Baýyrjan Momyshuly –­­­ 100

Er jáne Elbasy Keshe kıeli Taraz tórinde qazaq­tyń has batyry Baýyrjan Momyshulynyń 100 jyldyq toıy bastaldy. Halqymyzdyń arǵy-bergi tarıhynda el bastaǵan kósem, sóz bastaǵan sheshen, qol basta­ǵan batyrlar az bolǵan joq. Biraq solardyń bárinen Baýyr­jan­nyń orny da ózgeshe, ataǵy da aıryq­sha, tuǵyry da bıik. Sebebi, Baýyr­jan qatysqan ekin­shi dú­nıejúzilik soǵys adamzat ta­rıhyna álemniń 70-ten astam eli qatysqan eń alapat soǵys bolyp endi. Ol batyldyq pen batyr­lyq­tyń ǵana emes, áskerı óner, soǵys taktıkasy, aqyl-oı men bilim-biliktiń arpalysqan, bes qurlyq pen tórt muhıtta adam­zat jan alysyp, jan beris­ken, jer jahandy qamtyǵan ǵalamat soǵys boldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tarıh sahnasyna jańa turpat­taǵy qolbasshylardy shyǵardy. Qaharly 41-jyldyń qysyn­da Keńes Odaǵynyń astanasy — Máskeý qalasyna jaý tankileri qol sozym jer qalǵan sátte bú­kil dúnıe júziniń nazary áıgili shaharǵa aýdy. Mine, osy kezde qazaqtyń quryshtaı berik ulany qaıtpas qaısarlyq pen qahar­mandyqtyń úlgisin kórsetti. Sol kezdiń ózinde-aq onyń esimi qur­lyqtyń altydan birin qamtyǵan alyp ımperııanyń shekarasynan asyp, dúnıe júzin sharlap ketti. Orystyń qabyrǵaly qalamgeri A.Bektiń “Volokalam tas joly”, A.Krıvıskııdiń “Moskva túbin­degi tosqaýylynan” bastap dańq­ty qolbasshy-generaldar K.Ga­lıs­kıı, I.Chıstıakovtardyń ózi qaharman qazaqtyń erligi týraly tamsana, tańǵala jazdy. Bul shyǵarmalar, ásirese A.Bektiń  romany álemniń alýan tilderine aýdarylyp, muhıttyń arǵy-bergi jaǵyna B.Momyshulynyń qu­rysh­taı berik qudiretti tulǵasy ańyz bolyp jaıyldy. Ol tipti Kýba kósemi F.Kastronyń súıik­ti keıipkerine aınaldy. Jahandyq soǵysqa qatysqan jaýyngerler men qolbasshylar eńbegi Keńes Odaǵy tarapynan kem baǵalanǵan joq. Olardyń aldy bir, eki, úsh, tipti tórt már­te Keńes Odaǵynyń Batyry ata­ǵyn aldy. О́kinishke oraı, bul qa­tarda Baýyrjan Momyshuly bolǵan joq. Jalǵyz Baýyrjan emes, Reıh­­stagqa birinshi bolyp jeńis týyn jelbiretken Raqymjan Qosh­­qarbaev pen jaýjúrek par­tızan Qasym Qaısenovtiń erligi de elengen joq. Halyq áldeqashan Batyrlar­dyń batyry dep tanyǵan qazaq erleriniń erligine laıyqty baǵa­ny aqyryp suraıtyn bılik ba­syndaǵylardyń sózi kúńkil-shúń­­kil, qybyr-sybyrdan asa alma­­dy. Uly Jeńiske tup-týra 35 jyl tolǵanda Ǵ.Músirepov bas­ta­ǵan qazaqtyń betke ustar azamat­tary – eki márte Keńes Odaǵy­nyń Batyry Talǵat Bı­geldınov, eki márte Sosıalıstik Eńbek Erleri Ybyraı Jaqaev pen Ja­zylbek Qýanyshbaev, Sosıa­lıstik Eńbek Erleri Ul­ba­la Altaıbaeva, Zerkúl Kúzer­be­kova, taǵy da basqalar Keńes Odaǵy­nyń basshysy Leonıd Brejnevke qazaqtyń qos batyry Baýyrjan men Raqymjannyń joǵyn joq­tap, hat joldaıdy. Qashanda aqıqatty tý etip kótergen maıdanger jazýshymyz Ázilhan Nurshaıyqov aǵamyzdyń aıtýynsha, bul hat Ǵ.Músirepov ar­qyly Qazaqstannyń sol kez­degi basshysy D.Qonaevqa jet­ki­ziledi. Dımash aǵamyz “Men qol qoı­sam, resmı bolyp ketedi. О́z­deriń-aq jibere salǵandaryń jón”, – dep shyǵaryp salady. Apyr-aý, erleriniń ketken ese­sin el basshysy resmı túrde su­ramaǵanda kim suraýǵa tıis?!. О́kinishke oraı, Qazaqstan kom­mýnısteriniń kósemi dál sol joly da, odan keıin de san már­­te sáti túsken oraıly sát­terde mundaı batyldyqqa bara al­maıdy. Osylaısha aıaýly Baýkeń kózi tirisinde Keńes Odaǵy Batyry­nyń Altyn juldyzyn keýdesine jarqyrata taǵa almaı dúnıeden ótti. Zaman almasty, basshylar aýysty. El tilegi qa­byl bolyp, 1989 jyldyń maý­sy­mynda Qa­zaqstan Kompar­tııasy Ortalyq Komıtetiniń tizginin áli elýge de tolmaǵan Nursultan Nazarbaev ustady. Nursultan Ábishulynyń qazaq halqyna sińirgen myń san erligin reti kelgende áli talaı jazarmyz, biraq sonyń bireýin dál búgin aıtpasaq, aqıqat sózdiń atasy óletini anyq. Ol bylaı bolǵan edi. Sol kezdegi Keńes Odaǵy­nyń basshysy Mıhaıl Gor­ba­chev­ke Qazaqstannyń jas bas­shy­sy Baýyrjan Momyshulyna qyryq bes jyl boıǵy jasalǵan ádilet­sizdikti ashyna jetkizedi. Ol ál­de­qashan kómeski tartqan eski tarıhty qaıta tiriltpeýdi, eger B.Momyshulyna Batyr ata­ǵy berilse ózge respýblıka­lar­dan mun­daı ótinishterdiń qarsha bo­raıtynyn aıtyp, kelisim ber­­meıdi. Sonda Nursultan Ábish­uly: – Meniń halqym – myń ólip, myń tirilgen halyq. Áli de kezdeser qıyndyqtyń kez kel­genin jeńetinine senimim kámil. Al arqamyzǵa qyryq bes jyl aıazdaı batqan dál myna ádilet­sizdikke bylaı tózý múmkin emes. Baýyrjandaı ul­tyna uran bolǵan uldy týdyrǵan meniń halqym er namysyn joǵary qoıǵan. Endeshe, Baýyrjandaı erdiń namysy men úshin bárinen bıik, – dep tabandylyq tany­ta­dy. M.Gorbachev bul ótinishke kelesi Jeńis kúnine qaraı qaıta oralý jóninde qaıyra usynys jasaıdy. Keler Jeńis kúnine deıin qyzyl ımperııa taǵdyry qalaı bolatynyn jobalaǵan, qa­shanda qııadaǵyny kórip, qııan­da­ǵyny boljaı alatyn Qazaq­stannyń kemeńger basshysy: “Men elge Jarlyqpen qaıtýǵa tas-túıin daıyndyqpen kel­dim”, – dep qaısar minez tany­tady. Mine, osylaısha, 1990 jyldyń 12 jeltoqsanynda qa­zaq­tyń dańqty perzenti Baýyr­jan Mo­myshulyna Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵy berildi. “Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn” deıdi dana halqymyz. Nursultan Ábish­uly­nyń shýaqty nur men shuǵylaly syrǵa toly osy bir el joǵyn, el namysyn izdegen erlikke parapar eńbegin dál búgin el esine salǵandy jón kórdim. Ádiletti basshy elimiz táýel­sizdik alǵannan keıin 1995 jyly Qasym Qaısenovke, al 1999 jyly Raqymjan Qosh­qarbaevqa “Halyq Qaharmany” ataǵyn berip, bar qazaqtyń júregine nur shýaǵyn tókti. El táýelsizdiginiń on toǵyz jylynda álemniń ár túkpirin sharlap, halqynyń joǵyn, eli­niń namysyn izdep, aqyryp teńdik suraǵan arystan júrek azamat Elbasymyzǵa Batyrdyń ǵasyrlyq toıynda “Árdaıym nuryńyz tasysyn, Nur-aǵa” degen tilek aıtamyz. Muhtar QUL-MUHAMMED.