Fransııa jerindegi aıryqsha kúnder

О́tken seısenbiniń keshinde Elbasy Nursultan Nazarbaev bas­taǵan Qazaqstan delegasııasy min­gen laıner Brıýsselden kóterilip, qyryq mınóttiń ishinde Parıjdiń “Orlı” áýejaıyna kelip qondy. Biz endigi sapardyń sulbasy Fransııa ordasynda syzylatynyn munyń aldyndaǵy maqalamyzda aıtqanbyz. Biraq sol joldardy jazyp otyrǵanda, Sena jaǵalaýyn jaılaǵan qaladaǵy qaýyshýlar qyzýynyń ózimiz kýá bolyp kele jatqan jyly shyraıly júz­de­sýlerden de asyp túsetinin týra boljaı qoımaǵan ekenbiz. Shama­sy, Eýropa astanasynan jalpaq jahan mádenıetiniń baıtaǵyna attanyp bara jatqanymyzdy sál esten shyǵaryp alsaq kerek... Parıjdiń aty – Parıj Aıtatyny joq, qalanyń áýe qaqpasy arqyly jerge taban tı­giz­gen sátten mundaǵy mádenıettiń deńgeıi joǵary ekenin anyq baı­qadyq. Ol osy jerde tik turyp kútip alý rásiminiń minsiz kórinýi­nen bastap, attap ár adym basqan saıyn sezilip turdy. Fransııa jurt­shylyǵy shyn máninde de Qa­zaqstan eliniń Nur­sul­tan Nazar­baev syndy álem moı­yndaǵan lı­deri óz jerine kelgenine qatty qýanysh bildirdi. Al biz joǵaryda qoıylǵan bas taqyrypty Parıjde burnaǵy kúni ótken eki el bız­nesmenderiniń forýmynda sóı­lengen sózderdiń birinen dáıekteme esebinde kóshirip aldyq. Osyǵan qatysty oı jıynda tipti budan da shalqar sharyqtaǵan shamada aı­tyl­dy. “Búgin – Fransııa tarıhyn­daǵy uly kún! О́ıtkeni, Parıjge Nursultan Nazarbaev keldi”, delinip edi onda. Osyǵan uqsas teńeýdi fransýz halqynyń baǵyna bergen taǵy bir parasatty Prezıdent Nı­kolıa Sarkozı de sál keıinirek jet­kizgen. Qaıta biz olardan da góri qarapaıym­dylyqqa qazyq shalyp, arnasynan asyp-tasqan tolaǵaı tujyrymdy yqsham­dap qana paıda­lan­dyq. Ondaǵymyz materıaly­myzdyń arqaýy eki jaq úshin de ortaq kórinsin degendik bolatyn. Iá, Parıjdiń aty – Parıj. Ony jer betindegi birde-bir qa­la­men almastyra da, shatastyra da almaısyń. Bir kezderi shyqqan: “Aqyn­dar provınsııada týyp, Pa­rıjde óledi”, degen qanatty sóz onyń ozyq oıly, órkendi ónerli ki­siler bas qosatyn ordaǵa aı­nalýyna baılanysty aıtylǵan sııaq­ty. “Aqyndar” degennen shy­ǵady, Fransııada tek ádebıetti qol­pashtaýǵa baǵyshtalǵan syılyqtar­dyń ózi myńnan asady eken. So­lardyń arasynda avtordyń birinshi jazǵan romany, povesi, áńgimesi, novellasy, pesasy, poemasy úshin taǵaıyndalatyn júldeler de kezi­gedi. Bular jańa jaza bastaǵan jas qalamgerdiń qaptaǵan klassıkter kitaptarynyń tasqynynda ózin joǵaltyp almaýyn kózdep beriledi. Ádebıetke dál munshama qamqorlyq álemniń basqa qaı elinde bar! Ál­bette, syılyqtyń da syılyǵy bolady. Fransýz jazýshylary úshin solardyń bastysy Gonkýr syı­lyǵy bolyp tabylady. Ol shyǵar­mashylyqtaryn basynda sýretshi bolyp bastap, keıinnen jazýshy­lyq­qa kóshken aǵaıyndy Jıýl jáne Edmon Gonkýrlardyń artta­rynda qalyp bara jatqan mol baı­lyqtaryn syılyq etý nıetterinen týyp, 1896 jyldan beri belgilene bastaǵan. Atalmysh báıge fransýz tilinde jazylǵan eń úzdik roman men novellalar jınaǵyna jyl saıyn berilip turady. Onda  úzdik atanǵan jazýshynyń sol sátte Fransııada turatyn-turmaıtyny, fransýz azamaty bolǵan-bolmaǵany áste esepke alynbaıdy. Shyǵarma fransýz tilinde jazylsa boldy! Bul da, bálkim, mádenı paıymnyń bir shyńy shyǵar. Álem máde­nıeti­niń astanasy atanǵan, shejiresi baı shadyman shaharda ásemdik pen áýlıeliktiń nyshany ispettes kór­seń kóz toımaıtyn mártebeli me­ken­der de az emes. Jaıshylyqta kelseń, mundaǵy Eıfel munarasy men Dańq arkasyn, Elıseı alań­da­ry men Versaldy, Lývr men Qudaı Ana soboryn, Monmartr men Latyn oramyn, Greven, Orse jáne Pıkasso murajaılaryn, Kelisim, Vandom jáne Bastılııa alańdaryn, Grand Opera Garne teatry men Pale Roıal saraıyn, tipti Parıj katakombalary men Mýlen Rýj ka­baresin asyqpaı júrip, tamashalap shyǵýǵa bolar edi. Ondaǵy orta ǵasyrlarda salynǵan ǵıma­rat­tardyń ózi nege turady. Túnde otty qala bolyp kórinetin Parıj kúndiz ashyq aspan astyndaǵy murajaıǵa aınala qalady. Bizge Parıj so­ny­men birge jasyl jelekke malynyp turǵan da abat bolyp kórindi. Onyń aınalasyndaǵy oıdym-oıdym ormandar men shoq bolyp shoǵyr­lanǵan saıabaqtardan bólek, kósheleri kóbiniń boıyn jaılaǵan aǵashtar alleıasy shahardyń kórkine kórik qosa túsedi eken. Joǵary deńgeıdegi baılanystar baılamy Prezıdent Nursultan Na­zar­baevtyń resmı saparmen kelýin Parıjdiń ózi de, jurty da osylaı jadyraǵan jaısań qalpynda qarsy aldy. Biz Elbasynyń fransýz eli tarıhynda aıryqsha orny bolǵan ataqty general Sharl de Golldi qatty qurmet tutatynyn burynnan bilýshi edik. Ony Memleket bas­shysy keıinirek sóılegen sózinde ashyq bildirdi de. Al osy aty ańyz­ǵa aınalǵan tulǵa – fransýz­dar­dyń Besinshi respýblıkasynyń birinshi prezıdenti bolǵan adam. Má­seleniń máni mynada, mem­le­ket­tik qurylymy respýblıka bolyp tabylatyn Fransııa besinshi márte mundaı basqarý júıesine 1958 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııasy arqasynda qol jetkizgen. Sol jyly prezıdenttik respýblıkanyń tizginin qolǵa alǵan general onyń gúldep-órkendeýine ólsheýsiz úles qosqan. Keıinirek Elbasy fransýz prezıdenteri Fransýa Mıtteran­men de, Jak Shırakpen de dostyq ráýishtegi jaqsy syılastyqta bol­dy. Sol áý basynda durys reńkte joly salynǵan baılanystyń baı­lamy qazirgi prezıdentke deıin sátti jalǵasty. Fransııa memleketi bizdiń táýelsizdigimizdi 1992 jylǵy 7 qań­tarda moıyndap, sol jylǵy 25 qań­tarda eki el arasynda dıplo­ma­tııalyq qarym-qatynas ornady. 1992 jylǵy naýryzda Qazaqstan­nyń Fransııadaǵy, 1993 jylǵy shildede Fransııanyń Qazaq­standaǵy elshilikteri ashyldy. Yn­tymaqtastyqtyń alǵashqy jyl­da­rynan Qazaqstan-Fransııa saıası únqatýlary óristi jáne órkendi da­myp keledi. Astana men Parıj al­ǵashqy jyldardan ózara túsinistik­tiń joǵary deńgeıine qol jetkizip, qazirgi álemdegi kóptegen ózekti má­seleler jóninde uqsas ustanymdar ustanýda. Fransııa basqa ıadrolyq memleketterdiń qatarynda bizdiń elimizdi aımaqtaǵy turaqtylyqtyń amanaty jáne Eýropa men Azııa aralyǵyndaǵy baılanystyrýshy kópir retinde baǵalap, Qazaqstanǵa qaýipsizdik kepilin bergen bolatyn. Eýropa tórindegi strategııalyq áriptestik Qazir qarap tursaq, eki eldiń ara­synda dıplomatııalyq qatynas ornatylǵaly beri bizdiń Memleket basshysy buǵan deıin Fransııaǵa bes márte resmı saparmen kelip ketken eken. Eki jaqty qaty­nas­tar qaǵıdattary Nursultan Nazar­baevtyń 1992 jylǵy qyrkúıektegi Parıjge resmı sapary kezinde Dostyq, yntymaqtastyq jáne óz­ara túsinistik shartyna qol qoıýy­nan bastaý aldy. Al eki el ynty­maqtastyǵynyń negizgi baǵyttary men basymdylyqtary keler jylǵy qyrkúıekte Fransýa Mıtterannyń Qazaqstanǵa sapary barysynda baǵamdaldy. Joǵarydaǵy sapardan keıin Qazaqstan Prezıdenti fran­sýz memleketiniń astanasyna 1994 jyldyń aqpan, 2000, 2003 jáne 2008 jyldardyń maýsym aıla­ryn­da jol tartty. Fransııanyń qazirgi Prezıdenti Nıkolıa Sarkozı men Nursultan Nazarbaevtyń arasyndaǵy ózara senistikti, dostyq qatynastyń qa­nat­qaqtysy 2007 jylǵy qyrkúıek­tiń 25-inde Nıý-Iorkte Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assam­bleıa­sy 62-sessııasynyń sheńberinde ótti. Bizdiń basylymnyń basshysy Saýytbek Abdrahmanov bul týraly kezinde gazet betinde kelistirip tu­ryp jazdy da. Al Qazaqstan Pre­zıdentiniń Fransııaǵa 2008 jylǵy 10-11 maýsym kúnderi jasaǵan ke­zekti sapary qazaq-fransýz qarym-qatynastarynyń sapaly jańa kezeńin bastap berdi. Mundaǵy kezdesýlerdiń qorytyndysynda eki eldiń arasyndaǵy Strategııalyq áriptestik jóninde kelisim kerege kerdi. Osylaısha Fransııa Qazaq­stannyń mundaı qujat jasasqan eýropalyq birinshi eli boldy. Sapar barysy Elbasy Elıseı saraıynda Fransııanyń joǵary memlekettik nagradasy – “Qurmetti legıonnyń Úlken ájisi” ordenimen marapat­taldy. Qazirgi tańda Qazaqstannyń álemdegi besinshi saýda áriptesi jáne tórtinshi rettegi ınvestory bolyp sanalatyn fransýz eli biz­diń respýblıkamyzdyń Eýropadaǵy negizgi áriptesteriniń qatarynda atalady. Osy turǵyda fransýz bas­shy­synyń eki el arasyndaǵy serik­testik qarym-qatynastaryn qurý barysyndaǵy Fransııa men Qazaq­stan baılanystaryn aıryqsha ar­tyq etip kórsetken málimdemesi bá­rimizdiń júregimizge jyly uıalaıdy. Sol jaqyndyqty Fransııa Prezıdenti Nıkolıa Sarkozıdiń 2009  jyldyń 6 qazanynda Astana­ǵa kelgen resmı sapary odan ári jan­dandyra tústi. Osy joly Qa­zaq­stan úshin mańyzy zor EQYU-nyń sammıtin ótkizý, Qazaqstan men Eýropa Odaǵy arasyndaǵy áriptestikti sozý jónindegi jańa kelisimdi usyný sekildi máselelerge Parıjdiń qoldaý kórsetýine qol jetkizildi. Eki Prezıdent “Na­zar­baev-Sarkozı” memleketaralyq ko­mıssııasyn qurýǵa sheshim qabyl­da­dy. Sapar aıasynda eki memleket bas­shylarynyń Birlesken málimdemesi, ekonomıkanyń naqtyly sektory, azamattyq qorǵanys, tótenshe jaǵ­daı­lardy estkertý men saldaryn joıý, áskerı, áskerı-tehnıkalyq jáne ǵarysh salalaryndaǵy ynty­maqtastyq, qylmyspen jáne sy­baı­lastyqpen kúres, Qazaqstan aýma­ǵy arqyly Fransııa áskerı jabdyqtary men personalyna dáliz berý, dıplomatııalyq pas­port­tary bar azamattardyń keden­dik rásim­delýin jeńildetý jóninde úkimetara­lyq kelisimge qol qoıyl­dy. Muny­men bir mezgilde sapar aıasynda qazaq-fransýz bıznes-forýmy ótip, onda jalpy quny 4 mlrd. dollardan astam 13 qujat tirkeldi. Mine, bizdiń Memleket bas­shysy Parıjge bul joly osyndaı úlken sharýalardyń shashasyn qaı­yr­ǵan qalpynda keldi. Aıtqandaı, fransýz astanasyna kelgen kúnniń erteńinde, sársenbi kúni ataqty “Le Figaro” gazeti óziniń ekonomıkalyq blok-bóliginde Nursultan Nazar­baev týraly jyly sezimdi materıal jarııalady. Al sodan eki kún buryn Brıýsselde júrgenimizde Bel­gııa­nyń tanymal “New Europe” basy­lymynda Elbasymen suhbat shyq­qanyn da kórgenbiz. Burnaǵy kúni taǵy mynadaı bir qyzyqty kórinis kóz aldymyzda qalyp qoıdy. О́zimiz ornalasqan “Napoleon” otelinen shyǵyp, bıznes-forým ótetin “Rıts” meımanhanalar júıe­sine bara jatqan jolymyzda kó­sheniń jıegindegi janbaly taqtadan ústine jeıde men jáket kıip alǵan Nursultan Nazar­baev­tyń jadyrańqy portretin kórip, aýzymyz ashylyp qalypty. Av­tobýstaǵy jýrnalıster bir dýyldap baryp basyldy. Teginde, bul sýret dál osy saparǵa baılanysty ilin­be­se kerek. Aınalyp kelgende, osy­nyń ózi bizdiń Prezıdentimizdiń bedeli bul elde shynynda da óte joǵary ekenin dáleldeı túsedi. Sol bedeldiń bıik ekenin álginde aı­tylǵan fransýz-qazaq bıznesmen­de­ri­niń forýmy kezinde de baı­qa­dyq. Ondaǵy aıtylǵan sózderden bas taqyryp shyǵaryp alǵanymyz­dy da joǵaryda aıtyp óttik. Damýdyń mańyzdy faktory Bul alqaly jıyn qazaq-fran­sýz ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalary tusaýkeserinen bastaldy. Elbasy osy kórmeni aralap kórip shyqqannan keıin forým ótetin zalǵa keldi. Sonda buǵan deıin jı­yn­nyń birinshi jartysyn ótkizip bolyp, ekinshi bóligine kóshken ká­sipkerler Prezıdentti oryndary­nan tik turyp qarsy aldy. Sonda soǵylǵan alaqandardyń dýyly bizdiń Memleket basshysyna degen qurmettiń munda rasynda aıryqsha zor ekenin tanytyp turdy. Áýelgi sózdi Fransııanyń Syrtqy saýda vıse-mınıstri Anna-Marı Idrak aıtty. Onyń “uly kún” týra­syn­daǵy tolǵamyna zaldaǵylar úlken qoshemet kórsetti. Sodan keıin sóı­leý tizginin Nursultan Nazarbaev ustady. Ol óziniń osyndaǵy sózin qa­zir ǵana iri fransýz kompanııa­la­ry jetekshilerimen kezdesip kel­ge­ninen bastady. Olardyń arasynda “Areva”, “EADS-Eurocopter”, “Total Exploration & Production” jáne “Alston” atty kompanııalar bar. – Biz fransýz bıznesmen­deri­men yntymaqtastyqty damytýǵa, Fransııadan ınvestısııa tartýǵa múddelimiz, – dedi kelesi sózinde Nursultan Ábishuly. – Tutastaı alǵanda, biz Qazaqstanǵa shetel ka­pı­taly men tehnologııasy kelýi úshin qolaıly jaǵdaı týǵyzýǵa um­tylamyz. Bul syńaıda bizge jaqsy nátıjelerge jetýdiń oraıy keldi. Búkilálemdik banktiń málimeti boı­ynsha, Qazaqstan sońǵy jyldary qolaıly bıznes ahýalyn týǵyzý jó­nindegi elder arasyndaǵy reı­tıngisinde bıyl jıyrma bes saty ilgeri jyljyǵan. Búginde Ortalyq Azııadaǵy barlyq sheteldik ınves­tısııanyń 80 paıyzy Qazaqstan­nyń enshisine tıedi. Elbasynyń sózinen taǵy bir uqqanymyz, biz táýelsizdik jylda­ryn­da 119 mlrd. dollardan astam shetel ınvestısııasyn ákele alǵan ekenbiz. Bul Qazaqstan ekonomıka­sy­nyń senimdi serpinmen damýy mańyzdy faktorlarynyń biri bol­dy. Qazir elimizde sońǵy jyldary qatarlaryn kúrt ulǵaıtqan júzge jýyq fransýz kompanııalary ju­mys isteıdi. Olardyń negizgi bóligi Qazaqstandaǵy munaı-gaz, taý-ken, energetıka, qurylys, kólik jáne qyzmet kórsetý salalarynda sho­ǵyr­lanǵan. Fransýz Prezıdentiniń ótken jyly Astanaǵa kelýi men qazaq lı­deriniń osy joly Parıjge at ba­syn burýy eki eldiń uzaq ýaqytqa ne­gizdelgen yntymaqtastyqqa bir­lese umtylyp otyrǵanyn kórsetedi. Sonyń aıǵaǵyndaı bolyp, atal­mysh bıznes-forým sheńberinde jal­py somasy 1,9 mlrd. eýro kóle­min quraıtyn kelisimderge qol qoıy­lyp otyr. Bul forýmǵa shaǵyn jáne orta bıznes ókilderiniń kóptep tartylýynda da aıryqsha mán bar. – Búgingi kórme Qazaqstanda iri fransýz kompanııalarynyń qaty­sýy­men júzege asyp jatqan ınves­tısııalyq jobalardyń tusaýyn kesip berdi, – dedi kelesi sózdiń ke­zeginde Elbasy. – Bizge endi ózara birlese qımyldaýdyń “ekinshi deń­geıi” kerek. Sóz Fransııada iri kompanııalardyń qabatynda jumys jasap júrgen fransýzdyń shaǵyn jáne orta bıznes kompanııalaryn Qazaqstanda da sondaı óndiristi ór­kendetýge tartý týrasynda bolyp otyr. Biz óz tarapymyzdan bul baǵytqa yqpal jasaýǵa daıynbyz. Elimizde búginde Qytaıǵa, Reseıge eksportqa shyǵarý nıetin kózdep, azyq-túlik ónimderin óndirý isin órkendetýdi qolǵa alatyn kásiptik qurylymdarǵa barynsha qolaıly jaǵdaı týǵyzylyp jatyr. Osy ret­te Qazaqstan atalǵan aımaqqa bız­nes júrgizýge bel baılaǵan fransýz kásipkerleri úshin naǵyz tıimdi plasdarm bola alady. Álemdik daǵdarystyń aýyr zar­daptaryna qaramastan, Qazaq eli­niń ekonomıkasy óziniń burynǵy úrdi­simen turaqty damyp keledi. Bizdiń memleketimiz daǵdarystan keıingi kezeńde damýdyń jańa múm­kindikterin erte bastan qarastyrdy. Sonyń arqasynda 2020 jylǵa deıingi damý strategııasy taldanyp, ony bıylǵy jyldan bastap údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵ­dar­lama boıynsha órkendetýdi qol­ǵa aldyq. Úkimet óziniń aldyna eko­nomıkany ártaraptandyrý, jańa tehnologııalardy endirý, óń­deýshi kásiporyndardy damytý, shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesin ulǵaıtý mindetin qoıyp otyr. Túp­tep kelgende, ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq baǵdarlama Qazaqstan halqynyń basyn biriktiretin ulttyq ıdeıa deńgeıine jetkizildi. Ser­pindi jobalardyń bári Indýs­trııalandyrý kartasy esebine en­gizildi. Olardan jalpy quny 50 mlrd. dollardy quraıtyn 237 joba iriktelinip alyndy. Bulardyń bári qazir muqııat baqylaýda tur. Osylardyń bárin tarqatyp aıtyp shyqqan Prezıdent sodan soń ekonomıkany órkendetý úshin tańdap alynǵan taktıka óziniń oń nátıjelerin bere bastaǵanyna toqtaldy. Ústimizdegi jyldyń bi­rin­shi jartysynyń qorytyndysy boıynsha elimiz ishki jalpy ónim kó­lemin 8 paıyzǵa ósirdi. О́ner­ká­sip óniminiń ósimi 11 paıyzdy qu­rasa, óńdeýshi ónerkásip 18 paıyz­dyq deńgeıden tabyldy. Jańa ın­dýstrııalyq nysandardy endirýmen birge jańadan 12 myń jumys orny ashyldy. Budan keıin Nursultan Nazar­baev fransýz bıznesmenderi naza­ryn Qazaqstannyń Reseımen jáne Belorýssııamen birge 2010 jyldan Keden odaǵyn qurǵanyna aýdardy. Bul osy elderdiń ishki kedendik shekaralarynyń alynyp tastalyp, óz aralarynda taýardy erkin ót­kizý­ge jol ashylǵanyn kórsetedi. Qa­zir 170 mln. tutynýshyny qamtı­tyn birtutas taýarlar rynogy qa­lyptasyp jatyr. Úsh eldiń ishki óniminiń jıyntyq kólemi 1,8 trln. dollarǵa jýyqtaıdy. Osy rette Ke­den odaǵy sheteldik ınvestorlar aldyna jańa múmkindikter usyna­dy. Shyn máninde Qazaqstan ózimen odaqtas bolǵan eki eldiń aldynan qaqpa bolyp ashylady. Osylardyń jaıyn birshama baıandap bergen Elbasy sóziniń so­ńynda fransýz bıznesmenderin Qa­zaqstan rynogynda jumys isteýge shaqyrdy. Sol boıda forýmǵa qa­tysýshylarmen qoshtasty. Nazarbaev-Sarkozı komıssııasy Elıseı saraıynda Qazaqstan basshysyn Fransııa Prezıdenti Nıkolıa Sarkozı kútip aldy. Shara zor saltanatty jaǵdaıda ótti. Jal­py, bizdiń jurttyń fransýz bas­shy­syna ishteı búıregi buryp tura­tyny bar. Bul, birinshiden, onyń bizdiń Memleket basshysymen jaq­sy qarym-qatynasta ekenine baı­lanysty bolsa, ekinshiden, tegi kúni keshege deıin ózimizben bir so­sıalıstik lagerde bite-qaınasqan vengr jurtynan shyqqanynan shyǵar. Fransýz lıderiniń ákesi Pal Nad-Bocha Sharkezı Býdapesht qalasynda týǵan madıar edi. Bizdiń bir bilgir aǵaıyndar ony tipti so­naý IX-XII ǵasyrlarda Deshti Qyp­shaq dalasynan aýa kóshken ejelgi qypshaq juraǵatynan degendi de aıtyp qoıady. Qalaı degende de, Nıkolıa Sarkozıdiń Qazaqstan dese, Nursultan Nazarbaev dese, quraq ushatyny aqıqat eken. Aıtqandaı, onyń ákesi Pal Sharkezı keńes áskerleri Vengrııaǵa kirgen kezde Fransııaǵa ketip qalypty. Sol eldiń azamattyǵyn alyp, aty-jónin fransýz yńǵaıyna qaraı Pol Sarkozı dep alǵan kórinedi. Odan 1955 jyly týǵan ortanshy uldyń aty Nıkolas (Nıkolıa) bolatyn... Osy kúni Elıseı saraıynda Qa­zaqstan men Fransııa arasyndaǵy qarym-qatynasty jańa beleske kóterýge baǵyttalǵan birneshe ma­ńyz­dy qujatqa qol qoıyldy. So­lar­dyń arasyndaǵy eń áleýettisi “Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti N.Nazarbaev pen Fransýz Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Sarkozıdiń birlesken Deklara­sııa­sy” bolatyn. Atalmysh qujat 2010 jyldyń 1 shildesinen bastap kúshine engen Qazaqstan Respýb­lı­kasy men Fransýz Respýblıka­sy­nyń arasyndaǵy strategııalyq árip­testik týraly shartty qýattady. Ol sonymen qatar ekijaqty ynty­maqtastyq máseleleri boıynsha pikirler almasýǵa jáne onyń jańa ba­ǵyttaryn belgileýge qyzmet ete­tin, Qazaqstan-Fransııa Prezı­dent­tik komıssııasyn qurý týraly Qazaqstan Respýblıkasy men Fransýz Respýblıkasy arasyndaǵy 2010 jylǵy hattamaǵa qol qoıylý­yn quptady. Ol sondaı-aq Qazaq­stan-Fransııa Prezıdenttik ko­mıs­sııasy jumysynyń negizgi baǵyt­taryn jáne onyń birinshi otyry­sy­nyń mindetterin belgilep berdi. Budan ári eki eldiń arasyndaǵy saıası únqatysý jáne halyqaralyq máseleler, ekonomıka jáne saýda salasyndaǵy yntymaqtastyq, má­de­nıet jáne bilim salasyndaǵy yntymaqtastyq baptary boıynsha mindettemeleri keltirilgen. Qabyl­daýda, sonymen qatar, eki eldiń Úkimeti atom energııasyn beıbit jaǵ­daıda paıdalaný jónindegi yn­tymaqtastyq týraly kelisimge, Qa­zaqstan Qorǵanys mınıstrligi men fransýzdyń “EADS” jáne “EADS-Eurocopter” kompanııalary ara­syn­da ES145 tıpti tikushaqtardy daı­yndaý, jetkizý jáne tehnıkalyq qyzmet kórsetý jónindegi ózara túsinistik jáne birlese qımyldaý memorandýmy jaryqqa shyqty. Sondaı kelisimder “Qazatomprom” ulttyq kompanııasy men fransýz­dyń “Areva” kompanııasy, “Qazaq­stan temir joly” ulttyq kompa­nııa­sy men fransýzdyń “Alstom Transport” kompanııasy arasynda da jasaldy. Osy sharalardyń al­dynda Fransııa prezıdenti Qazaq­stan basshysy qurmetine erteńgilik as berdi. Qonaqasy rásimine son­daı-aq Memlekettik hatshy – Syrt­qy ister mınıstri Qanat Saý­dabaev, Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev, “Samuryq-Qazyna” ult­tyq ál-aýqat qory” aksıonerlik qo­ǵamy basqarmasynyń tóraǵasy Qaırat Kelimbetov, Prezıdenttiń halyqaralyq máseleler jónindegi keńesshisi Nurlan Ermekbaev, Qazaqstannyń Fransııadaǵy elshisi Nurlan Dánenov, Prezıdenttiń Is bas­qarýshysy Sarybaı Qalmyr­zaev, Prezıdenttiń ekonomıka máseleleri jónindegi keńesshisi Ba­qyt Sultanov, Qorǵanys mınıstri Ádilbek Jaqsybekov, Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed, Munaı jáne gaz mınıstri Saýat Myńbaev qatysty. Elbasynyń budan keıingi kez­de­sýi Fransııanyń Premer-mınıstri Fransýa Fııonmen ótti. Osy kezdesýge barar aldynda ol fran­sýz Prezıdentimen jyly qoshta­syp, kortejge bettep bara jatqan betinde, oılamaǵan jerden ózine tán shalttyqpen kilt burylyp, bu­qa­ralyq aqparat quraldarynyń ókil­deri turǵan jıekke jaqyndap keldi. Hattamaǵa enbegen osy qys­qa tildesý barysynda Prezı­dent fransýz lıderimen bolǵan suh­battasý nátıjesiniń ózi kútken deńgeıden tabylǵanyn aıtyp úl­gerdi. Al Maton saraıynda Úkimet basshysymen ótkizilgen júzdesýge jazba jýrnalısteri qatysqan joq. Osy jerde eldiń belgili qoǵam qaıratkerleriniń qatysýymen Elbasyǵa keshki qonaqasy berildi. Fransýz telejýrnalısi, saıası sholýshy Per-Lıýk Segııonnyń “Qazaqstan – Eýrazııanyń dińgegi” atty kitabynyń tusakeseri de ótkizildi. Osymen Elbasynyń fransýz jerindegi saparynyń birinshi kúni aıaqtaldy. Parıj hartııasy – paıdasy mol qujat Keshe sapardyń ekinshi aqyrǵy kúni Nursultan Nazarbaev Fransııa Syrtqy jáne eýropalyq ister mınıstrliginiń ǵımaratynda ótken Parıj hartııasynyń 20 jyldyǵy men Qazaqstannyń EQYU-ǵa tór­aǵalyǵy taqyrybyna arnalǵan kon­ferensııaǵa qatysty. Alqaly jıyndy Fransııanyń Syrtqy jáne eýropalyq ister mınıstri Bernar Kýshner kirispe sóz sóılep ashty. Ol óziniń osy sózinde EQYU-nyń qazirgi tóraǵasynyń bú­gingi jıynǵa qatysyp otyrýy­nyń ózi oǵan kórsetilgen úlken qur­met ekenin aıta otyryp, budan 20 jyl burynǵy álemdegi oqıǵa­lar­ǵa sholý jasap ótti. Ol bir qıyndaý kezeń edi. Helsınkıdegi alǵashqy jıynnyń ótkenine biraz bolǵan. Dúnıe batys jáne shyǵys bolyp ekige jarylyp turǵan. Sol kezde sha­qyrylǵan Parıj hartııasy mem­leketterdiń arasyndaǵy jikti jap­syryp, aralaryn biriktirip berdi. Sol tusta Berlın qabyrǵasynyń qulap, eki Germanııanyń qaıta biri­gýine osy alqaly basqosýdyń yqpa­ly boldy. “Biz 1975 jyly Hel­sınkıde qol qoıylǵan Qorytyndy aktide bergen ýádemizdi 1990 jylǵy Parıj hartııasynan keıin oryndaı bastadyq, – dedi ol. – Osydan soń álemdegi ahýal da ózgere bastady”. Degenmen, sońǵy jıyrma jyldyń ishinde túıini sheshilmeı kelgen qanshama ózekti máseleler jınaq­talyp qaldy. Olardyń birazy “qa­tyrylǵan nysandar” bolyp, kúni búginge deıin jetti. Olardyń ara­syndaǵy Moldovadaǵy jaǵdaılar, Armenııa men Ázirbaıjannyń ara qatynasy endi erýge tıis. Mine, Asta­nada ótetin Sammıt osy tuıyq­tardan shyǵarýǵa batyl qadam jasaıtyn bolǵany durys. Fransýz eliniń ókili osylardyń jaıyn aıta kelip, Qazaq eli astanasynda ótkeli turǵan halyqaralyq jıynnan ózi­niń kóp úmit kútetinin jasyrmady. “Astana Sammıti kóp túıindi má­seleni sheshetindigimen este qalýy tıis”, dedi ol sóziniń sońynda. Budan keıin alǵashqy sózdi Fransııanyń burynǵy prezıdenti Valerı Jıskar d Esten aldy. Ol óziniń sózin Qazaqstannyń Eýropa men Azııa arasyndaǵy naǵyz kelisim kópiri bolýǵa tıis ekeninen bas­ta­dy. Helsınkı men Parıj bas­qo­sýlary arasynda bolǵan alýan túrli saıası oqıǵalarǵa baǵa berip shyq­qan memleket jáne qoǵam qaırat­keri EQYU tóraǵasy búgin qatary­myzda bolyp otyrǵanynyń ózi onyń belsendi basshy ekenin bil­di­redi degen syńaıda oı tujyrymyn tarqatty. Nursultan Nazarbaev syndy qaıratty tóraǵanyń tizgindi ustaýy Uıym jumysyna jańa serpin berdi. Eýropa uıymy senimdi qolda. Onyń “Vankýverden Vladı­vos­tokqa deıin” degen ıdeıasy unaı­dy. Tap osy oıdy sózdiń kezegi ózine tıgende, Germanııanyń bu­ryn­ǵy Syrtqy ister mınıstri Hans-Dıtrıh Gensher de túıdek­tetip ótti. Ol, sonymen birge, Parıj hartııasynyń arqasynda Qazaqstan tárizdi táýelsiz memleket te paıda boldy degendi jetkizdi. Endi Qazaq eli astanasynda otaý tigetin kelesi sammıtke kúlli álem qulaq túrip, eleńdep otyr. Osynyń aldynda sóılegen Fransııanyń burynǵy Syrtqy ister mınıstri Rolan Dıýma­nyń sózinde de Astana Sammıti týraly jaqsy tilekterdiń tıegi aǵytyldy. Konferensııany Nursultan Nazarbaevtyń sózi tııanaqtady. Parıj hartııasynyń qabyldanýy jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boıy batys pen shyǵys bloktarynyń teketiresken dáýiri – “qyrǵı-qabaq soǵys” kezeńiniń aıaqtalǵanyn pash etti. Hartııa Eýropanyń qaýipsizdik saıasatyndaǵy jańa kezeńdi ashyp berdi. Ol halyqaralyq qatynas­tar­da naǵyz áriptestik, yntymaqtas­tyq jáne ózara kómek rýhyn qa­lyptastyrýdy sapalyq ózgeristerge jetkizdi. Bul qujatta Eýropanyń XXI ǵasyrdaǵy bolashaǵynyń tu­jy­rymdamasy aıqyndaldy. Senim, demokratııa, quqyq jáne adam bos­tan­dyǵy, turaqtylyq pen qaýip­sizdik – mine, hartııaǵa qol qoıǵan barlyq memleketter moıyndaǵan basty qundylyqtar osylar. Sol kezeńde qabyldanǵan basqa da qu­jattarmen qatar Parıj hartııasy tap búgingi Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń qurylýyna yqpal jasady. Ol Uıymnyń sheshýshi qurylymdary men ınstıtýttarynyń qurylýynyń jáne is-áreketteri quqyqtyq bazasynyń bir bóligi boldy. Osy oılardy jatyq tilmen jetkizip bergen Nursultan Nazarbaev budan ári Eýropaǵa arnalǵan hartııanyń qurlyq pen álemdegi ózgeristerdiń bastaýshysy bolǵanyna toqtaldy. Oǵan qol qoıylǵanyna bar-joǵy bir jyl ótkende Keńes Odaǵy ta­rady da, burynǵy odaqtas respýb­lı­kalar, olardyń arasynda Qazaq­stan da bar, derbes memleketke aınaldy. – Biz qazir ózimizdiń tóraǵaly­ǵy­myzdyń basym baǵyttaryn to­lyq anyqtap, EQYU-nyń barlyq úsh ólshemi boıynsha jumys jasap jatyrmyz, – dedi Nursultan Ábish­uly. – Qazaqstan tóraǵalyǵynyń tujyrymdamasy bizdiń EQYU-nyń tıimdiligin arttyrýmen Uıymdy jańa jaǵdaıǵa beıimdeýge aıtar­lyq­taı úles qosýǵa degen berik nıe­timizdi tanytady. Áskerı-saıası ba­ǵytta biz “Korfý úderisin” alǵa shy­ǵardyq. Qazaqstan EQYU men AО́SShK áleýetterin biriktirý ne­gi­zinde birtutas Eýrazııalyq qaýip­sizdik tuǵyrnamasyn qurýdy usynyp otyr. О́ziniń sózinde Memleket bas­shysy Qyrǵyzstandaǵy jaǵdaıdyń aımaqtaǵy turaqtylyqqa keri áser etip otyrǵanyn aıtyp ótti. EQYU halyqaralyq uıymdardyń ishinde birinshi bolyp, bul daǵdarysty durys sheshýge aralasty. Onyń kúsh salýymen Reseı jáne AQSh prezı­dentteri bul elde azamat soǵysyna alyp baratyn shıelenistiń órbýine jol bermedi. Al aldaǵy sammıt Uıym­nyń qaýipsizdiktiń halyqara­lyq jetekshi róline taldaý jasaý­dyń jaqsy sebebine aınalady. Elbasy sóziniń túıinin osyndaı oımen túıdi. Konferensııa bitkennen keıin Nursultan Nazarbaev buqaralyq aqparat quraldary ókilderimen brı­fıng ótkizdi. Onda ol eki elge – Belgııa men Fransııaǵa jasal­ǵan saparlardyń Qazaqstan úshin óte mańyzdy da qajetti bolǵanyn aıtty. Brıýsselde Eýropa Odaǵy­men áriptestikti jalǵastyrýǵa jáne Qazaqstannyń Búkilálemdik saýda uıymyna kirýine bul uıymnyń qol­daý kórsetýine ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Parıjde Fran­sııa­men aradaǵy qatynas joǵary jańa deńgeıge kóterildi dep aıtýǵa bolady. Serik PIRNAZAR, “Egemen Qazaqstan” – Parıjden. ---------------------------------- Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.