Juban Moldaǵalıevtiń “Men – qazaqpyn” poemasy “Bir el – bir kitap” respýblıkalyq aksııasyna arqaý bolýda
Qazaqtyń ór rýhty aqyndarynyń biri Juban Moldaǵalıev esimin el-jurty qalaı ulyqtap júr degenge naqty mysal izdep kóretin bolsaq, 80 jyldyq mereıtoıyna oraı Oral qalasynda aqyn qurmetine eskertkish ornatylǵanyn, sondaı-aq №2 mektepke esimi berilgenin, oblystyq ǵylymı ámbebap kitaphanasy da aqyn esimimen atalatynyn, Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetinde jyl saıyn “Juban oqýlary” ótip turatynyn mereılene aıtýǵa quqylymyz. Búgin, mine aqynnyń jyr qanaty erke Esildiń emirengen tolqyndarymen esile qaǵylyp, “Men – qazaqpyn” poemasy jastardy Otandy súıýge úndeıtin namystyń naızaǵaıyndaı jarqyldaýda.
Táýelsizdik alǵanymyzǵa 20 jyl jýyqtaǵan beleste ulttyq rýhty kóteretin, azamattyq qoǵamdy nyǵaıtatyn otty jyrlardy mazdatýǵa elordadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphana uıytqy bolyp, poetıkalyq marafondy bastap bergeni áserli shyqqan. Muny ármen qaraı “Nur Otan” HDP janyndaǵy Astana fılıalynyń “Jas Otan” jastar qanaty, S.Seıfýllın murajaıy janyndaǵy “Jas talap” poetıkalyq klýby jalǵastyryp, olardyń aıaǵy múmkindikteri shekteýli adamdarǵa arnalǵan zalda Braıl júıesi boıynsha oqý men jazý baıqaýyna, “Men – qazaqpyn” ádebı-sahnalyq kompozısııasyna, amerıkalyq buryshta aǵylshyn tilinde J.Moldaǵalıevtiń shyǵarmashylyǵyna baılanysty mektep oqýshylary men kolledj, joo-nyń stýdentteri arasyndaǵy baıqaýǵa ulasýda. Ulttyq akademııalyq kitaphanada “Bir el – bir kitap” kitap ekspozısııasy ashylyp, ınternetti paıdalanýshylarǵa “Jyrymen oı tebirentken urpaǵyna” vırtýaldi kórme usynyldy. Shara qorytyndysynda Farıza Ońǵarsynova, Tursyn Jurtbaı, Serik Negımov, Qunypııa Alpysbaev, Vladımır Gýndarev, Jarasbaı Súleımenov sııaqty ádebıettiń bir top maıtalmandary qatysatyn “Juban jyry: Rýh pen birlik jyrshysy” dóńgelek ústel ótedi dep kútilýde. Bilim berý mekemeleri, áskerı bólimsheler tartylǵan respýblıkalyq aksııa barysynda túrli kezdesýler, áńgimelesýler, dóńgelek ústelder, oqý marafony, kórmeler, jalpy bas-aıaǵy 700-den asa shara ótetini málim bolyp otyr.
Dástúrli aksııany sóz etken kezde eki túrli másele qatty mazalaıdy. Kezinde “Qazaqstan – eń kóp oqıtyn el” atansa, dál qazir kitapty eń az oqıtyn elge aınalǵany shyndyq. Bul – bir. Ekinshiden, kúndelikti ómirimiz tikeleı kompıýterge táýeldi bola bastaǵan tusta kitapqa degen yqylas burynǵyǵa qaraǵanda, báseńsı túskeni taǵy da ashy aqıqat. Baıaǵyda qyzyq kitaptar qoldan qolǵa ótkendikten keıde, tipti muqabalary kún jep qoıǵandaı úlbirep qalatyn kezder bolǵan. Qazir kitaptar beti ashylmaǵan kúıi sórede turyp betteri sarǵaıady. Keleshekte kitap oqý degen múlde joıylýy múmkin, adamdar ózderine kerek derekti, materıaldy, nemese jazýshynyń shyǵarmalaryn kompıýterden alyp oqıtyn bolady degen áńgimeniń de keıde basy qyltıyp shyǵyp qalyp jatatyny ras. Eger shynymen solaı bolsa, onda nege basqa órkenıetti elderde kitap shyǵarý mádenıeti áli kúnge deıin ózektiligin joımaı otyr, álemniń ozyq elderinde ınternettiń, kompıýterdiń qarqyndy damýyna qaramastan mektep oqýshylary men joǵary oqý oryndary oqýlyq kitaptarǵa jıirek júginedi degen suraq týady. Ábish Kekilbaevsha aıtqanda, “tehnıka mátinniń básekelesine emes, qolǵanat járdemshisine ǵana aınalyp otyr”. Qalamger aǵamyz osy máselede Ralf K.Stegerdiń sózin mysalǵa keltirý arqyly kitapty jurttyń ne úshin oqıtynyn túıindeýi túısikke túsinikti. Steger adamdar basylymdardy “úırengen ádet bolǵandyqtan, mindet sanaǵandyqtan, ýaqyt ótkizý úshin, aǵymdaǵy oqıǵalardan habardar bolý úshin, sol kezdegi sezimdi qanaǵattandyrý úshin, kúndelikti ómir talaptaryna jaýap berý úshin, qosalqy áýesterin jáne áleýmettik suranystaryn qamtamasyz etý úshin, ózin-ózi jetildirip, ózin-ózi damytý úshin, jalpy mádenı kózqarasyn kúsheıtý úshin, taza zerdelik qushtarlyqtaryn qandyrý úshin, óz rýhanı suranysyn óteý úshin” oqıtyndyǵyn dáleldegen eken.
Osy rette Juban aqynnyń:
“Men – qazaqpyn, myń ólip, myń tirilgen,
Jórgegimde tanystym muń tilimmen.
Jylaǵanda júregim, kún tutylyp,
Qýanǵanda kúlkimnen kún túrilgen.
Men – qazaqpyn, bıikpin, baıtaq elmin,
Qaıta týdym ómirge, qaıta keldim...”, –degen otty jyr shýmaqtaryn oıǵa qaıta oraltqymyz keledi. Kókiregi kúngeıli nárge tolmaı adam qalaı bıik muratqa jetpek. Osy rýhpen jigerlengen janǵa jyr shýmaǵynyń áser etpeýi múmkin emes. Aqyn óziniń asqaq armanyn óleńmen órip, týǵan halqynyń rýhanı kóginen shýaq shashar jyr uranǵa aınaldy. Bul dastan kúlli qazaqtyń namysyn janyp, qaırat-jigerin oıatatyny kúmánsiz. Oǵan shyǵarylǵan ánniń alatyn orny óz aldyna bir tóbe. Áýen tap bir óleńniń sózderinen qýat alyp turǵandaı týǵan. Estrada juldyzy Erbolat Qudaıbergenovtiń oryndaýyndaǵy “Men – qazaqpyn” búginde jastardyń eń súıip tyńdaıtyn ánine aınalýynda osyndaı syr jatqanyn uǵasyz. Mátin de, án de jalyndy rýhqa toly.
Árnárseniń aıtylar kezi men shertiler sazyn ýaqyt tili tańdasa, súrer dáýiriń de tap sondaı ma degen oı keledi. Juban aqyn úniniń búgin taýdan shyqqan jańǵyryqtaı jaıyla shyǵýy eriksiz osy oıǵa boı aldyrady. Búgin dala túgel balǵyn jyrǵa bas ıip, batyldana baǵyt túzegen. Shyǵarma qazirgi ýaqyt qalamynan týǵandaı shymyr. О́leńdi óshpes qundylyq etken Qudirettiń quıtaqandaı syıynyń jandy baýrap alar syr-sıqyry nede? Ol kezeń men bul kezeńdi qalaı salystyrarsyń? Qoǵamnyń úni de, ómirlik qundylyqtar da ózgerip jatyr. Biraq adamnyń týyp-ósken jerine degen perzenttik súıispenshilik seziminen asqan basqa bir qudirettiń bolýy ekitalaı ma dep qalasyń. Juban aqyn týǵan elin qalaı súıse, búgin el de aqynyna sonshalyq mahabbat jylýyn tógýde. Taıǵara, Kenoı, Jambyl, Kókterek, Orda, Saraljyn, Muratsaı, Jarsýat, Araltal, taǵysyn taǵy eldi-mekenderde aqynnyń 90 jyldyq mereıtoıymen tuspa-tus kelgen poezııalyq keshterdiń ǵıbraty aýyl jastary úshin ushan-teńiz bolǵanyn sezemiz. Elimizdiń barlyq óńirlerindegi kitaphanalar men mektepterde de Juban oqýlary dál osyndaı qarqynda ótse, nur ústine nur bolar edi-aý. Tórt jyldan beri ótip kele jatqan “Bir el – bir kitap” respýblıkalyq aksııasynyń túpki maqsaty da sol. Rýhanı qundylyqtyń baǵa jetpes baılyq ekenin sanaǵa toqytý.
Qarashash TOQSANBAI.