«Atajurttyń tútini de tátti»
Gomer
Jalǵyz
Aýyldan uzap qyr asqan qara jol – meniń máńgi izim; tóbemde – jalǵyz bir aspan, tabanda – Jerim – jalǵyzym. Tildesip únsiz kókpenen, jyr jazyp, jandy tilimdep; qushady jalyn ot denem: «Jalǵyzym – Ana tilim», dep. Dúnıe – jalǵyz... Aı – jalǵyz... Alataý – jalǵyz ǵalamda. Jabyrqap qanat jaıǵan kúz. Ne bermek? Suraq – adamǵa... Tanysym sırep kóshede, bulǵaıdy qolyn tal maǵan. Jaýaby jalǵyz – peshene, kelý men ketý – Alladan. Bilmeıdi júrek, oı tynym... Ne bermek? Suraq – qula tań?! Qazaq Eli deıtuǵyn mende bar jalǵyz bir Otan. Otanǵa senem, jurtyma, qara joldarǵa jalǵasar; senemin urpaq, ultyma, Ýaqytqa senem almasar. Ulǵaıǵan pende kónedi, olaıǵa-daǵy bulaıǵa... Aspanǵa, jerge senedi, senedi jalǵyz Qudaıǵa...Paryz
«Jaqsy bolýdyń Jaqsylyq jasaýdan basqa joly joq».
Ábish Kekilbaev.
Eı, jumyr bas!
Zaman qatal...
Búgilme! Kór-jerdi aıtyp úgilme! Saqtaý úshin úılesimin álemniń, saqtaý paryz – adam janyn búginde. Jumyr jerdiń qaıtalanbas túr-óńin, qorǵaý úshin dúnıeniń reńin... Saqtaý paryz – oıyn, sózin adamnyń, janyn jáne júregin. Uran sózi dep uqpaǵyn munymdy, saqtaý paryz – júıke menen julyndy. Jadyńda usta! Jerdiń sulý keskini saqtamaýdan búlindi. Saqtamaýdan ájim basyp júzińdi, taýdyń basy, jerdiń asty buzyldy... Saqtaý paryz – sanany, Saqtaý úshin jaryń menen qyzyńdy. Saqtamaýdan jer menen kók tilindi, ǵalam talaı jip ushyna ilindi... Saqtaý paryz – namysty, saqtaý úshin ultyń menen ulyńdy... Eı, jumyr bas! Egilip bos, órtenbe! О́z oıyńmen dáýirińdi kórkemde. Saqtaý úshin tartylysyn álemniń, saqtaý paryz – adam janyn erteńge!..Shekara
Shekaranyń ar jaǵy da – bizdiń jer, shekaranyń ber jaǵy da – bizdiń jer. Altaı menen Táńirtaýdy boılatyp, Batys! Shyǵys! Qalaı qıyp, úzdińder?! Shekaranyń ar jaǵy da – elik-qyr, shekaranyń ber jaǵy da – elik-qyr. Oı jetkenmen, til jetpeıdi aıtýǵa, bárin, bárin kóz-kókirek kórip tur. Shekaranyń ar jaǵy da sol bir án, shekaranyń ber jaǵy da sol bir án. Kódek penen Tańjaryqtyń sol muńy kókti kezip, bezildeıdi dombyram... Myń-myń tuıaq solqyldatyp shapqandaı, qyran-sezim kókke qanat qaqqandaı; babalardyń uly kóshi bımálim ǵarysh jaqqa uzap bara jatqandaı... Shekaranyń ar jaǵy da – shyrǵanaq, shekaranyń ber jaǵy da – shyrǵanaq. Eki beldiń tóbesinen eki qart etektegi kók ózenge tur qarap... Shekaranyń ar jaǵy da – qara orman, shekaranyń ber jaǵy da – qara orman. Úısintaýdyń qaraıady shoqysy, keshki ertegi – kóshken dáýren, bári arman. Shekaranyń ar jaǵy da – ot, quraq, shekaranyń ber jaǵy da – ot, quraq. Aspantaýmen barady ushyp qaz, tyrna... Al, dúnıe-aı! Qý kóńilde joq turaq... Shekaranyń ar jaǵy da – bizdiń el, shekaranyń ber jaǵy da – bizdiń el. Saıram kól men qaıran beldiń arasyn ańyratyp soǵady bir kúzgi jel... * * * Qýanysh, shattyq – serik... Tozbaıdy shyn. Ýaqyt usynady óz qaıǵysyn. Meniń janym – qonaǵy jer men kóktiń, qanat qyp aqıqatty bozdaıdy ishim. Turǵandaı bulańytyp júzim neden?! Qozǵaıdy kóktemimdi, kúzimdi óleń. Eki dáýir arbasyp jatqan syndy, ishimde – bir surapyl úzilmegen. Biri – jas... Biri – ulǵaıǵan... Berispeıdi... Ekeýi kelispeıdi, kerispeıdi. Ár zaman óz minezin usynady, kóripkel bolsań eger, kór ishki oıdy. Qos ǵasyr... Qos aqıqat... Qos óleńim... Qos oımen teńselýde kóshelerim. Taý jaqtan tynyp únsiz kóz tigerdeı keshegi ákelerim, sheshelerim... О́zgersin!.. Meıli, qoǵam ózgermesin, ár dáýir keredi aldan óz kermesin. Aıtý – mindet shyndyqty kóz kórgesin, Jyrlaý – paryz... Táńirim Sóz bergesin. Qýanysh, kúlki – máńgi... Tozbaıdy shyn. Ár kezeń usynady óz qaıǵysyn. Qos dáýirdi jalǵaǵan kópirdeımin... Sý tasysa kóktemde... Bozdaıdy ishim... Sýyq habar Daýystardan seskenem túnde jetken, júrginshiden shoshımyn túndeletken... Sýyq habar enerdeı esigimnen, qazasymen ákemniń birge ketken.Sýyq habar...
Daýystardan seskenem túnde jetken, júrginshiden shoshımyn túndeletken... Sýyq habar enerdeı esigimnen, qazasymen ákemniń birge ketken. Sýyq habar... ánimdi ketken alyp, dosty áketken, kúrsingem kókke nalyp. Kelmesin de... Kelse eger, sharań qaısy?! Ajal jetse, búgilip, shókken alyp. Sýyq habar – ibilis burańdaǵan, keýdesinen álsizdiń syr ańdaǵan. Artyq aıtsam... Qudiret! Keshire kór, ajal jetse qarsy eshkim tura almaǵan. Kózden bulbul ushýda, ǵasyr-qaıǵym, qysqarýda ýaqyt, jasyrmaımyn. Sýyq habar jeterdeı aıaq asty, júregimniń tórinen tasyrlaıdy ún. Daýystardan seskenem túnde jetken, júrginshiden saqtanam túndeletken. Quryq salyp júrgende oılarǵa asaý, qalar ma dep úzilip Jyr kenetten... Aq qaǵazǵa umtylyp qalamushym, oı otyna órtenip janady ishim. Sýyq habar jeterdeı ǵarysh jaqtan, Dalam úshin... Seskenem ǵalam úshin. Dúnıe keń: Birde qys, birde kóktem. Jer astynan til qatyp, birde kókten sýyq habar jeterdeı shoshynamyn, jıyrmasynshy ǵasyrmen birge ketken. * * * Keń dúnıe... Mine, osy! Qundaq alyp... Sóıler bolsań, sóılegin tyńdap alyp. Baıqamasań, óz tiliń – ózińe jaý, júregińdi júrersiń muńǵa qaryp. О́mir – synshy... Bildirer bilinbesin, Baıqap, tosyp sóıleseń, tiliń – dosyń. Oı men Sózdiń odaǵy jeńer bárin, qarmaǵyńa iliner ilinbesiń. Jańyldyń ba sózińnen? Qaımanasyń... Qýanatyn ortadan qaıǵy alasyń. О́z basyńdy qor etip óz tilińmen, qas-qaǵymda baıqusqa aınalasyń. Taǵdyr – qatal... Usynbas er is kileń... Oryn ylǵı tımeıdi tór ústinen. Uqsata alsań, «qalaýyn – qar janady», taýyp aıtqan ár sóziń – jeńis bilem. Sál nárseden keıde shyn tasıdy adam, sál nárseden keıde shyn jasıdy adam. Qyzyl tiliń – qarýyń, kiltin tapsań, Baba-Sózdiń aldynda... Bas ı, balam!..SOS!
(Saqtyq jyry) Sanalardy jatqan syndy tas irep: Ǵasyr – soıqan... Ǵasyr – dúleı... Ǵasyr – ot... Tartysýda, sharpysýda adamdar, Zaman – soqyr... kúıý, súıý – qasiret... Kóńilderdi sybyzǵy men syrnaıdan – ada-kúde, tamtyǵy joq yrǵaıdy án. Aıdyń astyn eles kezip, surapyl júrip jatyr júrekterde bir maıdan. Maıdan!.. Maıdan! Sebetindeı úreıdi, sýyq kózder sur kezdigin tireıdi. Sýyq qala... Sýyq sezim... Sur úıler... Sýyq jandar býatyndaı sur oıly. Salǵylasyp kók pen jerdiń ósegi, sur aspanmen sur bulttar kóshedi. Túsi sýyq sur adamdar keledi qanqaqsatyp dala, qala, kósheni... Oıdy, boıdy kúndiz-túni kemirgen, Sýyq túnde tónerdeıin jebir-dem... Ibilistiń áreketin sezingen Perishteler kóshkendeıin ómirden. Bezip saryn sybyzǵy men syrnaıdan, dombyrasyz, jan tórinde – bir maıdan... Maıdan! Maıdan! Alysýda sur zaman, Adasqan ba?! Jetim óleń júr qaıdan?! Sózden – shyndyq... «kózden – bulbul», án ushyp, sur alańdar, sur adamdar alysyp. Qatygezdik qyl buraýyn salýda, kózi sup-sur, ózi sup-sur, qarysyp. Kóner emes jamaǵanmen jyrtyǵyn – dúnıeniń ishi – qaıǵy, syrty – muń. Sur adamdar kóktiń julqyp saqalyn, tyrnaıtyndaı jerdiń eski tyrtyǵyn. Náti netken sýyq, surqaı kez edi?! О́rtenýde tirshiliktiń ózegi... Aqyl qashqan alty qurlyq aspanyn Táńir úni... Qabir úni kezedi... Ǵalam – sup-sur... Zaman – sup-sur... Qasiret! Sanalardy jatqan syndy tas irep. Alysýda... Qaǵysýda jer ústi Ǵasyr – soıqan... Ǵasyr – dúleı... Ǵasyr – ot...О́tken dáýir adamy
«Biz – joqshylyqty kórgen, qandy keshken qatal dáýirdiń uldarymyz.
Bizdi túsinýleriń kerek, balam... Biz – ótken dáýir adamymyz...» deýshi edi ákem marqum.
Tars aıyrylǵan talany, bulan-talan zamany; turady ylǵı keýdemde ótken dáýir adamy. Qýansam da maqtansam, qaıǵyrsam da shattansam... Menimenen sol adam – oıanyp el jatqansha. Qalmaı bir sát, bir eli, qasymda ylǵı júredi; órisimdi túgendep, júregimdi búredi. Artyq ketsem, qyraǵy, daıyn árkez suraǵy; ótken dáýir adamy kók jelkemde turady. Aıtar bolsam tap shyndy: Minezi onyń – aq súńgi; oǵan myna keń jahan – keıde tipti jat syndy. Tiri janǵa berispeı, kóner tusta kelispeı, bárin shenep turady ol, (qınalamyn men ishteı). Bir surapyl sezinem oıynan da sózinen... Sál jańylsam shyǵady ol, oqtaı atyp kózimen. Kókiregi jez úndeı, qas batyrdyń ózindeı. Turady ylǵı bir sýret meniń bala kezimdeı. Janarynda – sáýirim, qabaǵynda – dáýirim. únsiz ketse sol adam syzdaıtyndaı baýyrym... Keıde qońyr túzdeımin, jel sýyrǵan kúzdeımin; Únsiz ketse sol Adam, janushyryp izdeımin...Táńir únsiz
«Jaratqannyń ámirinsiz
Dúnıe ózgerer me?
Táńir únsiz?!».
(Aıaqtalmaǵan óleńnen)
Qara sýyq...
Dala sulyq... Jan muńdy... Qara jańbyr tópep jatyr shalǵyndy. Qaradala, qabarjyp tur qarasha, Qara tuman... Ne kútedi aldymdy?! Jańa ǵasyr... Ne beredi? Bilmeımin. Kimdi maqtap, kimdi dattap, tildeımin? Keshe jaz em jadyraǵan, shýaqty, búgin – kúzbin, kúrkiregen kúndeımin. Taýlar únsiz... Baýlar únsiz... Dala – syz... Oı súrindi pendelerden sanasyz. Kókten túsken tórt kitaptyń qonysy – qasıetti qara jerim mazasyz! Nege? Neden? Nildiń sýy búlindi?! Vavılonnyń keń jazyǵy tilindi?! Paıǵambarlar tý qadaǵan qara jurt qalshyldatyp, urady kep julyndy. Adamzatqa uly sóz ben uly ándi tartý etken Batys... Shyǵys – tumandy. Qurlyqtardyń qabyrǵasy qaıysyp, qamyǵardaı Qarateńiz, Qulandy... Qara sýyq... Ǵalam sulyq... Jan muńdy... Qara jańbyr sabap jatyr shalǵyndy. Ǵarysh únsiz estir emes, yzǵarly, Táńir únsiz... Ne kútip tur aldymdy?! Qara jańbyr sabap jatyr shalǵyndy...Tús. Torǵaı dalasy.
1965-1970 jyldary KazGÝ-de birge oqyǵan kýrstastaryma
Avtor. Jazarmyn degen jospar kóp, jazýǵa ýaqyt jeter me?! Túsimde ótken dostar kep, bulǵap júr qolyn... (Beker me?!) Dúnıe jaryp qaýyzyn, shaqyryp jastyq tasadan; Arqanyń keship tamyzyn, keledi bir top jas adam. Bozbala kúnniń daýysy, birde jaz, birde kóktem bop, jańǵyratyndaı taý ishi, qudyret-sezim kókten kep. Sylyńǵyr túnde án ushyp, jalǵasyp dala shýyna, barady ul-qyz jarysyp, Torǵaıdyń Qarasýyna. Jelegi jelmen alysyp, saǵymdy bıikterimdeı, barady túzben jarysyp, dalanyń kıikterindeı. Shetinen aqyn, batyr uq, kindigin qyrda jýǵandar. Jeńistiń dámin tatyryp, «Soǵystan sońǵy týǵandar...». Jetkinshek urpaq jalǵap kún, shaqyrǵan oı men jyr otyn. «soǵystan qaıtqan soldattyń», arqalap arman, muratyn; Jaralǵan jiger, namystan, taýymnyń suńqarlaryndaı, jelmenen jortyp jarysqan, dalamnyń tulparlaryndaı... Barady zýlap jetkizbeı, burylmaı uzap barady; saǵymdy kóktem, ot-kúzdeı tolqyndy daýys tarady. Estilse dúbir qan qyzbaq, jarysý – murat jelmenen. kıikteı zaýlap andyzdap, qula qyrlardan keldi óleń. Dalamen tymyq aqty arman, ǵasyrdyń asaý aryndaı; qazaqtyń janyn aqtarǵan kóneden jetken saryndaı. Qula jyr... Qula belderim... Uzady lypyp saǵymdaı... Jetkizbeı ketti jel kerim, jalyndy jastyq shaǵymdaı. Umtyldym. Jeter emespin. Ustatpaı ketti jas shaǵym. ishinde qaldym elestiń, kózimde – munar aspanym. Oıandym únsiz kúrsinip, julqydy jandy kóktemgi oı. (Shirkinder meni jyrshy ǵyp, jazsyn, dep tastap ketkendeı...) Bulqyndy júrek, «ah» urdy, kók aspan – sezim jyrtyldy, «Mogıkandaı aqyrǵy» atylyp órtteı jyr týdy. Túsime, sirá, dostarym kirmegen shyǵar bekerge?! Jazamyn degen josparym kóp edi... Ýaqyt jeter me?! Elestep alys tuma, qyr, oralyp ótkelderime, baǵyshtaý kerek duǵa-jyr baz keship ótkenderime.Áýmın!
Tasqyn
Qara daýyl... Qara dúleı tasqynda Taıland qaldy topan sýdyń astynda. Kishi Azııa túbeginde – zilzala... Astan-kesteń... Til bitkendeı tas, qumǵa... Kim aıtady? Kim beredi jaýabyn? Kim kótermek Jerdiń uly saýabyn? Estımisiń, jumyr jerdiń turǵyny, Qudirettiń saýalyn?! Myna jalǵan dúnıege kókpeńbek... Saýal! Zaýal! Quıylardaı kókten kep... Adamzattyń kim kótermek uıatyn? Kimder tynyp, kektenbek?! Estımisiń? Til qatýda muńdy aspan? Ún qatýda planetalar kún qashqan?! Mysyr, Baǵdad – túrshigip, qala, dala kúrsinýde qum basqan?! Bulaqtarda bulańytyp saǵym-muń, qulaqtarda syńsıdy úni shaǵyldyń... Jeterdeıin qasireti alystan Otyrar men Babyldyń... Pendeliktiń shegi qane? Biter me oı? Bir qudiret Aı astynda kúterdeı... Aqylǵa kep, toqtamasa adamdar, bir surapyl túterdeı... Jer taǵdyry... El taǵdyry – saýǵa-syn, urpaq aman, ult aman ba? Saý basyń. Kóktiń úni qaharly. Júrekterge oraltardaı Táýbesin. Til bitkendeı tas, qumǵa... Qara daýyl jalǵasýda tasqynǵa. Qurlyqtardy silkip jatyr Uly Kúsh, Taıland qaldy topan sýdyń astynda...Sert
Pende emespin keıpine enip kedeıdiń, óz jerinde sózin aıtar ógeıdiń. Men aqynmyn... Jurtymdy uly úrkitip, qıyr sharlap, «kóship ketem» demeımin. Shekaradan «asyp ketem» demeımin, jıǵanymdy «basyp ketem» demeımin. Bar qazynam – júrekjardy jyrlarym, muhıt asyp, «qashyp ketem» demeımin... Almatydan... Beze almaımyn qyrdan da, tamyr soǵyp, týlap tursa jyr – qanda. Baba-Sózden qaıda baram qashyp men, Baba-Jurtym... Dana-Jurtym turǵanda. Qalaı? Qaıtip? Jumaǵymnan bezbekpin? Jan syrymdy jat ólkede sezbek kim?! Tili bólek, dini bólek ózge elde jalynymen jylynbaqpyn ózge ottyń?! Kimge senip, kimniń baǵam kirpigin?! (Qashqandardyń syrty – bútin, urty – muń...) Aldaýǵa da, arbaýǵa da kóne alman, kimniń baryp «jamamaqpyn» jyrtyǵyn?! Kimmen bolam? Qaıda? Qalaı turmaqpyn? Syr bólisip, kimmen saıran qurmaqpyn? Tamyrym da, taǵdyrym da – keń Dala, Kóshken elden qalyp qoıǵan jurnaqpyn. О́mir ózi taǵdyrymdy súzýde, Haq-Táńirim! Basta jolǵa – túzýge. Aspantaýda týdym, óstim... О́lý – haq. Esh qaqym joq tamyrymdy úzýge!Tańǵy daýys
Shýaqqa bólep órimdi, sáýlesi tańnyń órildi. oıanyp jańa uıqydan, manaýrap ǵalam kerildi. Saqtaı kór bulaq, kólimdi, saqtaı kór shaǵyl, shólimdi, kóginde tyrna tizilgen saqtaı kór sary belimdi. Aspanǵa únsiz asylǵan, ýaıym-muńyn jasyrǵan, saqtaı kór Alataýymdy kóginde juldyz shashylǵan. Sózim kóp jetken asyldan, Aqıqat – arym bas urǵan. Saqtaı kór Uly Dalamdy saqtalǵan on san ǵasyrdan. Ańsaǵan elge shýaq ber! sharshaǵan erge qýat ber! Saǵymdaı kóshken, dúnıe, Saǵynyshymdy ýat kel! Alaman-dáýir… Demeı kór! Alysqa jeter kómeı ber! Alty qurlyqqa aqyl ber! Alty alashymdy jebeı kór! Jebeı kór, Táńir, demeı kór! * * * Ishtegi daýys – Jer menen Kóktiń bólshegi, Oı menen Sana, Mı menen Júrek ólshemi. Ǵalamnyń myna tartylys kúshindeısiń Sen, Jumbaǵym... Syrym... Qudiret tutar eńseli! О́zińe senip, jańbyrda qalyp, ot keshkem, qıyndyqtarmen júzbe-júz talaı betteskem. Sózińe senip, keshirgen, keshken kezim kóp túńilgendi de, búgilgendi de sókpesten. Estı de bermes el seni, Sen bolǵandyqtan Armanym, Sózim eńseli. Men saǵan jańylta kórme, ótinem, Ishtegi daýys! Oı menen Sana, Júrek pen Mıdyń ólshemi!