Týrızmmen tanylǵan Vanýatý jáne Majarstan

Qazirdiń ózinde «Astana EKSPO-2017» kórmesine qatysatyndyǵyn álemniń 75 memleketi men 14 halyqaralyq uıymy rastady. Onyń ishinde 43 halyqaralyq qatysýshymen qol qoıyldy. Tómende elordadaǵy kórmege qatysatyn memleketter men halyqaralyq uıymdardy tanys­tyrý úrdisin jalǵastyramyz. Vanýatý Respýblıkasy – Melane­zııa­daǵy tynyqmuhıttyq memleket. Ol soltústiginde Solomon araldarynyń terrıtorııalyq sýlarymen, batysynda Avstralııanyń ekonomıkalyq aımaqtarymen, ońtústik-batysynda Jańa Kaledonııanyń terrıtorııalyq sýlarymen, shyǵysynda Fıdjıdiń terrıtorııalyq sýlarymen shekaralasady. Negizinen Vanýatý Respýblıkasy Jańa Gebrıd arhıpelagyna kiretin 83 araldan turady. Eldiń jaǵalaýlyq shekara­synyń uzyndyǵy 2528 shaqy­rymdy qurasa, jalpy qurlyq kólemi 12 190 sharshy shaqyrymdy quraıdy. Vanýatý halqynyń sany – 234 023 (2009) adam. El astanasy – Port-Vıla qalasy. 1606 jyly ıspandyq teńizshi Pedro Fernandes Kıros alǵash ret Espırıtý-Santo aralyn ashyp, ony «Ońtústiktegi belgisiz jerler» dep atady. 1906 jyldan bastap bul araldar «Jańa Gebrıdter» degen ataý­men Brıtanııanyń jáne Fransııanyń kondomınıýmy bolyp eseptelindi. Tek 1980 jylǵy 30 shildede bul araldar alǵash ret táýelsizdigin alyp, Vanýatý Respýblıkasy atandy. Va­nýatý – BUU múshesi, sonymen bir­ge, Tynyqmuhıttyq araldar forým­y, Ońtústiktynyqmuhıttyq komıs­sııa, Ulttar dostastyǵy jáne basqa uıym­dardyń múshesi bolyp tabylady. 2012 jyldan bas­tap Vanýatý Respýblıkasy DSU-ǵa múshe boldy. Espırıtý-Santo aralyn 1606 jyly ıspandyq teńizshi Pedro Fernandes Kı­ros ashqanymen, 1768 jylǵa deıin munda eshbir eýropalyqtyń tabany tıip kórgen joq. Tek 1768 jyly fransýz teńizshisi Lýı Antýan de Býgenvıl bul araldardy qaıtadan ashyp, eýropalyqtardyń kelýine yqpal etti. 1774 jyly kapıtan Djeıms Kýk bul araldarǵa «Jańa Geb­rıdter» degen ataý berdi. 1825 jyly Pıter Dıllon degen saýdager Eromanga aralynda sandal aǵashyn daıyndaý ón­dirisin jolǵa qoıdy. 1860 jyldan bas­tap eýropalyqtar ondaǵan plantasııalarda jergilikti turǵyndardy quldyqqa saldy. «Qara shymshyqtardy aýlaý dáýiri» dep atalǵan osy kezeńde Vanýatý araldaryndaǵy erkek kindiktilerdiń bári plan­tasııalardaǵy quldyq qamytyn kıdi. Osy kezeńde bul araldardaǵy ha­lyq sany buryn-sońdy bolmaǵan dáre­jede azaıdy. Iаǵnı, eýropalyqtar jergi­likti halyqtardy qoısha qyrdy. Bul aral­dardyń halqy uzaq jyldar boıy azat­tyq jolyndaǵy bitispes aıqasty bas­tan ótkerdi. Tek 1980 jyldyń 30 shil­desinde araldar azattyq alyp, Vanýatý Res­pýblıkasy quryldy. Vanýatý – parlamenttik respýb­lı­ka bolyp eseptelinedi. Munda úsh mem­le­kettik til – aǵylshyn, fransýz já­ne bıslama tili qoldanylady. So­nymen birge, munda 109 jergilikti til­der qoldanylady. Vanýatý – derbes ýnı­tar­lyq demokratııalyq respýblıka. Bul el negizinen agrarlyq memleket bolyp tabylady. Vanýatýdyń ulttyq eksportynyń 75 paıyzyn aýylsharýashylyq ónim­deri quraıdy. Negizinen Vanýatý Res­pýb­lıkasy syrttan tasyp ákelinetin tutyný taýarlaryna táýeldi. Eldiń ulttyq valıýtasy – vatý 1983 jyly aınalymǵa engizildi. Respýblıkanyń ekonomıkasynda týrızm eleýli oryn alady. Sonymen birge, bul elde sport birshama jaqsy damyǵan. Majarstan (Vengrııa Respýb­lı­kasy) – Eýropanyń ortalyǵynda or­nalasqan memleket. Ol negizinen Avs­trııa, Slovakııa, Ýkraına, Rýmynııa jáne Horvatııa elderimen shekaralasady. Majarstannyń jer kólemi – 93 myń sharshy shaqyrymdy qurasa, halqy 10,1 mıllıon adam (2007). Astanasy – Býdapesht. Halqynyń 90 paıyzdan astamy majarlar, sonymen birge, alman, serb, horvat, rýmyn, evreı jáne basqa halyq ókilderi turady. Memlekettik tili – majar (madııar) tili. Turǵyndarynyń basym bóligi hrıstıan dininiń katolık (70%) jáne protestanttyq (25%) tarmaǵyn ustanady. Majarstan prezıdent basqaratyn parlamenttik respýblıka bolyp tabylady. Zań shyǵarýshy organy – bir palataly memlekettik jınalys. Dýnaı ózeni Majarstandy dál ortasynan ekige bólip aǵady. Onyń shyǵys bóligin taǵy bir ataqty ózen – Tısa sýy nárlendiredi. Orta Dýnaı jazyǵynda ornalasqandyqtan bul eldegi jerdiń 60 paıyzy jazyq, qalǵan bóligi taýly qyrat bolyp keledi. Munda dúnıejúzine áıgili kýrortty aımaq – Balaton kóli ornalasqan. Majarstandaǵy eń bıik taý – Kekesh (1015 metr). Búgingi Majarstandy bizdiń zamanymyzdan burynǵy I myńjyldyqta saqtar, kelt, ıllırıı, frakııa jáne basqa taıpalar mekendegen. Keıinirek ǵun, avar, german, taıpalary kelip Batys Rım ımperııasyna shabýyldaǵan. Bul óńirde 430 jyly Attıla (Edil) patsha bastaǵan Batys ǵun memleketi qurylyp, ol ydyraǵannan keıin Baıan han bastaǵan avarlar bıligi saltanat qurdy. Majarlardyń alǵashqy koroli Ishtvan-1 myqty koroldik qurdy. Koroldik 300 jyl ómir súrdi. Tek Shyń­ǵys han shapqynshylyǵy saldarynan álsiredi. Shyńǵys han shapqynshylyǵy kezinde kóptegen qypshaq taıpalary Majarstanǵa kelip qonystandy. 1521 jyly Majarstandy túrikter tize búktirdi. 1526-1686 jyldary munda Osman sultandyǵynyń bıligi ornady. 1683 jyly túrikter Vena qalasy túbinde jeńiliske ushyraǵannan keıin Majarstan Polsha, Venesııa memleketterimen «Qasıetti odaqqa» birigip, 1686 jyly eldi azat etti. HVIII ǵasyrdyń basynda eldegi bılik basyna avstrııalyq Gabsbýrgter koroldik úıi keldi. Odan 150 jyl ótkennen keıin Avstrııa jáne Vengrııa bir ımperatorǵa baǵynatyn óz aldyna jeke koroldik qurdy. 1867 jyly Avstrııa-Vengrııa ımperııasy quryldy. Sol jyldan bastap Majarstan derbes parlamenti, konstıtýsııasy bar elge aınalyp, ekonomıkalyq jaǵynan tez damı bastady. 1919 jyly Majarstanda ýaqytsha Keńes ókimeti quryldy. Ony Hortı bastaǵan monarhııalyq top kúshpen basyp, korol úkimetin qalpyna keltirdi. Bul úkimet HH ǵasyrdyń 30-jyldarynan bastap Germanııa men Italııanyń yqpalynda bolyp, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys barysynda Germanııanyń odaqtasyna aınaldy. Soǵystan keıin Majarstan Keńes Odaǵynyń yqpal etý aımaǵynda qalyp, ókimet basyna kommýnıster keldi. Shyǵys Eýropadaǵy saıası ózgeristerge baılanys­ty 1989 jyldyń aıaǵynda kommýnıster bılik basynan ketip, onyń ornyna ulttyq demokratııalyq kúshter keldi. Majarstan Eýropalyq odaqqa assosıasııalanǵan múshe, al 1999 jyly NATO-ǵa múshe bolyp qabyldandy. Majarstan ortasha damyǵan ındýs­trııaly-agrarly memleket bolyp tabylady. Ekonomıkasynyń jetekshi salalary: mashına jasaý, stanok shyǵarý, hımııa, dári-dármek, metallýrgııa, jı­haz jasaý jáne basqa. Eldiń aýyl shar­ýa­shy­lyǵy salasy jaqsy damyǵan. Ási­rese, qus sharýashylyǵy men sharap ón­di­risi ozyq tehnologııalar boıynsha órkendegen. Majarstan ókimeti 1991 jyly alǵash­qylardyń biri bolyp Qazaqstannyń táýelsizdigin tanydy. Negizinen madııarlar Qazaqstandy ózderiniń atajurty dep sanaıdy. Ishtvan Mandokı Qońyrdyń dáleldeýi boıynsha Majarstanda qypshaq tili HVII ǵasyrdyń aıaǵyna deıin saqtaldy. Kúni búginge deıin Majarstandaǵy Dýnaı men Tısa arasy – Kıshkýnshak (Kishi qypshaq jeri), shyǵysy – Nadkýnshak (Uly qypshaq) degen ataýlarǵa ıe. 2006 jyly Androsh Bıro bastaǵan ǵalymdar Qostanaı oblysynda qazaq-majar birlesken antropologııalyq ekspedısııasyn quryp, Torǵaı óńirinde turatyn qazaqtar men madııar rýy ókilderi arasyndaǵy geneologııalyq zertteýler, antropologııalyq ólshemder jasady. Nátıjesinde majarlyq madııarlar men qazaqtardyń arasyndaǵy týystyq qatynas tolyǵymen dáleldendi. Majarstanda týrızm erekshe joǵary damyǵan. «Astana EKSPO-2017» kórmesine qatysatyndyǵyn rastaı otyryp, Majarstan ókimeti Qazaqstandaǵy týrızm salasyn damytýǵa jáne balamaly qýat kózderin jańǵyrtýǵa jan-jaqty qoldaý kórsetip, tájirıbe almasýdy maqsat tutyp otyr. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».