PARLAMENT «Egemen Qazaqstannyń» arnaýly beti

Talqylaý taǵylymy BAǴALY QAǴAZDAR NARYǴYN DAMYTÝ JOLYNDA Senatta Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń hatshysy Baqbergen Dosmanbetovtiń tóraǵalyq etýimen depýtattarynyń Qarjy mınıstr­liginiń, Qarjy naryǵy men qarjy uıymdaryn retteý jáne baqylaý jónindegi agenttigi men Almaty qa­la­syndaǵy óńirlik qarjy ortaly­ǵynyń qyzmetin retteý jónindegi agenttik basshylarynyń kezdesýin­de halyq úshin baǵaly qaǵazdar na­ryǵyn damytýdyń ózekti másele­leri talqylandy, dep habarlady osy palatanyń baspasóz ortalyǵy. Talqylaýdy asha kelip B.Dos­man­betov bul qarjy mekemeleriniń Qazaqstandaǵy baǵaly qaǵazdar na­ryǵyn damytý úderisterindegi rólin atap óte kelip, halyq úshin qarjy qyz­metiniń jańa salalaryn en­gizýdiń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Elimizdiń jedel ekonomıkalyq damýyndaǵy basym baǵyttary qatarynda Prezıdent N.Nazarbaev halyqaralyq synyptaǵy qarjy sek­toryn damytý qajettigi aıtyl­ǵan bolatyn. Bıylǵy joldaýda otan­dyq qarjy naryǵyn 2020 jylǵa qaraı TMD men Ortalyq Azııadaǵy óńirlik ıslam bankıngine aınaldyrý týraly mindet qoıylǵan bolatyn. Senator atap ótkendeı, baǵaly qaǵazdar naryǵynyń qyzmetine halyqtyń belsendi qatysýy ony da­mytýdyń mańyzdy faktory bo­lyp tabylady. Osyǵan baılanysty ol bankilerdiń depozıttik belsendi qyzmetin qamtamasyz etip, damýyna jeke tulǵalar yqpal etken shetel­dik qor naryqtarynyń tabysty tájirıbelerin mysalǵa keltirdi. Osy sektordy damytýǵa baǵyt­talǵan memlekettik sharalarǵa qa­tysty B.Dosmanbetov baǵaly qaǵazdar naryǵyn nyǵaıtýǵa yqpal etetin zańnama bazasyna nazar aýdardy. Máselen, “Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly” jáne “Memlekettik qyzmet týraly” zańdarǵa tolyqtyrýlar memlekettik qyzmetkerler men olarǵa teńes­tirilgen adamdarǵa shekteýlerdi alyp tastaýdy jáne emıssııalyq baǵaly qaǵazdardyń aksııa jáne oblıgasııa sekildi túrlerin, sondaı-aq ashyq jáne ınvestısııalyq paı qorlary paıyn satyp alý jáne satýdy qarastyrady. Qor naryǵyna halyqtyń ın­vestısııalyq belsendiligin arttyrý­daǵy memlekettik saıasatty júzege asyrýǵa qatysty senator halyqtyń ınvestısııalyq mádenıeti men qarjylyq saýatyn kóterý jó­nin­degi 2007-2011 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn oryn­daý, Qarjy mınıstrliginiń jeke tulǵalarǵa arnalǵan MAOKAM-nyń memlekettik oblıgasııalary boıynsha jumystardy atap ótti. Almaty qalasyndaǵy óńirlik qarjy ortalyǵynyń qyzmetin ret­teý jónindegi agenttiktiń kómegimen 2008 jyly “Bırja” ulttyq oıyny ta­bys­ty ótti, taıaý kúnderde osy agenttiktiń tikeleı qoldaýymen “Jaq­sy ın­vestor” konkýrsy bas­taldy. Ony uıymdastyrý­shy­lar­dyń oıynsha, shara baǵaly qaǵaz­dardyń qazaq­stan­dyq naryǵynda jeke tulǵalardyń ınvestısııalyq úlesin arttyrýǵa yqpal etedi jáne bólshektik ınvestorlardyń bel­sen­di qyzmeti úshin yntalandyratyn bolady. Kezdesýde sóz alǵan Qarjy na­ryǵy men qarjy uıymdaryn retteý jáne baqylaý jónindegi agentti­gi­niń tóraǵasy E.Bahmýtova osy sek­tordyń jaǵdaıy týraly aqparatty depýtattar nazaryna usynyp, qor naryǵyn damytýǵa kedergi bolatyn máselelerdi belgiledi. E.Bahmýtovanyń pikirinshe, qar­jy naryǵyndaǵy jaǵdaıdy turaq­tandyrý jónindegi sharalardy júze­ge asyrýda quqyqtyq jaǵynyń mańyzy zor. Osyǵan baılanysty agenttik basshysy qarjy júıesiniń turaqtylyǵy, ujymdyq ınvestı­sııalaý jáne jınaqtaýshy zeınet­aqy qorlarynyń qyzmeti másele­leri jóninde ózgerister engiziletin zańdardy atap ótti. Kezdesýde sondaı-aq Qarjy mı­­nıstriniń orynbasary R.Dale­nov, Almaty qalasyndaǵy óńirlik qar­jy ortalyǵynyń qyzmetin retteý jónindegi agenttik tóraǵasy Á.Arys­tanov sóz sóıledi jáne de­pýtattar saýaldaryna jaýap berdi. Qarjy sektorynyń damytý baǵyttary, baǵaly qaǵazdar nary­ǵyn memlekettik retteý jáne ın­fra­qu­rylymyn odan ári damytý, halyqtyń ınvestısııalyq máde­nıeti men qarjylyq saýatyn kóte­rý, emıtentter men bólshektik ın­ves­torlarǵa jaǵdaıdy qalyp­tastyrý jaıynda qurylym basshylary baıandady. * ** Saılaýshy sapary ARDAGERLER MÁJILISTE BOLDY Ońtústik Qazaqstan oblysy, Qazyǵurt aýdanynan Astanaǵa arnaıy kelgen soǵys jáne eńbek ardagerleri Má­jilis úıinde boldy. Olardy qarsy alǵan Parla­ment Májilisiniń depýtaty Saýyrbaı Esjanov zań shy­ǵarýshylyq qyzmettiń qyr-syry týraly áńgimelep berdi. 40-qa jýyq ońtústik óńirden kelgen meımandar­dyń arasynda jastary 90-ǵa jýyqtaǵan Uly Otan soǵysynyń ardagerleri de boldy. Atap aıtqanda, Kýrsk doǵasyndaǵy surapyl shaıqasqa qatysqan Joldas Álhanov pen Stalıngradty qorǵaýǵa qatysqan Ákimbaı Jumabaev bar. Sonymen qatar, búginde 80-nen asqan, soǵys jyldary aýyr jumys istegen eńbek ardagerleri Bóribaı Dosanbaev pen Naýryzbaı Bıqo­jaev jáne basqa da qurmetti zeınetkerler Parlament Májilisiniń Úıin aralap, palatanyń jalpy otyrys zalynda boldy. Depýtattardyń zańmen jumys isteý oryn­darymen tanysty. Depýtat Saýyrbaı Esjanov ońtústik óńirden kel­gen zeınetkerlerge Parlamenttiń qurylymy, zań shy­ǵarý tájirıbesi týraly aıtyp berdi. “Búgingi tańda Elbasynyń Joldaýynan týyndaıtyn zańdar birinshi kezekte qabyldanady. Sondaı-aq elimizdi damytýǵa baǵyt­talǵan, eldiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jedel damý baǵdarlamasyn iske asyrýdy kózdeıtin zań joba­laryn qabyldaý mindeti aldymyzda tur. Qazirgi ýaqyt­ta depýtattar úsh jyldyq respýblıkalyq bıýdjet josparyn qaraýdy bastady. Bizdiń maqsatymyz – halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa arnalǵan baǵdarla­ma­lardyń bıýdjet josparyna kóbirek enýine, olardyń oryndalýyna barynsha atsalysý”, – dedi depýtat S.Esjanov. Meımandar “Nur Otan” partııasynan saılanǵan halyq qalaýlysyna ózderiniń ótinishteri men rızashylyqtaryn jetkizdi. Tórtinshi parlamenttik sessııanyń bastalýymen quttyqtap, saılaýshylardyń seniminen shyǵa berýine tilek bildirdi. Astananyń ǵajap kórinisterine súısine qaraǵandaryn aıta kelip, táýelsiz memleketimizdiń keleshekte órkendeı beretinine senimderi mol ekenin aıtty. Aıbatyr SEITAQ, jýrnalıst. ---------------------------------- Sýretti túsirgen Saılybaı MAILYBAEV. * * * Depýtat daýy BIýDJETTI PYSYQTAIMYN DEP... “BIýROǴA” TÚSKENDEI BOLDY Keńes Odaǵy jyldarynda basqarýshy qyzmetkerlerdiń qatty qorqatyny – isteriniń aýdandyq nemese oblystyq partııa komıteti bıýro músheleriniń talqylaýyna túsý bolatyn. “Bıýroǵa tússeń, buıralaıdy” degen sóz sodan qalǵan... Májilistiń sársenbi kúngi jalpy otyrysyna 2010-2012 jyldarǵa arnalǵan bıýdjet týraly zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasyn ákelgen Qarjy mınıstri Bolat Jámishev te sol “bıýroǵa” túskendeı boldy. Jazǵy kanıkýldan jýyrda ǵana, ábden tyńaıyp kelgen depýtattar Jámishevti alaqandaryna túkirgendeı bolyp qarsy aldy. Zań jobasy týraly qazaqsha baıandamany eńkildegen ekpinmen oqyp berip, osymen qutylǵan-aq shyǵarmyn degen bolýy kerek, mınıstr ornyna arqasynan bir júk aýyp túskendeı bolyp, baryp otyrǵan. Endi baıandamasyna qysqasha toqtala kete­tin bolsaq, aldymen onda 2010 jylǵy bıýdjet­tiń túsimderi 3 trln. 517 mlrd. teńgeni quraı­ty­ny anyqtalǵany aıtyldy. Bul qoldanys­taǵy, bekitilgen bıýdjettiń túsimimen salys­tyrǵanda 139 mlrd. teńgege nemese 4,1 paıyzǵa artyq eken. Odan ári mınıstr qaı baptardyń túsimi qanshaǵa artatynyna toqtaldy. Sonyń ishinde munaıdyń bir barreli 20 dollar dep ba­ǵalanǵandyqtan, osy salanyń túsimi 78,6 mlrd. teńgege artatyny belgili boldy. Osydan ári ol kóbine-kóp bilikti ekonomıster ǵana jaqsy túsinetin salyqtar stavkasynyń ózgerýine baı­lanysty qol jetetin ósimder týraly tolyq baıandap berdi. Sonyń ishinde, ásirese, qosymsha qun salyǵynyń ózgerýine baılanysty ósimniń arta túskeni belgili boldy. Bizdińshe, bul máseleler depýtattardy asa qyzyq­tyra qoıǵan joq, tek bıýdjet shyǵys­taryna bólingen qarajattardyń ıgerilmeı qal­ǵan somalary týraly aıtyla bastaǵanda qoz­ǵalys bastaldy. Igerilmeı qalǵan qarajat­tar­dy esepke ala kelip, bıýdjet shyǵystaryn 130 mlrd. teńgege qysqartý kózdelip otyr, dedi mı­nıstr. Odan ári bosaǵan qarajattardyń qandaı basymdy baǵyttarǵa jumsalatyny týraly baıan­daldy. Sonyń ishinde súbeli úles Almaty men Astana qalalaryn damytýǵa ketetini belgili boldy. Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Danııar Aqyshevtiń qosymsha baıandamasyn tyńdaǵan soń daıyndalyp otyrǵan depýtattar B.Jámishevke tap bergendeı, suraqtaryn jaý­dyryp jiberdi. Aldymen sýyrylǵan V.Neho­ro­shev boldy. Ol 130 mlrd. teńge sekildi ushy-qıyr­syz dúnıeniń ıgerilmeı qalý sebebi nede, oǵan naqty kimder kináli, olarǵa qandaı jaza qoldanylady? Mundaılarǵa qashanǵy shydaýǵa bolady, qatań jazalar qoldanylýy kerek qoı dep saldy. Ekinshi suraǵynda depýtat munaı eks­portyna salynatyn salyq kólemi nege 40-aq dollar jáne onyń ózin 2011 jyldyń 1 qań­tarynan bastaımyz. Nege biz Reseı sekildi ony osy jyldyń qarashasynan bastamaımyz? Men osy suraqty buryn da qoıǵan edim, maǵan biz ar­tyq somany ıgere almaımyz degen jaýap be­rildi. Osyndaı jaýap bergen Úkimetten biz ǵa­la­mat jetistik kúte almaımyz, tek ózderi ala­pattyǵyn qoısa eken, dedi ol (My ne jdem ot pravıtelstva chýdo, a jdem kogda ona peres­tanet chýdıt). Únemi ashy suraqtar qoıatyn V.Neho­roshev­tiń bul saýaly mınıstr úshin sonshalyqty qıyn dúnıe kórinbedi. Ol aldymen bıýdjet qarajatyn ıgere almaǵandarǵa qandaı jaza qoldanylatynyn aldaǵy ýaqytta saraptaımyz degenmen qutyldy. Al ıgerilmegen 130 mlrd.-tyń ishinde 25 mlrd. teńgesine ǵana tushymdy se­bep aıta aldy. Ol “Batys Qytaı-Batys Eý­ro­pa” jolyna bólingen qarajattyń únemdelýi eken. Biz 2007 jylǵy parametrlermen jos­par­laǵan edik, odan beri qurylys materıaldary ar­zandap, bólingen qarjattyń tolyq ıgeril­megeni sodan, dedi mınıstr. Ekinshi suraqtaǵy 40 dollardyń qaıdan shyqqany týraly aıt­qanda, onyń basqa salyqtar salmaǵyna úılestirile kele alynǵan san ekenin jetkizdi. О́ziniń suraǵyn depýtat Muhtar Tinikeev te ıgerilmegen 130 mlrd. teńgeni aýyzǵa alýdan bastady. Bul bizdiń elimizdiń tarıhynda buryn-sońdy bolyp kórmegen san, dedi ol. Jalpy, bul depýtattyń sóz saptaýynan qarjy mı­nıstri­ne degen narazylyqtyń jalyny esip turdy. Osynsha qarajat ıgerilmeı jatqanda elimizdiń qanshama túkpiri aýyz sýyn ala almaı otyr. Byltyr Chırkalın sýǵa 5 mlrd. surap edi, bermedińizder. Endi 6 mlrd. usynyp otyr­syzdar, nemene qystygúni qubyr tartyp, ony qatyrsyn dep otyrsyzdar ma? Biz usynǵan jeti túzetýdiń biri de qabyldanbaǵan, tek Qarjy mınıstrliginiń túzetýleri ǵana engizilgen. Tyńdalmasa parlamenttiń nemenege keregi bar? Álde biz tek Qarjy mınıstrliginiń áreketsiz­digin zańdastyrý úshin otyrmyz ba osy jerde? Bul suraqtar naqty máselege arnalmasa da B.Jámishev myrza oǵan óz biliginshe jaýaptar berýge tyrysty. Biraq olary depýtattardy qanaǵattandyrmaǵany kórinip turdy. Depýtat Serik Temirbolatovtyń suraǵy naqty máselege arnaldy. Ol Keden odaǵy týraly kelisimdi ratıfıkasııalaǵanda siz osy kelisimniń arqasynda bıýdjettiń kiris bóliminiń túsimi 60 mlrd. teńgege artatynyn aıtyp, tu­ryp alǵan edińiz. Biz, mine, bıýdjet jobasynan sol 60 mlrd.-ty taba almaı otyrmyz, qaıda sol soma? – dedi ol. Oǵan mınıstr bul soma túsim­niń ósimin kórsetken 139 mlrd. teńgeniń ishinde, biz ony bólip-jaryp kórsetken joq edik, dep jaýap berdi. Aıta ketetin jáıt, osy 60 mlrd.-tiń izin basqa da keıbir depýtattar qaıta-qaıta suraı berdi. Depýtat Q.Ydyrysovtyń suraǵy da mı­nıstr­diń jaýaptarynyń naqty emestigine nazar aýdarýǵa arnalǵandaı boldy. Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń otyrysynda bıýdjet jo­basy qaralǵan kezde biz Qyzylorda qalasynda salynatyn emhanaǵa 267 mln. teńge bólýdi suraǵan edik. Sol hatymyzǵa: ázirge ákimdik tıis­ti qujattardy tapsyrmaǵandyqtan, ol 2011 jyldyń bıýdjetinde qaralady degen edińiz, endi, mine, kestede ol shyǵyn jergilikti bıýdjet esebinen qarjylandyrylady depsiz. Jaýa­byńyzdyń eki túrli bolý sebebi ne, dedi ol. Kútpegen jerden mınıstr bul naqty máseleni jaqsy biletin bolyp shyqty, ol qurylys sa­lýǵa bólingen qarajatty jergilikti bılik maq­sat­syz jumsap, jabdyqtar satyp alǵanyn, qa­zir osy is tekserilý ústinde ekendigin aıtty. Al qurylysqa qajetti soma bolashaqta qaralady, dedi ol. Aıta ketetin jáıt, keıbir depýtattar mı­nıstr­di kinálamaı, jaımashýaq suraqtar da berip jatty. Máselen, depýtat G.Esimbaeva Ken­dirli kýrortty aımaǵy jobalyq-smetalyq qujattaryn daıyndaýǵa bólinetin 100 mln. teńge qarajattyń jobany iske asyrýshy Mań­ǵystaý ákimdigine emes, Týrızm jáne sport mınıstrligine aýdarylý sebebi nede ekendigin, taǵy bir depýtattar jańa mektepter salý úshin árbir joly jobalyq-smetalyq qujattar talap ete berýdiń sebebi nede, olardyń bári bir tıpti emes pe, sondyqtan joba jasaýǵa úlken shyǵyn shyǵara bermeı jasalǵan qujattardy nege paıdalanbasqa degen tárizdi de suraqtar qoıdy. Tynshı bastaǵan ahýaldy depýtat Irak Ele­keev­tiń suraǵy qaıta tolqytty. Ol sot she­shimimen Úkimetten tólenýge tıisti somanyń 4 mlrd. teńgege jetkenine, al bıýdjette bul shy­ǵyn­ǵa bar bolǵany 200 mln. teńge ǵana qarastyrylǵanyna nazar aýdaryp, osyǵan baılanysty óziniń narazylyǵyn bildirdi. Jáne bul somanyń ózi qarapaıym jandarǵa emes, “Mıttal-Temirtaý” AQ sııaqty alpaýyt fır­malarǵa tóleýge arnalǵan. Sonda biz qarapaıym halyqtyń talabyn qalaı qanaǵattandyramyz, sottyń sheshimin nege aıaqqa basamyz, dedi ol. Odan ári Ázirbaıjan Mámbetovtiń Keńsaıdaǵy zıratynyń basyna eskertkish qoıýǵa qarajat qarastyrylǵanyn synǵa aldy. Biz ol kisige kóshe atyn bereıik, kóshesine eskertkishin qoıaıyq, al zıratynyń basyna belgini týystary qoıý kerek emes pe? Osyndaı keleńsiz tájirıbe qaıdan shyqty, deı kelip, sóziniń sońynda mınıstr B.Jámishevke senim kórsetpeý týraly másele kóterilýi qajettigin aýyzǵa aldy. B.Jámishev onyń suraqtaryna asa tolymdy jaýap bere alǵan joq. Aqyrynda depýtat M.Ti­nikeev I.Elekeevtiń usynysyn ilip áketip, mı­nıstrge senim kórsetpeý týraly usynys jasap, ony daýysqa qoıýdy talap etti. Mundaı usy­nysty depýtattar qoldaı qoımaıtyn, biraq bul joly birden 20 depýtat qoldap, B.Jámishevke senimsizdik kórsetetinin bildirdi. Áıteýir, kópshilik daýyspen mınıstrge degen senimsizdik qabyldanbady. Sóıtip, áýpirimmen zań jobasy ma­quldanyp, Senatqa ketti. Mınıstr de áýpirim­men ornynda qaldy. Jaqsybaı SAMRAT. * * * Eldestirmek – elshiden TО́RAǴANYŃ JOLDAÝYN TAPSYRDY Parlament Senaty Appara­tynyń basshysy Murat Nurti­leýov­tiń Grýzııanyń Qazaqstan­daǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Paat Kalandadzemen kez­desýinde Qazaqstan men Grýzııa parlamentaralyq yntymaq­tas­tyǵyn odan ári damytý máse­leleri sóz boldy. M.Nurtileýov grýzın dıp­lo­matyna Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart To­qaevtyń Grýzııa joǵarǵy ókildi organynyń basshysy Davıd Bakradzege joldaýyn tapsyrdy. Joǵarǵy palata basshysy eki el Parlamentteri ara­syn­daǵy ózara is-qımyldardy belsendilendirý týraly grýzın áriptesiniń bastamasyn qoldap, parlamenttik delegasııalardyń ózara sapar almasý jaıynda qa­zaqstandyq taraptyń ázirligin qýattady, dep habarlady Par­lament Senatynyń baspasóz qyzmeti. * * * Sizdi ne tolǵandyrady? EGIZ TAPQAN ANAǴA EREKShE JAǴDAI QARALSA 2010 jylǵy shilde-tamyz aılarynda Shyǵys Qazaqstan oblysynda saılaýshylarmen kezdesý ótkizgende kóterilgen máselelerdiń biri – egiz jáne odan da kóp balany dúnıege ákelgen analar men balalardy qoldaý máselesi. Mysaly, Aıagóz aýdany Aıǵyz aýylynyń turǵyny Shynar Shaıahmetova maǵan jazǵan hatynda: “...egiz balanyń anasyna, egiz balaǵa Úkimet tarapynan eshqandaı jaǵdaı jasalmaıdy. Men ózim 4 balanyń anasymyn. Tuńǵyshtarym egiz Aıman men Sholpan bıyl 11-synypqa kóship otyr. Qazir aıaǵym aýyr, bul da egiz. Júktiligime baılanysty demalysqa shyǵaıyn dep egiz balaǵa aıaǵy aýyr adamǵa qandaı jeńildik bar desem, eshqandaı jeńildik joq deıdi. 2 balany áıel 1 balaǵa qaraǵanda uzaǵyraq jáne aýyr kóteredi. Eger 1 balaǵa 1 jasqa deıin aqsha tólense, egiz balaǵa tym qurysa 1,5 jasqa deıin tólenbeıdi. Egiz balany ósirý óte aýyr... áıel adamnyń densaýlyǵy da qatty álsireıdi”, – dep jazǵan. Osyǵan baılanysty Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginen ana men balany qoldaý maqsatynda, demografııa­lyq jaǵdaıdy jaqsartý úshin egiz jáne odan da kóp balany dúnıege ákelgen analarǵa: 1) júktiligine jáne bosanýyna baılanysty demalystyń merzimin qosymsha 40 (qyryq) kúnge uzartýdy; bala bir jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine baılanysty taǵaıyndalatyn járdemaqyny bir jarym jasqa deıin berýdi, bala kú­ti­mi jónindegi járdemaqynyń mól­sherin ár balaǵa 15 aılyq esep­tik kórsetkish mólsherinde ta­ǵaıyndaý máselesin qarastyrýdy suraımyn. Nurtaı SABILIаNOV, Májilis depýtaty. * ** Dostyq dánekeri GERMANIIа DELEGASIIаSYMEN KEZDESTI Par­la­ment Májilisiniń Áleý­mettik-mádenı damý komıtetiniń tóraıymy Dınar Nóketaeva Ger­manııa Fede­ra­tıvtik Respýblıka­synyń Federal­dyq eńbek jáne áleýmettik másele­ler mınıstr­ligindegi Parlamenttik Memlekettik hatshy Ralf Braýkzı­pe bastaǵan delegasııamen kezdesti. Májilistiń komıtet tóraıymy aldymen Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyǵy jaıynda aıtyp, jeltoqsan aıynda ótetin EQYU-ǵa múshe elder basshylary­nyń sammıtine ázirlikter jasalyp jatqanyn má­limdedi. Qazaqstannyń Germanııadaǵy jylynda ótkizilgen mádenı sharalarǵa da toqtaldy. Májilis depýtaty óz áriptesin álemdik daǵdarystan halyqty alyp shyǵýdyń bir joly bolǵan “Jol kartasy” men komıtet qorjynynda jatqan “Kóshi-qon” zańy men Eńbek kodeksine engiziletin tolyqtyrýlar jaıyndaǵy zań jobalary týraly da habarlandyrdy. Meıman óz kezeginde ekijaqty parlamentaralyq baılanystar men saıası, mádenı jáne ekonomıkalyq baılanystardyń turaqty da maz­mun­dy bolyp otyrǵany jaıynda, Ger­ma­nııanyń Qazaqstandaǵy jylynda atqa­ry­lyp jatqan sharalar jóninde biraz áńgimeledi. Resmı saparmen júrgen depýtat Qazaqstannyń Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mı­nıstr­liginde bolyp, ekijaqty ynty­maqtastyq týraly ortaq nıet málim­de­mesine qol qoıyp, eńbek rynogyn­daǵy jaǵdaı týraly jáne mınıstr­likterdiń ózekti maqsattary týraly aqparat almasatyndaryn jetkizdi. Kezdesýge Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Raıner Oıgen Shlageter men birqatar Germanııa Parlamentiniń ókilderi qatysty. Sáýle DOSJANOVA, jýrnalıst. * ** Mássaǵan! BUL QANDAI IDEOLOGIIа? “Aıǵaılaı-aıǵaılaı qasqyrdan uıat boldy”, – depti baıaǵyda bireý. Aıtaıyn dege­nimiz, qazaq kınosy taǵy bir “shedevrmen” to­lyqty. Árıne, tyrnaqshanyń ishinde. She­devri­mizdiń aty da at-aq . “Janym” dep atala­dy. Qazaqsha oılaıtyn adamnyń qoıǵan ataýy emes ekeni anyq. Sıýjetinde syra ishken ja­lań­but qyz, zınaqor áke, bezbúırek bala, jas­qan­shaq ana, beıádep áıel, aqymaqtaý áje, ne­ký­dyshnyı akademık ata, qaryndasymen kó­ńil­des aǵa, arasynda kúlkińdi keltirip, aıany­shyń­dy týǵyzatyn mıstıkasymaq birdeńeler. Shynymen, bizdiń Qazaqstannyń qoǵamy osyndaı ma? Osy kınony jasaǵan “maı­talman­darymyzdyń” mańynda osyndaı biren-saran erikken, toıynǵan, toǵysharlar bálkı Almatyda bar shyǵar. Biraq, olardyń azǵyndaǵan ómir saltyn búkil elge tańý kimge kerek, nesi oryndy? Kıno sıýjetindegi ana balasyn aldadym, dep búkil Batys Qazaqstannyń egini kúıip ketkennen ármen qaıǵyrady. Endi bireýisi bolmashy nárse úshin, Shyǵys Qazaqstannyń barlyq maly qyrylyp qalsa olaı qaıǵyrmas. Qymbat máshınege minip bozbala úıinen qashady. Qazaqstandyq geologııanyń korıfeıi ınternetke kirýdi qyzynan úırenedi. Kompıýterde árip terý bilmeıtin ol qandaı akademık? Qysqasy, kınomyzdyń bir sıýjeti ekinshisine qaıshy, shym-shytyryq, shımaıqotyr. Logıka degen uǵymmen absolıýtti túrde shataǵy joq, kıno emes, qoıyrtpaq, eldi mazaqtaý, jurtty aqymaq qylý! Qazaqstandyq kórermender jaqsy biledi, Reseıdiń “Moskovskaıa saga” degen telese­rıaly shyqty. Bir áýlettiń shejiresi arqyly, el tarıhyn beınelegen bul fılm, bir áý­let­tiń basyna túsken náýbet arqyly eldiń basy­na kelgen náýbetti jeke adamnyń tragedııasy arqyly tamasha baıandaı bilgen. Baýyrmaldyq, qaı­sarlyq, mahabbat, psıhologııalyq shıry­ǵý­lar, satqyndyq, meıirim, ómir buralańdary bári-bári qandaı sheber qamtylady. Taǵy­ly­my, tárbıelik máni zor, tarıhı aqparatty da sondaı áserli bere bilgen. Nege osyndaı fılmderden úlgi almasqa? Reseıdiń “Gromo­vy” fılmi qandaı? Myna káristiń tarıhı ta­qyrypta túsirgen arzan fılmindegi pat­rıottyq nege bizde joq? Osyǵan oraı, birinshiden, memlekettik te­le­arnalarda kórsetetin buqara sanasyna áser etetin kez kelgen kınotýyndy, qandaı da bir habar bolsyn, birli-jarym BAQ jetekshi­leri­niń sheshimimen emes, eldiń zııaly qaýymynan quralǵan kórkemdik keńestiń súzgisinen ótip baryp, jaryq kórýge tıis. Ásirese, praım-taım – eń utymdy ýaqytqa qoıylatyn habar­lar­ǵa erekshe nazar aýdarylýy qajet dep oı­laı­myn. Ekinshiden, osy kınoǵa jumsalǵan qara­jattyń kólemi qansha? Úshinshiden, eldiń sana­syna biz ne quıyp jatyrmyz, urpaqqa ne tárbıe berip jatyrmyz? Alǵashqy 7 serııasy mynaý bolsa, alda taǵy qandaı pále, ne sumdyq kútip turǵanyn qudaı biledi. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev: “Kıno degenimiz barlyǵy. Kıno bul – ıdeologııa, kıno bul – saýyq, kıno bul – BAQ, kıno bul – patrıotızm. Biz – jas memleketpiz, ásirese, jas urpaqty patrıottyq rýhta tárbıeleýimiz kerek”, demep pe edi. Al bul kınonyń ishinde qandaı ıdeologııa bar? Qaryndasy men aǵasynyń “kóńildestigi” ıdeologııa bolyp pa? Iа bolmasa, akademıktiń túrtinektep kompıýter tere almaı otyrǵandyǵy  patrıotızm bolyp pa? Syra ishken jeńiltek qyz da saýyq pa eken? Sondyqtan da osy kıno máselesine qaıta oralyp, tıimdi sheshim qabyldansa durys bolar edi. Májilis depýtattary: B.TILEÝHAN, S.IBRAGIMOV, L. HOChIEVA, Q.ÝÁLI.