Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq: Naqty ıntegrasııanyń 10 jyldyq belesi

Álem jáne Qazaqstan Taıyr MANSUROV, EýrAzEQ-tyń bas hatshysy. Bıyl 2000 jyly Astanada quryl­ǵan postkeńestik keńistiktegi eń tabys­ty jáne yqpaldy ıntegrasııalyq bir­lestik – EýrAzEQ-qa 10 jyl tolyp otyr. Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı arasyndaǵy Keden odaǵynyń naqty kúshine enýi, sondaı-aq EýrAzEQ-tyń Daǵdarysqa qarsy qory men Joǵary tehnologııalar ortalyǵynyń qurylýy sııaqty qoǵamdyq máni zor dúrmekti oqı­ǵalar atalmysh mereıtoıǵa erekshe sıpat bere túsedi. EýrAzEQ-tyń qurylýy postkeńes­tik elder arasyndaǵy memleketaralyq qa­rym-qatynastar tarıhynda eleýli oqıǵa bolyp, ol elder arasyndaǵy baı­lanys­tar­dyń sapalyq turǵyda jańa ıntegra­sııalyq damýǵa kóshken­digin beıneledi. Kópshiliktiń moıyndaýy boıynsha, Prezıdent N.Á.Nazarbaev 1994 jyl­dyń naýryzynda M.V.Lomonosov atyndaǵy ýnıversıtet qabyrǵasynda sóılegen tarıhı sózinde tuńǵysh ret usynǵan eýrazııalyq birigý týraly batyl ıdeıasy EýrAzEQ-tyń búgingi tabystarynan naq­ty kórinis tabýda. Sol joly Elba­sy usynǵan Mem­le­ketterdiń eýrazııa­lyq odaǵyn qurý tý­raly jobada ol “postkeńestik keńis­tikte turaqtylyq pen qaýipsizdikti, áleýmettik-ekonomı­kalyq modernı­za­sııalaýdy nyǵaıtý maq­satyndaǵy egemen memleketterdiń ıntegrasııalaný for­masy” retinde aıqyndalǵan bolatyn. Nursultan Ábishuly Nazarbaev aıt­qan Memleketterdiń eýrazııalyq oda­ǵyn qurý týraly ıdeıa kórshiles elder­diń ekonomıkalyq baılanystaryn tıim­di paıdalaný jáne nyǵaıtý qajet­tiligi jó­nindegi uzaq oılarynyń nátı­jesi bola­tyn. Qazaqstan Prezıdenti Vernad­skı­ıdiń, Gýmılevtiń, basqa da eýrazııa­lyq ǵalymdardyń aıtqan ıdeıa­laryn jańa ómir shyndyqtaryn eskere oty­ryp damytty ári jańa ıntegrasııa­lyq ıdeologııanyń tinine ekonomı­kany qoıa otyryp, osynaý rýhanı qań­qany naq­tyly mazmunmen kúsheıtti. Sol kezdesýge qatysa otyryp, men osynaý batyl jobaǵa jáne barlyq jer­lerde de bólinýshilikke umtylys ústem­dik quryp turǵan ýaqytta osyn­daı ba­tyl ıntegrasııalyq jobanyń usynyl­ǵa­nyna tańqalǵan belgili re­seılik ǵa­lym­dardyń júzderin kórdim. Ydyraý­shy­lyqtyń naǵyz der shaǵynda beı-bereket óris alǵan teris aǵym­darǵa tıim­di balama retinde Qazaqstan bas­shy­sy tarapynan aıtylǵan dál osynaý syndarly usynys TMD-daǵy birik­tirý­shi qozǵalys damýyndaǵy aı­qyn­daýshy faktorlardyń birine aınaldy. “Tarıh bizge HHI ǵasyrǵa órke­nıetti jolmen enýge múmkindik berip otyr. Bizdiń paıymdaýymyzsha, post­keńestik keńistik damýynyń obektıvti qısynyn jáne burynǵy KSRO halyqtarynyń erik-jigerin beıneleıtin Eýrazııalyq odaq qurý bastamasynyń ıntegrasııa­lyq áleýetin júzege asyrý sonyń ádis-tásilderiniń biri bolyp tabylady”, dedi Prezıdent N.Nazarbaev 1994 jyldyń naýryzynda. О́ziniń ishki qýaty jaǵynan tańqal­dy­rarlyqtaı bolǵan osynaý úndeýdiń ol kezde birkelki qabyldanbaǵanyn da atap ótý kerek. Prezıdentke suraqtar­dyń qarsha jaýǵany esimde. Solardyń biri “Siz ıdeıańyz qoldaý tappaıdy-aý dep qaýiptenbeısiz be?” degen saýal boldy. Oǵan “Qaýiptenbeımin! Búgin bolmasa, er­teń qoldaıdy. Biz odan eshqaıda kete al­maımyz”, dep jaýap berdi N.Á.Nazarbaev. Eýrazııalyq odaq ıdeıasy alǵashqy aılardan bastap-aq qyzý qoldaý men is júzinde asyǵys aıtylǵan qarsylyq­tarǵa deıingi baǵalaýlardyń búkil spektrin óz tóńiregine jınap aldy. Osyndaı jaǵdaıda Eýrazııalyq odaq postkeńestik keńistikti qolaılastyrýda­ǵy quldyraǵan ydyraýshylyqtyń kúı­retýshi zardaptaryn joıýǵa baǵyttalǵan eń ozyq jáne negizdelgen joba boldy. Búginde EýrAzEQ-tyń tabysty damyp kele jatqanyn barsha jurt kórip otyr. “Damýdyń jańa sapalyq deńgeıi­ne shyǵýdaǵy ıntegrasııanyń strate­gııa­lyq mańyzyn túsine otyryp, Qoǵam­dastyqqa múshe memleketter “Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqty” qurý arqyly HHI ǵasyrǵa aıaq basty. Biz senim men ózara tıimdi qyzmet­tes­tiktiń jańa prınsıpterine qurylǵan uıymdy qurdyq”, dep atap kórsetildi 2010 jyldyń 5 shildesinde Qoǵamdas­tyq­tyń 10 jyldyǵyna baılanysty Astanada ótken EýrAzEQ-tyń Mem­leket­aralyq keńesiniń otyrysynda qabyldanǵan prezıdent­terdiń birlesken málimdeme­sin­de. Reseı Federasııasynyń Prezı­denti D.A.Medvedev: “On jyl – az merzim emes, ekinshi jaǵynan alǵanda tarıhı turǵyda onshalyq kóp te emes. Keıde bizderge biz bir orynda turǵandaı bolyp kórinedi. Is júzinde biz jyldam qozǵaldyq. Bizdegi EýrAzEQ sheńbe­rinde, jańa qurylǵan Keden odaǵy sheń­berinde oryn alǵan isterdi Eýropadaǵy ıntegrasııanyń qalaı júrgendigimen salystyryp kórińizder. Biz jyldamy­raq qozǵalyp baramyz. Úlken jumys­tar atqaryldy — alda turǵan jumystar odan da kóp. Sonymen birge, bizdiń qurylymnyń alǵa basqan ıntegrasııa fazasyna engendigin taǵy da aıta ketkim keledi”, dep atap ótken bolatyn. Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazar­baev 2010 jyly 5 shildede Astanada ótken EýrAzEQ-tyń Memleketaralyq keńesiniń otyrysynda bylaı dep atap kórsetti: “Qurylǵanyna 10 jyl ótkennen keıin biz EýrAzEQ postkeńestik keńis­tiktegi neǵurlym tabysty ıntegra­sııa­lyq birlestik bolyp tabylady dep senimmen aıta alamyz. Búginde ol bizdiń memleketterimizdiń ekonomıka, ǵylym, áleýmettik saladaǵy yqpaldastyqty te­reńdete túsýi úshin naqty alańǵa aınal­dy... Osy daǵdylardy saqtap qana qoı­maı, sonymen birge, álemdik tájirıbeni eskere otyryp, bizdiń Qoǵamdastyqtyń odan ári damýy men órkendeýin qamtamasyz etý qajet”. “Eger Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqtyń qurylýy týraly aıtar bolsaq, osylardyń báriniń bastaýynda Qazaqstan Prezıdenti turdy. Nursultan Ábishuly EýrAzEQ-taǵy barlyq qarym-qatynastardyń qozǵaltqyshy boldy. Biz is júzinde EýrAzEQ-taǵy qarym-qatynastardy toqtatyp tastaǵan kezde onyń bizdiń odan ári alǵa basýymyzdyń tujyrymdamasyn qalyptastyrý úshin top qurý jóninde usynys bildirgeni esimde. Ol osydan bes nemese alty jyl buryn boldy. Shynymen de, bir jyldan soń ol EýrAzEQ úshin bizder jasaýǵa tıis birqatar qadamdardy kórsetip berdi jáne sońynda biz solaı jasadyq ta”, dep atap ótti óz kezeginde Belarýs Res­pýblıkasynyń Prezıdenti A.G.Lýka­shenko. EýrAzEQ-tyń naqty tabystary, eń aldymen, Keden odaǵynyń yrǵaqty iske qosylýy, halyqaralyq turǵyda shy­naıy moıyndalýda. Tipti, bizdiń elde­ri­mizdiń BSU-ǵa ótýi máselesiniń alǵa basýy sııaqty qubylystyń óziniń, birinshi kezekte EýrAzEQ jumysynyń tıimdiligimen túsindiriletindigi de esh qupııa emes. Halyqaralyq sarapshylardyń piki­rinshe, EýrAzEQ-tyń Keden odaǵynyń qurylýy uzaq ýaqyttardan beri nátıje bermeı kelgen quramyna Argentına, Brazılııa, Paragvaı, Ýrýgvaı jáne Ve­nesýela kiretin MERKÝR elderi (“Ońtústikamerıkalyq ortaq rynok”) Keden kodeksiniń ústimizdegi jyldyń 3 tamyzynda qabyldanýyna túrtki bol­dy. Bul birlestiktiń 1986-1991 jyldary qurylyp, erkin saýda aımaǵynan ke­den odaǵyna kóshý týraly olardyń 1995 jyldyń 1 qańtarynda málimdegenin eske sala ketpekpin. 2000 jyldyń 10 qazanynda dál Asta­nada Belarýs Respýblıkasy, Qa­zaqstan Respýblıkasy, Qyrǵyz Res­pýb­lıkasy, Reseı Federasııasy jáne Tájikstan Respýblıkasy prezıdent­teri­niń Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵam­dastyq qurý týraly kelisimge qol qoıýlarynyń nyshandyq máni tereń. Qoǵamdastyqtyń aıqyn reglament­telgen jańa organdaryn qurý, 2000 jyl­dyń qazanynda bes memlekettiń prezıdentteri qabyldaǵan negizdeýshi qujattarda qarastyrylǵan EýrAzEQ-ty damytýdyń ashyq ta naqtyly mindetteri men maqsattarynyń belgilenýi ınte­grasııanyń odan arǵy neǵurlym kúrdeli mindetterin josparly da tıimdi sheshýge jaǵdaı jasady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵam­das­tyq 181 mıllıondaı halyq turatyn 20,374 mıllıon sharshy shaqyrym aýmaqty alyp jatyr. EýrAzEQ qýatty mı­neraldy-shıkizattyq bazaǵa ıe álem­degi eń iri óńirdi quraıdy. Onyń jer qoınaýynda is júzinde jylý-energetı­kalyq, metallýrgııalyq, ken-hımııa jáne basqa da mıneraldy shıkizat­tardan turatyn paıdaly qazbalardyń bútindeı bir kesheni bar. EýrAzEQ elderiniń álemdik munaı qorlaryndaǵy úlesi 10 paıyzdy, gazda 29 paıyzdy (álemde 1-oryn), kómirde 20,7 paıyzdy (álemde 1-oryn) quraıdy. О́nerkásiptik ýran qory boıynsha EýrAzEQ Avstralııa, AQSh jáne Ka­nada elderin qosa alǵandaǵy kórset­kish­ten alda tur, al almas, platınoıd, al­tyn, kúmis, sırkonıı, sırek metaldar men sırek kezdesetin elementter jáne ózge de paıdaly qazbalar boıynsha EýrAzEQ elderi álemde 1-3 oryndarǵa ıe. EýrAzEQ-ta jumys istep turǵan erkin saýdanyń shynaıy rejimi 2000 jylǵy 29 mıllıard dollardan 2008 jyly 123 mıllıard dollarǵa deıin, ıaǵnı 4,1 esege jetkize otyryp, Qoǵam­das­tyq elderi arasyndaǵy taýar aınalymynyń tıimdi ósýin qamtamasyz etti. Osyndaı tabystar 2007 jyldyń 6 qazanynda Dýshanbede EýrAzEQ-tyń Mem­leketaralyq keńesine EýrAzEQ sheń­berindegi keden odaǵynyń quqyqtyq bazasyn qurý týraly sheshim qabyldaýǵa jaǵdaı jasady, al Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı memleketteriniń basshylary keden odaǵyn qurýdyń 2007-2010 jyl­darǵa arnalǵan is-qımyldar josparyn bekitip, Birtutas keden aýmaǵyn qurý jáne Keden odaǵyn qalyptastyrý týraly kelisimge, sol sııaqty Keden odaǵy komıssııasy týraly kelisimge qol qoıdy. Prezıdentterdiń saıası erik-jiger­leri jáne taraptar úkimetteri men Qo­ǵam­dastyq qurylymdarynyń oza qı­myl­daý qarqynyna baǵdarlanǵan bel­sen­di ju­mysy 2010 jyldyń 1 qań­ta­rynda-aq ımporttalatyn taýarlarǵa (olar 11 myńnan astam taýar túrleri) Biregeı keden tarıfin engize otyryp, EýrAzEQ-tyń Keden odaǵy jumysynyń bastalyp ketýin qamtamasyz etti. 2010 jyldyń 1 qańtarynan bastap Keden odaǵy komıssııasy — ultústilik organ Keden odaǵyndaǵy syrtqy saýda­ny tarıftik jáne tarıftik emes ret­teýde ózine berilgen ókilettikterdi jú­zege asyrýda, Keden odaǵynyń syrtqy ekonomıkalyq qyzmetiniń Biregeı taýarlyq nomenklatýrasy (KO SEQ TN) men Keden odaǵynyń Biregeı kedendik tarıfi (KO BKT) qoldanylýda. 2010 jyldyń 5 shildesinde EýrAzEQ-tyń Memleketaralyq keńesi (Keden odaǵynyń joǵary organy) Keden odaǵy Keden kodeksiniń kúshine engendigi týraly sheshim qabyldady, sol sııaqty EýrAzEQ Sotynyń Keden oda­ǵyna múshe memleketterdiń sharýashy­lyq júrgizýshi sýbektileriniń sotqa sha­ǵymdanýyn qarastyratyn jańa redak­sııadaǵy statýty qabyldandy. Inte­grasııalanǵan úsh memlekettiń basshyla­ry Birlesken málimdemede qysqa merzim ishinde atqarylǵan sapaly jumystardyń memleketterdiń ekonomıkalyq saladaǵy baılanystarynyń qazirgi zaman rýhy men ýaqyt talaptaryna jaýap beretin jańa satysynyń bastalǵandyǵyna kýá bolatyndyǵyn atap kórsetti. Osylaısha, Reseı Ǵylym akademııa­sy­nyń Halyq sharýashylyǵyn boljaý ınstıtýtynyń esepterine sáıkes, sala­aralyq tepe-teńdiktiń ıntegrasııalanǵan modeli boıynsha Keden odaǵynyń úsh memleketi yqpaldastyqtyń nátıjesinde on jyldyq merzimde shamamen 15 paıyz IJО́ ósimi men ınvestısııalyq belsen­diliktiń aıtarlyqtaı artýyna ıe bola­dy. Bul tıimdilikke taýarlardyń, qyz­met­terdiń, eńbek resýrstary men ka­pıtaldyń ortaq rynogyn qurý arqyly qol jetkizilmek. Sonymen qatar, sheka­ralardan ótken kezde saýda jáne keden­dik prosedýralarǵa jumsalatyn ýaqyt­qa, quraldar men kúsh-jigerge qatysty shyǵyndar da tómendeıtin bolady. Integrasııany tereńdete túsý jónindegi qajyrly jumystar odan ári jalǵasýda. Olardyń qatarynda úshinshi elderge qatysty saýda rejimderin birizdendirý, qorǵanystyq sharalardyń ortaq júıesin qurý, eksporttyq baj salyqtaryn alý tártibin belgileý, eksporttyq baqylaýdy júzege asyrý salasynda KO-nyń normatıvtik-quqyqtyq bazasyn ázirleý, sol sııaqty Keden odaǵynyń tolyqqandy jumys isteý tetikterin aıaqtaý jónindegi jumystardyń basqa da túrli baǵyttary bar. KO-ǵa múshe memleketterdiń zańnamalary onyń kelisim-sharttyq-quqyqtyq bazasyna sáıkestendirilýde. Memlekettik baqylaýdyń barlyq túr­lerin KO-nyń syrtqy shekaralaryna shyǵarý, sondaı-aq úshinshi elden shyq­qan jáne KO-ǵa múshe elder aýmaǵynda erkin aınalymǵa shyǵarylǵan taýar­larǵa qatysty kedendik resimdeýlerdi joıý jumystary júzege asyrylýda. Keden odaǵyn qalyptastyrýdy aıaqtaýmen qatar, 2009 jyldyń 19 jel­toqsanynda Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı prezıdentteriniń Almatyda ótken beıresmı sammıtinde ıntegrasııany qalyptastyrýdyń kelesi kezeńi – 2010-2012 jyldarǵa arnalǵan Birtutas eko­nomıkalyq keńistiktiń (BEK) Is-qımyl jospary bekitildi. Bul jospar 2012 jyldyń 1 qańtaryna qaraı Birtutas ekonomıkalyq keńistik qurýdy qamta­masyz etetin 20 halyqaralyq qujatty túzip, olarǵa qol qoıýdy qarastyrady. Osylaısha taýarlardyń, qyzmet kór­setýlerdiń, kapıtaldar men eńbek re­sýrstarynyń erkin qozǵalysy qamtama­syz etiletin bolady. Naryqtyq ekonomıka qatynastary­na jáne úılesimdi quqyqtyq normalar­dy qoldanýǵa negizdelgen Birtutas ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrý qoǵamdastyqqa múshe memleketterdiń kúsh-jigerin yntymaqtastyq pen ıntegrasııaǵa baǵdarlaıtyn túbegeıli maqsat bolyp tabylady. Bul keńistikte taýarlardyń, qyzmet kórsetýlerdiń, kapıtaldar men jumys kúshteriniń erkin qozǵalysyn qamtamasyz etetin birtutas ınfraqurylym ómirge engen jáne úılesimdi salyqtyq, aqsha-kredıttik, valıýta-qarjylyq, saýda jáne keden saıasaty júrgizilýde. Onyń ústine Keden odaǵyn qurý – EýrAzEQ-tyń taıaý bolashaqtaǵy maqsattarynyń biri. Ony júzege asyrý Birtutas ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrýǵa jol ashady. Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń 2010-2011 jyldarǵa arnalǵan quqyqtyq bazasyn qalyptastyrýdyń kúntizbelik jospary 2011 jyldyń 1 shildesine deıin 14 jobadan turatyn birinshi paketti, 2012 jyldyń 1 qańtaryna deıin 6 jobadan turatyn ekinshi paketti jasap qabyldaýdy jáne qoldanysqa engizýdi qarastyrady. Qazirgi ýaqytta BEK qujattaryn joǵary deńgeıde úılestirý boıynsha ıntensıvti jumys júrgizilýde. Integrasııanyń birinshi kezeńi – erkin saýda-sattyqtyń naqty rejimi – qazirdiń ózinde EýrAzEQ-qa múshe mem­leketter arasynda erkin saýda aınaly­my týraly ekijaqty kelisimder negi­zinde tıimdi jumys istep tur. Taýarlar­dyń ortaq rynogy bizdiń elderimizde óndirilgen taýarlardyń erkin aınaly­my­men ǵana emes, sondaı-aq Birtutas kedendik keńistik aýmaǵyna úshinshi elderden engizilgen taýarlar arqyly da qamtamasyz etiletin bolady. Qyzmet kórsetýdiń ortaq rynogyn qalyptastyrý BEK aımaǵynda jumys kúshiniń erkin qozǵalysyn, BEK-ke qatysýshy bir memlekettiń aýmaǵynda turatyn azamattyń quqyqtyq márte­besin ekinshi bir memlekette retteýdi, sonymen qatar, bilim alýǵa erkin qol­jetimdilikti, joǵary jáne orta bilim dıplomdaryn tanýdy, eńbek resýrstary men rejimderindegi eńbek rynogyna qoljetimdiliktiń ortaq erejeleri men talaptaryn birtekti qoldanýdy qaras­tyrady. Qarjy, bank jáne saqtandyrý qyzmetteri rynogyna ózara qoljetim­dilikti qamtamasyz etýmen qatar, ka­pıtaldyń ortaq rynogyn qalyptastyrý valıýtalyq retteý normalaryn úıles­tirýdi, birtutas tólem-eseptesý júıesin qurýdy jáne ortaq valıýta rynogyn qalyptastyrýdy kózdeıdi. BEK qalyptastyrýdyń joǵaryda atalǵan baǵyttaryn júzege asyrý EýrAzEQ-qa múshe elderdiń barlyǵy úshin qyzmet kórsetýdiń, taýarlardyń, eńbek resýrstarynyń jáne kapıtal­dar­dyń ortaq rynogyn qurýǵa múmkindik beredi. Álemdik ekonomıkalyq daǵ­da­rystyń saldaryn eńserý úshin EýrAzEQ-tyń birlesken daǵdarysqa qarsy sharalary qabyldandy. Birlesken jáne ulttyq daǵdarysqa qarsy sharalardy júzege asyrý 2009 jyldyń ekinshi jarty jyldyǵynda Qoǵamdastyq elderindegi resessııany aýyzdyqtaýǵa, ınflıasııa qarqynyn tómendetip, syrtqy saýda kólemin arttyrýǵa múmkindik berdi. 2008 jyldyń 21 jeltoqsanynda Qoǵamdastyqqa múshe memleketter bas­shylarynyń Býrabaıda ótken beıresmı sammıti barysynda EýrAzEQ-qa múshe memleketter arasynda Daǵdarysqa qar­sy qor men Joǵary tehnologııalar or­talyǵyn qurý týraly sheshim qa­byl­dandy. 2009 jyldyń 4 aqpanynda EýrAzEQ-tyń Máskeýde ótken kezekten tys Memleketaralyq keńesinde pre­zıdentter Daǵdarysqa qarsy qordyń negizgi qaǵıdalary men maqsattaryn maquldap, onyń kólemin 10 mıllıard dollar ekvıvalentinde belgiledi jáne úkimetterge jedel túrde qajetti quqyq­tyq jáne quryltaı qujattaryn daıyn­daýǵa tapsyrma berdi. Qor qurýǵa son­daı-aq EýrAzEQ janyndaǵy baqylaý­shy mártebesine ıe Armenııa Respýb­lıkasy qatysty. EýrAzEQ-tyń Daǵdarysqa qarsy qorynyń negizgi maqsattary aıqyn­dal­dy: álemdik qarjy jáne ekonomıkalyq daǵdarystyń teris saldaryn eńserý maqsatynda qatysýshy memleketterge derbes zaımdar berý; tabys deńgeıi tó­men qatysýshy memleketterge turaqtan­dyrý kredıtterin berý; memleketaralyq ınvestısııalyq jobalardy qarjylan­dyrý. Qordyń jarǵylyq kapıtalyndaǵy Reseıdiń úlesi 7,5 mıllıard dollar, Qa­zaqstandyki – 1 mıllıard, Belarýstiki – 10 mıllıon dollar. Qyrǵyzstan men Tájikstan, sondaı-aq Qoǵamdastyqpen qaýymdastyqtaǵy Armenııa árqaısysy 1 mıllıon dollardan qarjy qosty. Tájikstan Respýblıkasyna qazirdiń ózinde Daǵdarysqa qarsy qordan 70 mıllıon dollar turaqtandyrý kredıti bólindi. Qoǵamdastyqqa múshe elderdiń basqa da tapsyrystary qarastyrylýda. EýrAzEQ Joǵary tehnologııalar or­talyǵynyń qyzmeti birlesken ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalar men ınnova­sııalyq jobalardy jasaýǵa jáne júzege asyrýǵa baǵyttalyp otyr. Ortalyqtyń mindeti bir memlekettiń ınnovasııalyq jobalarynyń jemisin Qoǵamdastyqqa múshe basqa da elderdiń paıdalanýyna múmkindik berý bolyp tabylady. Muny joǵary tehnologııalar baǵytyna úıle­simdi túrde birge ilgerileýge múmkindik dep baǵalaýǵa bolady. Ony qurý týraly sheshimdi prezı­dentter 2009 jyldyń 4 aqpanynda qa­byldasa, 2009 jyldyń 9 maýsymynda-aq qoǵamdastyqqa múshe elderdiń úkimet basshylary EýrAzEQ Joǵary tehno­logııalar ortalyǵynyń quryltaı qujatyna qol qoıdy. Ortalyqtyń jumysyna Qazaqstan­nyń Ulttyq ınnovasııalyq qory men Reseıdiń venchýrlyq kompanııasy bel­sendi qatysýda. JTO-nyń qaraýyna 150-den astam joba usynylsa, qazirdiń ózinde sarap­shylar olardyń 68-in qarap qana qoı­maı, 12-sine júzege asyrý týraly usynys berip úlgerdi. Qoǵamdastyq elderiniń mádenı-gýmanıtarlyq saladaǵy yntymaqtas­ty­ǵy arta túsýde. 1997 jyldyń qyrkúıe­ginde Belarýste ótken Alǵashqy eýrazııalyq sport oıyndary men 2009 jyldyń ma­myrynda Mınskide ótken EýrAzEQ halyqtary mádenıetiniń festıvali jar­qyn oqıǵalar retinde este qaldy. 2010 jyldyń qyrkúıeginde Qazan qalasynda jasóspirim uldar men qyz­dar arasynda uıymdastyrylǵan Ekin­shi eýrazııalyq sport oıyndary tabysty ótti. EýrAzEQ qyzmetiniń negizgi baǵyt­tarynyń biri halyqaralyq uıymdarmen ózara yqpaldasý bolyp tabylady. Bul óz kezeginde Qoǵamdastyqtyń álemdegi ustanymdaryn nyǵaıtýǵa jáne óńirdegi turaqtylyqty qamtamasyz etýdiń tıimdi júıesin qalyptastyryp, ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty keńeıtýge oń yqpal etedi. 2003 jyly Qoǵamdastyq BUU-da Baqylaýshy mártebesin aldy. 2007 jyl­dyń jeltoqsanynda ótken BUU Bas Assam­bleıasynyń 62-shi sessııasynda BUU men EýrAzEQ arasynda ynty­maqtastyq týraly qarar qabyldandy. Qoǵamdastyq sondaı-aq BUU, MAGATE, IýNESKO, sonymen birge, Eýro­palyq Odaq jáne Búkilálemdik keden odaǵynyń óńirlik jáne fýnksıo­naldyq qurylymdarymen belsendi baılanystar ornatqan. Qoǵamdastyq úshin basym baǵyt, árıne, TMD-men, UQShU-men jáne ShYU-men belsendi ózara is-qımyl jasaý bolyp tabylady. О́tken on jyl EýrAzEQ-tyń ınte­gra­sııalyq birlestik retindegi joǵary tıimdiligin naqty kórsetip berdi. Qo­ǵam­dastyqqa múshe elder basshylarynyń saıası erik-jigeriniń arqasynda salys­tyrmaly túrde alǵanda tarıhı qysqa mer­zim ishinde elderimizdiń saýda-ekono­mıkalyq jáne áleýmettik-gýmanıtar­lyq ózara is-qımyl deńgeıin aıtarlyq­taı jaqsartýǵa qol jetkizilip, ómirge birinshi kezekte quramyna Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı kiretin Keden odaǵynyń aýqymdy jobalary engizildi. Sóıtip, Birtutas ekonomıkalyq keńistik qalyp­tastyrý úderisi jedeldedi. Kez kelgen jańa iri is-áreket sııaqty bul jumystar árkez qıyndyqsyz júrmeıtini tabıǵı nárse. Sondyqtan bizdiń ár nátıjeli qadamdarymyz jan-jaqty qýattalyp otyrsa, kerisinshe, keıbir sátsizdikterimiz syndarly jarııa­lanymdarǵa jalǵasyp jatady. Bizdiń asa aıtarlyqtaı qıyndyq­tarymyzdyń biri Keden odaǵy elderiniń ishki, búgingi múddeleri tepe-teńdigin jáne uzaq merzimdi, perspektıvaly ult­tyq mindetterdi saqtaý qajettiginen týyndaıdy. Birinshi kezeńde kedir-budyrlardan qashyp qutyla almaıtynyń aıqyn – óıtkeni, tetikterdi, óte-móte kúrdeli tetik­terdi ornyqtyrý úderisteri júredi. Biraq olar der kezinde anyqtalyp, alas­taýdyń tıisti sharalary júzege asyry­la­dy. Búginde bıznes-qoǵamdastyq ta, halyq­tarymyz da Keden odaǵynan naqty paıda kóre bastasa, bolashaqta bul úrdis tek qarqyn ala túspek. EýrAzEQ qurylǵan sátten beri on jyl ótti. Eýrazııalyq ekonomıkalyq qo­ǵamdastyq óz negizinde Memleket­terdiń Eýrazııalyq odaǵy jobasyn jú­zege asyra otyryp, HHI ǵasyrda post­ke­ńestik keńistiktiń ıntegrasııalyq damý vekto­ryn asa tolyq jáne shynaıy aıqyndaý ústinde. Osy arada tanymal “eýrazııalyq” L.N.Gýmılevti eske túsirmeı tura al­maı­­syń. Ol óziniń etnogenez teorııa­synda adamnyń qorshaǵan álemdi ózger­týge umtylysy men qabileti retindegi “pas­sıonar­lyq” túsinigin negizdep ketti. Avtor engizgen túsinik boıynsha, pas­sıonar­lardyń ózderi passıonarlyq energııany ıelenýshiler bolyp taby­lady. Olar asa zor psıhıkalyq ener­gııa­ny ózderiniń jaqyndaryna berý arqyly olardy uly erlikke jáne ortaq isterge jumyldyrýǵa qabiletti ındıvıd­ter. Gýmılevsha aıt­qan­da, tek passıo­narlyq tulǵalar ǵana bir qaraǵanda tipti múmkin emes ıdeıa­lardy ilgeriletip, olardy tabysty júzege asyra alady. Buǵan Qazaqstan Prezı­denti Nursultan Nazarbaevtyń shyndyq­qa aınalǵan Eýrazııalyq ıdeıasy jarqyn mysal bolyp tabylady. Elbasy Nusultan Nazarbaev oıǵa alyp, tııanaǵyn keltirgen Qazaqstan­nyń jańa elordasy – Astananyń ǵa­lamat qurylysyn asa bedeldi halyq­aralyq sarap­shylardyń ózi HHI ǵasyr­daǵy ozyq jobalardyń biri dep esepteıdi. Astana birinshi kezekte Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ǵajaıyp passıonarlyq erik-jigeriniń arqasynda aqıqatqa aınaldy. Ústimizdegi jylǵy jeltoqsannyń basynda elordada ótetin EQYU-ǵa múshe elder Memleket basshylarynyń sammı­tin kelesi bir tabysymyz dep baǵalaǵan jón. Ol Qazaqstannyń osy asa bedeldi halyqaralyq uıymǵa tabysty tóraǵaly­ǵynyń sharyqtaý shegi bolatyny taǵy anyq. Shyn máninde Astanaǵa sońǵy 11 jyldan beri alǵash ret EQYU-ǵa múshe el­derdiń kóshbasshylary jınalyp, ja­handyq qaýipsizdiktiń jańa kontýr­laryn qarastyratyn bolady. Búginde biz EýrAzEQ-qa múshe mem­le­ketter ekonomıkalyq ıntegrasııa­synyń naqty nátıjelerin kórip otyrmyz. Bul nátıjeler bolashaqqa se­nimdilikti, Qoǵamdastyq elderi halyq­tarynyń áleý­mettik-ekonomıkalyq progresin odan ári qamtamasyz etýge umtylysty aıqyn aıǵaqtaıdy. Sýretterde: 1994 jyldyń naýryzy. M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ; 2010 jyldyń 5 shildesi. Astana, EýrAzEQ Memleketara­lyq keńesiniń májilisi; 2000 jyldyń 10 qazany. Astana, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqty qurý.