ǵan qazaqtyń ulttyq batyry B.Momyshulynyń qandy maıdan ústindegi ómir jo­lynan da baıqaımyz. Muny “Qanmen jazylǵan kitap” shyǵarmasynda: “Uly Otan soǵysynda alǵan tájirıbemiz ata-babamyzdan qalǵan hal­qymyzdyń jaýyngerlik dás­túr-muralary ondaı ádebıetti jazýǵa aýmaqty, kólemdi, si­ńimdi qorek bola alady”, – dep jazýynda astarly oılar jatyr. Kórkem ádebıettegi áske­rı ádebıet dep atalatyn bul qubylys taqyr jerden paıda bolǵan dástúrsiz, dástúrli jal­ǵastyqsyz óli dúnıe emes. Túrki halyqtarynyń kóne dáýirden búginge deıin dás­túr­li jalǵastyq taýyp, damyp kele jatqan áskerı ádebıeti bolǵandyǵyn jazba tarıh eskertkishteri de aıǵaqtaıdy. Túrki halyqtary ádebıetiniń bastaý kózderi bizdiń zamany­myzǵa deıingi myńjyldyqtar ishinde jatqanyn, ıaǵnı onyń bastamasy saqtar elinen shyq­qan, biraq óleńderin qytaı tilinde jazǵanyn kóne qytaı jazba derekteri boı­yn­sha meniń shákirtim Álim­ǵazy óziniń kandıdattyq dıs­sertasııasy arqyly ǵylymı aınalymǵa túsirip otyr. Biraq bizder saqtar dáýiri men tuńǵysh Túrik qaǵanaty (­VSh ǵ.) arasyndaǵy áskerı áde­bıet týraly naqtyly derek kózderin ázirshe tereń tanyp boılaı almaı kelemiz. Bul máseleni Túrik qaǵa­na­tynyń uly ıdeology ári oıma jazý arqyly tasqa she­kip, uly mura qaldyrǵan áı­gili Tonykók danadan bas­taýdyń jóni bar dep bilemiz. Odan keıingi Qaraha­nıd­ter zamanynda burynǵy on sadaq atalǵan elden shyqqan álemge áıgili “Qudatǵý bilik” (HI ǵ.) kitabynyń avtory Júsip Balasaǵunnyń eńbe­gin­de sol zamanda ǵumyr keshken qoǵamnyń saıası-áleýmettik toptaryn júıelep, áskerı qolbasshylar týraly sarap­talǵan pikirleri búgingi tańda da qoldanysqa suranyp tur­ǵan oı-tanymdarǵa tunyp tur. Avtordyń maıdan tórinde áskerı qolbasshylardyń she­shýshi ornyn anyqtap, jeke tulǵanyń qanshalyqty yqpa­ly baryn saraptaı kelip: “Myń arystandy bastaǵan qoı bastyqtan, myń qoıdy bastaǵan arystan bastyq ar­tyq” degen ataly sózi tek maıdan tórindegi áskerı qol­basshy týraly ǵana emes qa­zirgi qoǵamdyq bıleý saty­syn­daǵy árbir bastyqqa qoldanýǵa bolatyn shyndyq ekenin anyq sezinemiz. Biz erekshelep nazarda ustap otyrǵan áskerı ádebıet týraly tanymnyń ólshemine Moǵolstan men Shaǵataı ól­ke­sindegi Ámir Temir áýleti zamanynda da aqyn, ǵalym, qolbasshy, patshalyq bılik etken aıtýly tulǵalardyń áreket etkenin alǵa tarta ala­myz. Mysaly, ataqty Babyr patshanyń óz maqsatyna jetý jolynda júrgizgen kúreste­rin­de qarýy men qalamyn qa­tar jumsap, artyna óz óleń­deri men álem moıyndaǵan “Babyrnama” týyndysyn qaldyrýy – osynyń aıǵaqty dáleli. Nemese Babyrdyń bóle týysy, Moǵolstannan qanat qaqqan M.H.Dýlatıdiń “Tarıh-ı-Rashıdı” dep ata­latyn memýarlyq janrdaǵy eńbegi men “Jahannama” das­tany óz zamanyndaǵy áskerı ádebıettiń burynǵy ótken dástúr jalǵastyǵyn ushtas­tyra damytyp qalyptastyr­ǵan daryndy aqyn, tarıhshy ǵalym, dańqty qolbasshy bol­ǵanyn kóremiz. Sol za­manda, ıaǵnı, Babyr men Haı­dar myrza bılik etken kezdegi áskerı ádebıetke aıtar­lyq­taı úles qosqan Hasen Álı Jalaıyrdyń qasıda jan­ryn­daǵy teńdesi joq aqyn­dyq ónerin ekeýi de asa joǵary baǵalap, ónegeli úlgi retinde tanystyratyny bar. Bul atalǵan aqyndardyń báriniń de óz zamanynda memlekettik bılik úshin kúres jolynda qan maıdanda qol bastap, kúreske bilek sybana kirisken, aqyndyq ónerine qosa qarý-jaraǵyn jaýǵa qarsy siltegen ereksheligi men mundalap turady. Altyn Orda ımperııasy qulap, birtutas túrki halyq­tary kóptegen usaq handyq­tarǵa bólinip, ydyraǵan tus­ta, tarıh sahnasyna shyqqan qazaq handyǵy HV ǵasyr men XVIII ǵasyr arasynda óz táýelsizdigin saqtaý jolynda aıtarlyqtaı mán-maǵynasy bar tarıhı kúres jolyn bastan ótkerip jatty. Qazaq handyǵynyń táýel­sizdigi jolynda, ásirese, uzaq jyldarǵa sozylǵan qazaq pen qalmaq arasynda bolǵan so­ǵysqa qatysyp, óz kóz al­dyn­da ótken tarıhı oqıǵa­larǵa tikeleı aralasqan qazaq aqyn-jyraýlary áskerı ádebıettegi babalar dástúrin ári qaraı jalǵastyrdy. Aqtaban shu­byryndy zama­nyn kózi kórip, qasiretin óz basynan ótkizgen Qojaber­gen, Aqtamberdi jy­raý­lar jaýǵa qarsy qol bas­tap, qan­dy maıdan alańynda jaýǵa qarsy naızasy men otty jyryn qatar jumsaǵan ári armanyn keler urpaqqa ama­nat­qa qaldyrǵan jyr jol­daryn qaldyrdy. Ol tustaǵy qazaq aqyn-jyraýlarynyń bári de maıdan alańynda bolyp, jaýǵa qarsy kúreste qarýy men aqyndyq ónerin qatar qoldanýy arqyly áskerı ádebıettiń de kórnekti ókilderi edi. HVIII ǵasyrdyń basynda Reseı ımperııasy qazaq jerine qol salyp, HIH ǵasyr ishinde Qazaq eline tutastaı otarshyldyq oıranyn orna­typ baqty. Qazaq elin bir­tu­tas qalpynan ajyratyp, HIH ǵasyrdyń alǵashqy jarty­synda úsh bólikke ajyrap ketýine sebepker boldy. Kishi júzdi Orynborǵa qaratyp, el bıleýdiń halyqqa jat sultan pravıtel bıligin ornatty. Orta júzdi Ombyǵa qaratyp, el bıleýdiń aǵa sultandyq júıesin ornyqtyrdy. Uly júz Qoqan handyǵyna baǵy­nyp, el bıleýdiń rýlyq júıe­ge negizdelgen datqalyq túrin bastan ótkizip jatty. Tutas bir halyq otarshyldyq saıasattyń nátıjesinde úshke jarylyp, rýhanı tutas­ty­ǵy­nyń ydyraı bastaǵany HIH ǵasyrdyń birinshi jartysyn­daǵy ádebıet álemindegi za­man shyndyǵynyń aınasy bolǵan poezııa janrynda aıqyn baıqaldy. Batys Qazaqstan qazaqta­ry arasynan aqyryp teńdik suraǵan Mahambet otty jyry arqyly sol tustaǵy naǵyz áskerı ádebıet dástúrin jalǵastyrýshy jaýynger poezııanyń biregeı kórnekti ókiline aınaldy. HIH ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda Qoqan han­dy­ǵynyń qorlyǵy men zu­lym­dyǵyna qarsy kóterilgen halyqtyń jarqyldaǵan almas qylyshyndaı aqyn Mádeli óleńderi qalyń elge rýhanı qýat berdi. Mádeli de Qoqan jasaqtarymen qandy maı­danǵa túsip, qarýy men sóz nóserin qabat qoldanyp, ta­laı erliktiń úlgisin kórsetti. Qazaq aqyndarynyń ás­kerı ádebıet jasaýdaǵy ata dástúrin jalǵastyrý áreketi, tipti 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisiniń jarshysy men jyrshysyna aınalǵan halyq aqyny Omar Shıpınniń shy­ǵar­malarynda da aıqyn belgi berip jatty. Mine, bastamasy orta ǵasyrdaǵy aqyn ári qolbasshy Túrik qaǵanatynyń temirqazyq juldyzyndaı myzǵymas ıdeology bolǵan Tonykókten bastalǵan poezııa janrynan órbip óris jaıǵan áskerı ádebıette qalyptas­qan dás­túrdiń sońǵy jalǵasy Omar Shıpınmen aıaqtalady. Bul san ǵasyrlarǵa sozylǵan soǵys júrgizýdiń manýfak­týralyq dáýirindegi áskerı ádebıet ókilderiniń bári de bes qarý­dyń kúshimen sóz ónerin qosa jumsaǵan kezeń­men bitedi. V Soǵys júrgizýdiń mashı­nalyq dáýirine qazaq halqy shyn máninde Keńes Odaǵy­nyń fashıstik Germanııamen bolǵan 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysynda tuńǵysh ret qatysty. Buryn mundaı soǵysty ishinara ult-azattyq kúre­sine qatysyp, keń maǵy­nada bastan ótkizbegen ári buǵan jeterlikteı daıarlyǵy bolmaǵan qazaq soldattary men komandırleri soǵysqa arnalǵan búgingi kún qarý-jaraqtardy tez meńgerdi. Máskeý túbinde bolǵan sheshý­shi aıqastarda kózsiz erlikter jasap, búkil álem halqyn tań­­­qaldyrdy. Panfılovshy batyr­lardyń erligi osy kórinis­tiń naqtyly aıǵaǵyna aınaldy. Baýyrjan Momyshuly taǵdyry Keńes Odaǵy men fashıstik Germanııa arasynda bolyp ótken Uly Otan soǵysynda soǵys júrgizýdiń meılinshe jetilgen mashına­lyq dáýirine tus keldi. Soǵys bastalǵanǵa deıin-aq ol 1932 jyldan ásker qatarynda qyzmet etip, áskerı bilim men is tájirıbesin jete meńgergen aǵa leıtenant dárejesine deıin kóterilgen, ıaǵnı aldyn ala daıarlyǵy jetilgen jaýynger komandır retinde qalyptasqan edi. Munyń ústine rýhanı dúnıesi de qordalanyp baıı túsken-tin. Uly Otan soǵysy basta­lyp, shaıqastar qyzǵan tusta “Barlyǵy da maıdan úshin” urany beleń aldy. Maıdan jaýyngerlerine rýh berip, otanshyldyq sezimin ushtaı túsýge barlyq óner qaırat­kerleri judyryqtaı jumyla túsken kezde keń maǵynadaǵy áskerı ádebıettiń salasyn­daǵy qalamgerler óneri qa­lyptasý, damý jolyna tústi. Osy turǵydan qaraǵan­da áskerı ádebıettiń aýmaǵyna enetin ári qaıtalanbas óz ereksheligimen daralanatyn mynadaı jiktelisterdi baı­qaımyz: 1. Tylda, maıdannan alys­ta otyryp soǵys ta­qyrybyna jazǵan aqyn-jazýshylar toby shyǵa bas­tady. Mysaly, XX ǵasyr Gomeri atanǵan Jambyl Jabaevtyń “Lenıngradtyq órenim”, Ǵabıt Músirepovtiń “Qazaq soldaty” romany, Muhtar Áýezovtiń “Namys gvardııasy” men halyq aqyn­darynyń 28 panfılovshylar týraly óleń, dastandary, t.b. 2. Qazaq ádebıetinde buryn bolmaǵan partızan aqyn-jazýshylardyń óz bastarynan keshken jortýyl­daǵy ómir shyndyǵy arqaý bolyp órilgen shyǵarmalary. Mysaly, Q. Qaısenov, Á. Sháripov, J. Saıyn, t.b. 3. Maıdannyń ótinde bolyp, jaýmen betpe-bet kelip alysqan jaýynger aqyn-jazýshylar: B.Mo­myshuly, Q.Amanjolov, M. Ǵabdýllın, A.Bek, Á.Nur­peıisov, T.Ahtanov, Á.Nur­shaıyqov t.b. 4. Soǵys jyldarynda maıdan qajetine qaraı birde ashylyp, birde jabylyp otyrǵan qazaq tilindegi ás­kerı gazetterde istegen jýr­nalıster týyndylary: Á.Sár­senbae, Q.Saǵyndyqov, J.Jumahanov, S.Seıitov, t.b. Bulardyń bári de Uly Otan soǵysy kezindegi áskerı ádebıettiń qalyptasyp, damýyna óz úlesterin qosyp, taqyryp aýmaǵyn keńeıtip, maıdan jańalyqtaryn der kezinde jetkizip, halyq rýhyn kóterip otyrdy. Joǵaryda atalǵan áskerı ádebıettiń ókilderine qaraǵanda úshinshi toptaǵy aqyn-jazýshylar týyndysy arasynan B.Mo­mysh­ulynyń alar orny bólekshe. Ol ata-babadan bermen kele jatqan áskerı ádebıettiń dástúrimen tereń tanys bolyp, ata dástúrdi damyta jalǵastyryp, túrik halyqtar áskerı ádebıetiniń negizin salyp, qalyptastyrý­shy qaıtalanbas tulǵaǵa aınalyp úlgerdi. B.Momyshuly qatysyp, qolbasshylyq etken maıdan tóri soǵys júrgizýdiń mashı­nalyq dáýiri edi. Mundaı tarıhı taǵdyr sheshiletin soǵys júrgizýdiń buryn-sońdy bolmaǵan jańa tehnı­kalyq quraldardy paıdalaný, ony jete meńgerý, maıdanda sheberlikpen qoldaný úshin qolbasshy áskerı ǵylym salalaryn jetik bilý sharty alǵa qoıyldy. Al, shırek ǵasyr ómirin keńestik turaqty armııa qatarynda qyzmet atqaryp, soǵys kezinde aǵa leıtenant sheninen, batalon, polk, odan polkovnık bolyp, dıvızııa komandırine deıin ósý jolynda B.Momyshuly armııa ýstavyna ózgeris en­dirip, strategııa men taktıka salasynda jańalyq ákelgen, áskerı ǵylym salasynda meılinshe jetilip, teńdessiz erlikter jasap, ataǵy álemge tanylyp, halyq moıyndaǵan daryndy tulǵaǵa aınaldy. Jeńisten soń Uly Otan soǵy­synyń eń ozyq áskerı qolbasshylarynan iriktep tańdap alynǵan 250 koman­dırden jasaqtalǵan bir mezgildik áskerı akademııaǵa oqýǵa alynǵan jalǵyz Azııa halqynyń ókili edi. Áskerı akademııany bitirip, áskerı akademııaǵa strategııa men taktıka salasy boıynsha dáris beretin professor qyz­metin atqarǵan áskerı sala­daǵy tuńǵysh qazaq bolýmen de erekshelenetin. B. Momyshulyn qan maıdanda jasaǵan kózsiz qaıtalanbas erligi úshin general-maıor, 8-gvardııalyq dıvızııanyń komandıri ári áskerı ustazy I.V.Pan­fılovtan bastap keıingiler ony Sovet Odaǵynyń Batyry men general ataǵyna talaı ret resmı túrde usynǵan edi. Biraq B.Momyshulynyń álemge tanylǵan dańqy men áskerı ilimdegi tereńdigin, daraboz qolbasshylyǵyn kóre almaǵan pendeligi basym Bas shtabtyń jáne tikeleı Qor­ǵanys mınıstriniń qarsy­lyǵyna ushyrady. Osy sebep­ti, 1956 jyly 46 jasynda otstavkaǵa shyǵyp ketti. Otstavkaǵa shyǵý sebebiniń óz ustazy, general Chıstıakovke jazǵan hatynda aıtylýynda kóp syr jatyr. Ony aqyn Ázimbek Janqulıev sózimen órnektesek: Batyr tappaı bahadúr alashymnan, Orystardyń onda da baǵy ashylǵan. Qazaq batyr bolmaýyn qadaǵalap, Jol bermeýge jan salyp alasurǵan. Kógenkózdi kók kózder kóp túrtetin, Solar jaýdyń alǵandaı jaǵasynan ... Basqa ulttyń balasy bolǵandyqtan, Batyrlyǵy Baýkeńniń zorǵa ashylǵan, — degen óleń joldarynda (“Ar Aı” 01.12.2005) Uly Otan soǵysy kezindegi resmı ataq berýdegi alaqoldylyq Aýǵan­stan soǵysynda da qaıta­lanyp otyrǵanyn áshkere­leı­di. Aýǵan­-Keńes soǵysyna biz jaqtan negizinen musyl­man jastary qatysyp, qolbasshylyq bıligi orystar jaǵynda bolatyn. Osyǵan qaramaı batyrlyq ataq solarǵa buıyryp jatatyn. Osy ádiletsizdik aqyn tara­pynan tańbalanyp aıtylýy da zaman shyndyǵynan týyndap jatqan zańdylyq edi B.Momyshuly óziniń áskerı joldaǵy bolashaq karerasy bolmaıtynyn bil­gen soń, jazýshylyq ónerge baǵyt alyp, tez tanyldy, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵyn aldy. Bul ózgeristi B.Momysh­uly­nyń ekinshi erligi dep baǵalady onyń zamandastary. B.Momyshuly óziniń jazý­shylyq óneri áskerı áde­bıetke tikeleı qatysty bolý sebepti bastapqy kezde jazy­lyp tanylǵan maqal-mátel, aforızmderi men óleń­deri, epıstolıarlyq janr­daǵy týyndylary da maıdan ómiri shyndyǵynan týyndap jatýy tabıǵı qubylys edi. Áskerı ádebıet salasynda ol kún­delikti soǵys jaǵdaıynda qandy maıdan ishinde bastan keshken ómir tájirıbesin oıda qory­typ jazǵan teorııalyq deń­geıi bıik maqalalarymen tanyla bastady. Qazaq KSR Ǵylym Akademııasynda bir apta boıy tańdaýly ǵalymdar men óner qaıratkerleriniń aldynda soǵys jaıy týraly oqylǵan leksııalary (“Psı­hologııa voıny”, “Qanmen jazylǵan kitap”) men áskerı akademııada strategııa men tak­tıka páninen ótkizgen dáris­teri arqyly, áskerı kór­kem ádebıettiń ǵylymı tuǵyry men teorııalyq negi­zin saldy. Al, onyń kórkem ádebıettegi kórinisteri jazý­shynyń qoly­nan shyǵyp, basylym kórgen shyǵarma­larynda jatty. B.Momyshulynyń áskerı ǵylymdy tereń meńgerip, polkovnık ataǵymen-aq dıvızııa komandırine kó­terilýi, áskerı akademııada professor ataǵymen dáris berýi jáne osy áskerı sala­daǵy oı-tanymyn, maıdan shyndyǵyn kórkem shyǵarma­lary arqyly áskerı ádebıet­tiń shyńyna kóterýi joldary onyń birden bir túrki halyq­tary áskerı ádebıetiniń negizin salýyna alyp keldi. О́ıtkeni, túrki halyqtary tutas (Túrkııa túrikterinen basqalary) Uly Otan soǵy­syna túgel qatysyp, olardyń aqyn-jazýshylary da ata-babalarynan rýhanı mura bolyp qalǵan áskerı ádebıet dástúrin jalǵasty­ryp jatty. Al, B.Momyshuly bolsa, osy­lardyń arasynan surypta­lyp, erekshe áskerı ádebıet salasynda qalyptasty, ǵy­lym ári kórkem shyǵar­ma­lary arqyly álem halyq­taryna tanylýy sebepti “túr­ki halyqtary áskerı áde­bıetiniń negizin salýshy” degen tarıhı tuǵyrǵa kóterile aldy. Mekemtas MYRZAHMETULY, professor. * * * BATYR BABA BAÝYRJAN Shyǵarma dańqty qolbasshy  Baýyrjan Momyshulynyń týǵanyna 100 jyl tolýyna  arnalǵan “Eldiń Eri – Baýyrjan” respýblıkalyq  patrıottyq jańa ánder jabyq konkýrsynyń bas  júldesine ıe bolǵan Ánin jazǵan Jolaman TURSYNBAEV. О́leńin jazǵan О́tegen ORALBAEV. Namysy naızaǵaıdaı shatyrlaǵan, Taısalmaı otqa kirgen lapyldaǵan. Jaýyzdyń talqandaǵan tas qamalyn, Baýyrjan – batyr babam, batyr babam – Baýyrjan! Qaıyrmasy: Shyqqan tegi daýyldan, Alǵys alǵan qaýymnan, Qaharmany qazaqtyń – Momyshuly Baýyrjan! Kıeli qolyndaǵy altyn qalam, Erliktiń semserindeı jarqyldaǵan. Aınalǵan urpaǵynyń uranyna, Baýyrjan – batyr babam, batyr babam – Baýyrjan! Qaıyrmasy. Tumary – ultymyzdyń úlgi alatyn, Atynan bastaý aldy jyr qanatyn. Egemen eli ony qasterleıdi, Baýyrjan – batyr babam, batyr babam – Baýyrjan!