Tálimdi maman: joǵary oqý oryndarynyń jaǵdaıy qalaı?

Táýelsizdik alǵan jyldardan beri, qazirgi naryq zamanynda sapaly bilim berý máselesine kóńil bólinip júrgeni daýsyz. Klassıkalyq úlgidegi bilim júıesi jańa ınnovasııaǵa baǵdarlanǵan modelge aýystyrylýda. Bolon konvensııasyna qol qoıǵannan keıin Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary bilim berý júıesine aıtarlyqtaı jańa ózgerister engizdi. Qazir bizde úsh satyly bilim alý júıesi, ıaǵnı bakalavr-magıstratýra-doktorantýra júzege asyrylyp kele jatyr. Al endi Eýropalyq júıedegi osy úlgi joǵary oqý oryndarynda qalaı engizilip jatyr? Bizde keńestik dáýirde qalyptasyp qalǵan joǵary oqý oryndary júıe­lerin­degi keıbir kerekti maman daıarlaýda ketken qatelikter, birjaqtylyq ekono­mıkany damytýda aıqyn baıqalǵan edi. Sol kezdegi mamandar daıarlaýǵa qoıy­latyn talaptar eskirip, egemen el bolǵaly Batys elderindegi qalyptasqan jańa júıeni qabyldaýǵa týra keldi. Sonyń biri – Ulttyq biryńǵaı testileý. Bul – eń ózekti másele. Áli kúnge deıin bul problemanyń sheshimi tabylǵan joq. Ulttyq biryńǵaı testileýdegi eń keleńsiz jaǵdaı Ata Zańmen bekitilgen «Altyn belgini» testiden ótkizýden bastalady. Bala on bir jyl boıy sol «Altyn belgige» talmaı eńbektenedi. Olar tek bir ǵana sabaq emes, barlyq pánderden úzdik shyǵady. Sodan kelip «Altyn bel­gige» usynylady. Bul jóninde kóp­tegen dıskýssııalar da júrgizildi, biraq nátıje joq. Test tapsyrmalary bilim alýshynyń tek mehanıkalyq tur­ǵyda oılanýymen ǵana shektelip, onyń shyǵarmashylyq oılaý qabiletin tómendetedi. Testileý shyǵarmashylyq oılaýdy álsiretetin faktor bolyp otyr. Logıkalyq oılanatyn tapsyrmalardyń sanyn kóbeıtý kerek, sonda ǵana onyń sapasy artatyn bolady. Tek qorytyndy testileý formasyn qaldyrý kerek. Bilim alýshy joǵary oqý ornynda óz bilimin jalǵastyratyn jaǵdaıda ǵana ár joǵary oqý orny talapkerdiń ıntellektýaldy qabiletin anyqtaıtyn, aýyzsha nemese jazbasha túrde emtıhan qabyldaý for­malaryn engizý qajet. Joǵary bilim alý te­k qabileti joǵary, daryndy, ǵylymǵa beıimi bar izdenýshilerge ǵana tán bolýy tıis. Joǵary oqý oryndarynda bilimdi jetil­dirý úshin úzdiksiz bilim alý júıesi usynylady. Dúnıejúzilik aren­a­da básekege qabiletti zııatkerlik qo­ǵam qurý úshin bilimdi júıeli túrde, udaıy jetildirip turý qajet. Ol úshin bilikti jetildirý kýrstaryn, ǵylymı issa­par­lardy kóbirek uıymdastyrǵan jón. Qazaqstanda álemniń basqa joǵary oqý oryn­darynda básekege túse alatyn maman daıarlaý úshin biryńǵaı bilim berý keńistigin qurý qajet. Bul júıeni qamtamasyz etý úshin stýdentterdiń oqý kásibı sheberligin anyqtaıtyn jeke oqý traektýrasyn qalyptastyrsaq, bul bizge ártúrli pánderdi tańdaý jáne daıyndaý ýaqyty jaǵynan utymdy bolar edi. Oqý josparyndaǵy tańdaý pánderiniń 70-80 paıyzyna ózgeris engizip, jalpy bilim beretin pánderge beriletin kredıt sanyn azaıtý kerek. Teorııany praktıkamen ushtastyrý kerek dep oılaımyn. Joǵary oqý oryndaryndaǵy profes­sor-oqytýshylar quramynyń ǵylymı ataǵy barlaryn kredıttik júıege sáıkes qaıta daıarlaý kýrstarynan ótkizip, ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýge tartý qajet. Stýdentterdiń óz betimen ory­ndaıtyn ózindik jumystarynyń sapa­syn jetildiretin joǵary deńgeıli tap­syrmalar qurastyrý kerek. Pro­fessor-oqytýshylar quramynyń she­berlik satysyn shyǵarmashylyq izdený qabiletterin, ıntellektýaldy áleýetin joǵarǵy deńgeıde sáıkestendirý qajet dep bilemiz. Bakalavrıattan keıingi bilim alý júıesi, ıaǵnı magıstratýra-doktorantýra – bul tek ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵy jáne beıimi bar bilim alýshylar úshin qajet, ári oryndy. Munda elimizdiń ekonomıkasyna irgeli jáne qoldanbaly zertteý jumystaryn júrgizetin, ıntel­lektýaldyq qabileti joǵary azamattar ǵana jumys jasaıdy. Búgingi kúni Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda barlyq jaǵdaı jasa­lyp jatyr. Jańa ǵylymı-zertteý ortalyqtary kóptep ashylýda. Respýb­lıkalyq bıýdjetten biraz qarajat bólinýde. Álemdik standartqa saı bilikti maman daıarlaý – bul barlyq joǵary oqý oryndary aldynda turǵan mindet. 90 paıyzǵa jýyq ǵylym doktor­lary­myz tek bilim men ǵylym salasynda jumys isteıdi. Sondyqtan, bizdiń san ǵana emes, sapaǵa jumys jasaıtyn ýa­qy­tymyz jetti. О́zimizde ǵylymı ma­qa­lalardyń reı­tıngisi bar ǵylymı jýrnaldar shyǵýy qajet. Qazirgi naryq zamanynda básekege qabiletti, ıntellektýaldy, ǵylymǵa beıimi bar, el ekonomıkasyn joǵary dárejege kóteretin, kókiregi oıaý, rýhy bıik, patrıottyq sezimi joǵary, ult­jandy kadrlar daıyndaý el aldynda turǵan eń kókeıkesti problemanyń biri dep sanaımyn. Joǵary oqý oryndarynyń basshy­lary mamandar daıarlaý isinde ekono­mıka damýynyń qajettiligi kerek etip otyrǵan, jańa álemdik baǵyttaǵy báse­kelestikke saı keletin kadrlarǵa kóńil bólýi kerek. Basshynyń mindeti tek qana sol ýnıversıtettiń oqý júıesin uıymdastyrý ǵana emes, soǵan túsken jastardyń mamandyǵyna saı durys bilim alýyna jaǵdaı jasalynýy qajet. Bizde iske asyp jatqan úsh baǵyttaǵy bakalavr-magıstratýra-doktorantýra bolsa, solardyń jaǵdaıyna tán ereksheligin rektor jan-jaqty qarastyryp, sannan-sapaǵa jańa baǵytta ózgerip jatqan bilim dárejesine sáıkes memlekettiń suranysyn qanaǵattandyrýy tıis. Mysaly, qazir kóptegen pikir talasyn týdyryp júrgen Ulttyq akademııanyń ınstı­týttaryndaǵy ǵylymdy damytý, ony eldiń suranysyna saı qaıta qurý úshin mamandardy iri oqý oryn­da­ryna jikteý, ári akademııalyq dáre­jesin kóterý, ǵylymdy damytý múmkin­shi­likterin týdyra otyryp, maman kadr­laý daıarlaýdy sol ýnıversıtettiń ǵyly­mı baǵyty boıynsha toptastyryp, akademııalyq ǵylymı kadrlardy daıyndaý múmkinshiligin týǵyzý qajet. Árıne, bul baǵyt áli de sheshimi ta­byl­maǵan, mindeti men maqsaty, qu­ry­lymyn jete túsine bermeıtin prob­le­malardy týǵyzýda. Ár maman­dyq­ty daıarlaýda jetekshi akademııa ǵalymdary sol tapsyrylǵan ýnıver­sı­tette leksııa oqı ala ma? Onyń qoǵam­dyq jumystaryna qatysa ma? Ol salada áli de anyqtaıtyn máseleler kóp. Biraq bul álemdik deńgeıdegi mamandar daıarlaýǵa, olardyń ǵylymı jańalyqtar ashýyna múmkinshilikter týdyrady dep oılaýǵa bola ma? Qandaı mamandyqty daıarlamaıyq, onyń negizgi kózi – mektepte beriletin bilim sapasy. Bilimniń barlyq júıesiniń sapasyn kóterý úshin oblystardaǵy muǵalimder daıarlaıtyn pedagogıkalyq ınst­ıtýttarda beriletin bilimniń stan­darttary birdeı bolý úshin olardyń ózin tarıhı qalyptasqan, kadrlary jetilgen ulttyq pedagogıkalyq ýnıver­sıtetke toptastyrý kerek. Sonda ǵana álemdik deńgeıdiń suranysyna saı keletin urpaqtardy daıarlaı alamyz. Úshtildilik baǵytty júzege asyrý úshin de barlyǵyna birdeı baǵdarlama ja­salýy tıis. Jalpy, joǵary oqý oryndarynyń sanyn kóbeıtkennen góri, ony bitiretin mamandardyń sapasyn jaqsartqan abzal. Ol úshin ǵylymǵa qabiletti, oı-órisi damyǵan, yntaly, mektepte júr­gennen-aq soǵan túsýdi armandaǵan jastardy alý kerek shyǵar. Bizdegi qazirgi kózqarastyń barlyq salada etek alýyna baılanysty buryn daıarlanǵan mamandardyń jańa ınn­o­vasııalyq tehnologııalardy ıgerýi úshin orta kásiptik júıeni damytqan jón. Ol bizdiń ǵylymǵa barýymyz, sapaly óndiris oryndarynyń tetigin tabýy­myz úshin óte qajetti. Mysaly, Ger­manııa, Anglııa elderinde eki-úsh qana ýnı­versıtettiń álemdik ataǵy bar, al qalǵandary orta kásiptik bilim deń­geıindegi mamandyq ıelerin daıar­laýmen shuǵyldanady. Elbasynyń kótergen naqty máselesi – jastardy tegin tehnıkalyq bilimmen qamtı otyryp, sonyń nátıjesine talap qoıa bilý. Biz buryn Qazaqstanda ıntellektýaldy jumysshy tabyn daıyndaǵan joqpyz, alǵan dıplomdar naryq suranysyna saı emes. Asyǵys, ústirtin daıarlanǵan maman­dar eldiń ekonomıkasyn damytýǵa, ǵylymda jańalyq ashýǵa jaramaıdy. Demek, kez kelgen mamandyq daıarlaýdyń qyr-syryn barynsha meńgerý qajet dep sanaımyn. Táýelsizdik kezinde Qazaqstan agrar­l­y elden ındýstrıaldy elge aınalý úshin tolyp jatqan joldardan ótýge týra keldi. Burynǵy qalyptasqan órkenıetti elderdiń saıasatyn zertteı otyryp, Qazaqstannyń ekonomıkasy jańasha damytýǵa baǵyttaldy. Árıne, kóptegen qıyndyqtardy jeńip kelemiz. Syrttan ınvestorlar tartý arqyly halyq asa qanyq emes naryqtyq ekonomıkanyń qandaı róli baryn Qazaqstan TMD elderiniń ishinde birinshi bolyp túsindi. Sondyqtan, TMD elderiniń birigýin alǵashqy bolyp usynǵan Qazaqstan BUU-ǵa, DSU-ǵa múshe boldy. Osynyń barlyǵy ekonomıkany órletýdiń joldaryn qarastyryp, Qazaq­standy jańa ınnovasııalyq-ındýs­trıalyq damytýǵa kóshirdi. Memleketti órkenıetti elge aınaldyrý úshin jańa turpatty kadrlar daıarlaýdy, álemdik deńgeıdegi ǵylym men bilimniń jańa baǵytqa bet burýyn qolǵa aldy. Keńes Odaǵy tusynda barlyq ǵylym­dar bir baǵytta ǵana damydy. Bulaı damytý qazirgi ekonomıkanyń damýy men turaqtanýyna úlken kedergi. Sol kedergini joıýda Elbasynyń atqarǵan róli úlken. Ol mamandardy jan-jaqty daıarlap, ózindik ǵylymı baǵytyn anyq­taýǵa qaraı baǵyttady. Tipti, bilim ba­ǵytynyń ózinde qanshama mınıstrler aýystyrylǵanymen, bilimniń deńgeıin kóterýge olardyń shamalary jetken joq. Ár barǵan jerinde sol jerdiń bilim baǵytynyń júıesin ǵana engizdi. Sonyń saldarynan bizdiń kóptegen mamandarymyzdyń tehnıkalyq ındýs­trııany damytýǵa óresi jetpedi. Son­dyq­tan, qymbat bolsa da, ol salanyń mamandary syrttan shaqyrtyldy. Kelgen mınıstrlerdiń birde-biri ne bilimde, ne ǵylymda álemdik deń­geıge jete­tindeı jańalyq asha al­mady. Onyń esesine, ǵylymnyń jańa ıdeıa­­­syn, maqala basýdy sheteldiń «Inpaktfaktor» jýrnalyna baılap qoıdy. Olar aqsha tabady, bizdiń ǵalym­dardyń ıdeıalaryn ózinshe paıdalanady. О́zimizdiń damyǵan eldiń ıdeıasyn alǵa shyǵaryp, álem memleketteriniń bizden úırenýin uıymdastyrsaq qu­ba-qup emes pe. Bir kezde Elbasy «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha kóp ma­mandardy daıyndaýǵa yqpal etti. Biraq olardyń 25 paıyzy ǵana sol maman­dyqty ıge­rý múmkinshilikterine ıe bol­dy. So­nyń ózimen-aq Elbasy Nazarbaev Ýnı­versıtetti ashty. Ekonomıkanyń barlyq salalaryna qajetti joǵarǵy bilikti mamandar daıarlaýda Nazarbaev Ýnıversıtettiń orny bólek. Bul ýnı­versıtet bolashaqta elimizdiń ınno­vasııalyq ortalyǵyna aınalary sózsiz. Elbasynyń ekinshi jasaǵan batyl qadamy – birneshe shet tilderdi meńgerý tala­byn qoıýy. Bul tek ǵylymdy ǵana emes, soǵan qosa ekonomıkany da­mytýdy túsinetin, qarym-qatynas ja­saı alatyn, dıplomatııalyq róldi at­qara alatyn kadr daıarlaýǵa saıady. Soǵan mysal retinde Abaı atyndaǵy QazUPÝ-dyń oqýlyqtaryn, ádistemelik oqýlyqtaryn ataı alamyz. Olar qazir aǵylshyn, fransýz, qytaı, túrki til­derinde shyǵarylýda. «Qazaqstan geo­grafııasy atlasynyń» josparlanǵan tórt tilde shyǵýy (qazaq, orys, aǵyl­shyn, túrik) kerek bolatyn, biraq úsh tilde ǵana bolsyn delingen soń, tú­rik tilinde basylmaı qaldy. Oǵan kezin­de memlekettik turǵyda Bilim mınıstrligi tarapynan mán berilgen joq. Atlas bilim berýde, ha­lyq­tyń tanymdylyǵyn keńeıtýde kóp elderde, ásirese, TMD memleketteri arasynda buryn-sońdy bolmaǵan baǵaly dúnıe edi. Bizdiń mınıstrlik jyl saıyn irgeli jobalar jarııalaıdy. Alaıda, irgeli jobalar taqyryp boıynsha jyl saıyn jumys qorytyndysyn óndiriske engize almaıdy jáne onyń qory­tyndy nátıjesi pash etilmeıdi. Ke­le­­si qandaı taqyryp bolý kerek d­egen saraptama júrgizilmeıdi. Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­ligi «О́rleý» biliktilikti kóterý ıns­tıtýtyna memleket aqshasyn ońdy-soldy shashyp, jalpy bilim beretin mektep pen joǵary oqý oryndary muǵalimderin top-top qylyp kásibı tájirıbe alýǵa shet memleketterge jibe­rip jatty. Mundaǵy muǵalimder ne shet tilin bilmeıdi, ne ózine kerekti ma­man­dyǵyn jetildiretin baǵytyn bil­meı bosqa barady. Eshbir tájirıbesi joq, til bilmeıtin, áıteýir, memleket ból­gen qarjynyń esebin toltyrý úshin, maq­satsyz, esepsiz kadrlardyń bilim deń­geıin kóterýge bola ma? Jalpy, qaı elde bolsa da, tipti Keńes Odaǵy kezinde mezgil-mezgil muǵa­lim­derdiń bilim deńgeıin kóterý maq­satynda konferensııa, semınar, táji­rıbe almasý degender bolatyn. Birde «Geografııany oqytý ádistemesiniń» jańa­lyqtary negizinde Armenııada úl­ken odaqtyq konferensııa ótkeni esimde. Odaq tusynda geografııany oqytý ádistemesin nasıhattaıtyn mektep­ke arnalǵan «Geografııa v shkole» jýr­naly bolatyn. Tek geografııanyń ádis­temesine baılanysty emes, jalpy bar­lyq saladaǵy muǵalimderdiń kási­bı deńgeıin kóterý kún tártibinen túspeı­tin. Al bizdiń mınıstrlikte tek qana muǵalimderdiń aqshasyn kóterý máselesi ǵana alǵa tartylady. Jaqynda teledıdarda, aqparat kóz­derinde Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń aqpa­raty boıynsha memlekettik úsh tildilikti en­gizý týraly, sonyń ishinde «Qazaqstan tarıhy» qazaq tilinde, «Dúnıe júzi tarıhy» orys tilin­­de júrgiziledi degen habary berildi. Al­daǵy jyldarda «bıologııa, hımııa, mate­matıka,fızıka» aǵylshyn tilinde oqyt­ylady dep má­lim­dedi. Osy atalǵan pánderdiń ishin­­de memlekettik negizgi irgetas sa­n­a­latyn, ekonomıkanyń damýy, turaq­tanýynda mańyzdy ról atqaratyn, tabıǵı baılyqtyń taralýy, ony ıgerý­diń barlyǵy geografııanyń úlesine tıedi. Tabıǵatty qorǵaý, ekologııalyq problema máseleleri mınıstrliktiń aq­pa­ratyna engizilmegen. Sonda, olar­dyń oıynsha, jaratylystaný ǵylymynyń ishindegi álemdik deńgeıdegi mánge ıe geografııa keshendi ǵylym emes pe eken? Bul salada ne olımpıada, ne konferensııalar ótkizý de mınıstrliktiń josparyna kirmeı júrgenin qalaı túsinemiz? Al qazirgi úlken bir másele tárbıe­niń jaı-kúıi bolyp otyr. Bizdegi etı­ka­lyq-pedagogıkalyq normalardyń kem­shindigi baıqalady. Taıaýda bir mek­teptegi muǵalimniń bir balanyń basqa tústi shalbar kıip kelgenin synyp balalarynyń aldynda sóz etip, balany uıaltyp, tipti, onymen qoımaı sol bala­ny jetektep, basqa synyptarǵa alyp baryp, oqýshylardyń kózinshe qan­daı shalbar kıip kelgenin kúlki etken ádepsizdik qylyǵy sóz boldy. Balanyń namysyna tıdi. Osynyń kesirinen ol bala mektepke qaıtyp oralmady. Mektep balasynyń mektep forma­syna sáıkes emes kıim kıip kelgenin balamen ońasha sóılesip, onyń sebebin anyqtaý kerek edi. Onyń otbasynyń áleý­mettik jaǵdaıynyń tómendiginen boldy ma eken? Osynyń anyǵyna jet­peı, synybynda jer-jebirine jetip uıaltqanymen qoımaı, basqa synyptardy jaǵalatyp, balanyń namysyna tıip, psıhologııalyq kúızeliske túsýine mek­tep muǵaliminiń qandaı qazymyrlyq tanytqanyn teledıdardan da kórsetti. Mundaı jaǵdaı oqýshylardyń ustazǵa degen renishin týdyrady. Bul – muǵalim­niń qandaı pedago­gıkalyq tárbıesine jatady? Muǵalim barlyq ýaqytta balanyń oı-órisin, dúnıetanymyn keńeıtip, bilimin tereń berip, óziniń qadir-qasıetin arttyrýy tıis emes pe? Ata-ana balasyn mektepke bergende, bilim men tárbıe alyp bolashaqta eline, ata-anasyna, aınalasyna qadirmendi azamat bolady dep úmittenedi. Jasyratyny joq, qazir mekteptegi tárbıe jumysy, olardyń bilimi men dúnıetanymdyq oı-órisi jat qylyq­tarǵa, qatigezdikke boı aldyrýda. Mun­daı jekelegen qubylystardy bas­qa synyptarǵa mysal bolsyn de­gen nıetpen kórsetkenmen, onyń peda­gogı­kalyq ádepke jatpaıtynyn ol muǵa­lim eskerýi kerek edi. Keıde Batys el­derinde mekteptegi keleńsiz oqıǵalar ashyq kórsetilip jatady. Sodan aýysqan ádet bolý kerek. Bizdegi oqytýshy uzaq jyldar boıy oqýshysyn aıalap, álpesh­tep tárbıeleýshi edi ǵoı. Aıta ketetin jaıt, barlyq mektep­terde oqýshy formalarynyń qan­daı bolýy kópten áńgime bolýda. Mınıstr­liktiń aralasýymen bul másele endi ǵana sheshilip jatqan sekildi. Qaı aımaqta, qaı aýdanda bolmasyn, sol jerdiń ákimderi mektepte bolyp jatqan jaǵdaıǵa mektep basshysymen birdeı janashyr ári jaýapty bolý kerek. Qazirgi barshylyq zamanda bala­lardyń tánı ósip-jetilýi klımat­tyq erekshelikke de baılanysty. Biz­degi klımattyq jaǵdaı balalardyń ósip-jetilýine qoldasady. Onyń ústi­ne ar­naıy aqparattyń kóbeıýin, tele­dı­dardaǵy «bostandyq» degen syl­taý­men joǵarǵy synyp jastarynyń oıyna kelgenin jasaıtynyn eskereıik. Osyny ata-ana, muǵalim yjdaǵatty baqylap, ul men qyzdy jumsaq minezdi kisilikke, bolashaq tulǵa retinde olardyń oı-órisin, damýyn baǵdarlaı otyryp, aldaǵy ómirge baýlýy kerek. Jasyratyny joq, kóptegen jastar arasynda qatygezdik, qyzdardyń júkti bolýy, basqa da keleńsiz jaǵdaıǵa, orny tolmas ókinishke urynýy búginde kóbeıip ketti. Oǵan kim jaýapty? Árıne, ata-ana, muǵalim. Jambyl oblysynda bolǵan oqıǵada kóliktiń ishinde bosanǵan qyzdyń anasy sol náresteni kóliktiń esigin ashyp jolǵa laqtyryp ketken. «Ana» bolǵanyńa bolaıyn-aı! Úıdegi qyz balamen syrlas­paǵan, bolashaǵyn buldyr etken mundaı analarymyz da «ana» atalyp júr. Dárethanaǵa, qudyqqa jańa týyl­ǵan balalardy tastap ketý týraly aqpa­rattar teledıdarda jıi aıtylýda. Bul kóterilip otyrǵan túıtkildi jaılar qoǵamnyń, ulttyń bolashaǵyna zııan keltiretin másele ekenin túsinetin ýaqyt jetti. Ata-ana, muǵalim, mektep dırek­torlarymen birge ákimder de bul iske jaýapty. Ári-beriden soń  bul búkil qoǵamymyzǵa tańba, uıat is. Adam taǵdyry qandaı jaǵdaıda bolmasyn, qaı jerde bolmasyn birinshi orynda bolý kerek. Bizdiń bolashaǵymyz – jastar. Olar­dyń bári birdeı osyndaı mysalǵa arqaý bolmaı, teledıdardan jetistikti kóbirek kórsetsek bir ǵanıbet. Ata-ana, mektep basshylary mundaı máse­lege úlken jaýapkershilikpen qaraý kerek. Naq osyndaı tálimdi tár­bıe isinen ult bolashaǵyna jaýap­ty mamandar, ıaǵnı pedagog kadr­lar daıar­lap otyrǵan joǵary oqý oryn­dary­myzdyń rektorlarynan bastap, búkil professor, dosent, ulaǵatty ustaz oqytýshylar qaýymy da tys qalmasyn, óz moıyndaryna izgilikti paryz júktesin degim keledi. Álııa Beısenova, UǴA akademıgi, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń geografııa jáne ekologııa ǵylymı-ádistemelik ortalyǵynyń meńgerýshisi.