Jeltoqsan týraly oı-tolǵamdar

Kommýnıstik birtutas memlekettiń ydy­raýy­na, tıisinshe, odaqtas respýblıka tájin kıgenmen, is júzinde ýnıtarlyq eldiń saıası qur­saýymen shyrmalǵan otar aımaqtaryn derbestenýge basta­ǵan qazaq jastarynyń tarıhı qozǵa­lysyna bıyl shırek ǵasyr. «Jańa 37 jyl» kórinisteri basyl­ǵaly beri jurtshylyq sonaý dúbirli kúnderdiń sebep-saldary ja­ıyn­da jyl­ma-jyl sóz etip keledi. Jeltoqsanǵa 20 jyl tolar qarsańda Al­ma­tydaǵy Respýblıka alańyna – Kóterilis alańyna – kireberiste eńseli eskertkish boı túzedi. Táýel­sizdiktiń bıylǵy mereıli 20 jyldyǵymen birge, Jeltoqsan kóterilisiniń 25 jyldyǵy da atalyp ótetinine shúbá keltirýge bolmaıdy. Áıtse de... Taıaýda Almaty qalalyq ákimdigi 17 jeltoq­sanǵa oraı dástúrli «dóńgelek ústel» ótkizgen-di. Negizgi baıandamany Tarıh ıns­tıtýtynyń dırek­tory jasady. Ol ınstıtýt ázirlegen «Qa­zaqstan tarıhynyń» 5-tomy jaqynda ǵana ja­ryqqa shyq­qanyn, tomnyń 1986 jylǵy Jeltoq­san oqıǵasyn arqaý etken jumystardy saraptaýmen bastal­ǵa­nyn aıan etti. Oqıǵaǵa baǵa berýdiń qıyn ekenin, sol kúnderi óziniń jaqyndarynyń da japa shekkenin áńgimeledi. Odan keıin sóı­leýshiler, negizinen jeltoqsanshylar, kóterilis­tiń ár qyryna toqtal­dy. Jeltoqsanshylardyń quqyqtyq jaǵ­daıyn naqtylaýǵa qyzmet etetin jańa zań jobasyn jasaý máselesi naqty qolǵa alynǵany aıtyldy. Al­daǵy shırek ǵasyrlyq dataǵa deıin Jeltoq­san­ǵa saıası baǵa beriledi dep úmittenetinderin jarııa etti. Degenmen, baıandamaǵa baılanysty meniń kóńilime oralǵan kúdik seıilmedi. Sondyqtan da sóz alyp, jeltoqsanshylar kútken saıası baǵa­nyń osy 25 jyldyq kezinde de berile qoıýy ne­ǵaıbyl ekenin aıtyp, kúmán keltirdim. О́ıtkeni, elimizdegi tarıhı zertteýlermen bir­den-bir túbegeıli shu­ǵyldana­tyn, táýel­siz Qazaqstan tarıhyn shırek ǵasyr­dan beri ja­zyp kele jat­qan ǵy­lymı mekeme, baıanda­mashynyń aıtýy­na qa­raǵanda, Jeltoq­san­dy áli oqıǵa dep sa­naıdy, oǵan áli ǵylym tilimen tııanaqty baǵa bermegen. Osy ýaqytqa deıin qalyptasqan qo­ǵam­dyq pikir boıynsha, Jel­toqsan kóterilisi otar­lyq dáýirdegi ult-azattyq qoz­ǵalystyń soń­ǵy, sheshýshi serpilisi ispetti baǵala­natyny belgili. Al ujymdyq «Qazaqstan tarıhy» kúni keshe shyqqan arnaýly tomynda sol kezeńdi arnaıy qarastyr­ǵan­men, ony óz ataýymen atamaǵan. Endeshe, bul kezinde bıleýshiler buzaqylyq keleńsiz oqıǵa retinde betke basqan sonaý ereýilden beri 24 jyl ótse de, oǵan saıası baǵa berýge negiz bolatyn ǵylymı tuǵyrnama jasalmaǵanyn kórsetedi emes pe? Demek, 2010 jylǵy irgeli resmı ǵylymı eńbekte dál anyqtama berilmegen, mán-maǵynasy aıqyn tu­jyrym­dalma­ǵan Jeltoqsan kóterilisi saıası baǵa­syn 2011 jyly ala qoıýy ekitalaı-aý degen kúdik óz-ózinen týyndaıdy... Kezinde tarıhshy Bekmahanov bir ózi-aq Kene­sarynyń ult-azattyq qozǵalys kósemi ekenin dálel­deıtin irgeli monografııa jazǵan, ras, ony metropolııa keri baǵalady, sebebi, biz otar el ahýalynda edik. Endi she? Qazir biz táýelsiz memleketpiz. Alaıda elimizdiń resmı ujymdyq ǵylymı-tarıhı mekemesi­niń jekelegen zertteýshiler álde­qashan dáleldegen shyndyqty rastaı almaı otyr­ǵany qalaı? Ǵasyr­larǵa sozylǵan ult-azat­tyq qozǵalys­tyń jeńisti shyńy bolyp tabylatyn Jel­toqsan týraly ádil de durys tu­jyrymdama jasaýda nelikten dármensizdik tanytýda? Meniń­she, shırek ǵasyr­lyq qaraly-sal­tanatty kúnge deıin bul máseleni qalaı durys­taýǵa bolatynyn osy­naý ǵylymı mekeme­niń shuǵyl oılanǵany jón... Meniń osy pikirlerimnen keıin baıandamashy qaıta sóz aldy, oqıǵany kitapta tap solaı – ult-azattyq kóterilis dep baǵalaǵandaryn, ony baıandamasynda kórsetkenin (men ańdamasam kerek), 5-tomǵa tap solaı jazǵandaryn aıtty. Bul habarǵa otyrǵandar túgel rıza boldy. Jeltoq­sanshylar qatarynda biz de qol soqtyq... *** Árıne, mundaı málimdemeden keıin Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń, Ǵylym komıteti, Sh.Sh.Ýá­lı­hanov atyndaǵy Tarıh jáne etnolo­gııa ınstıtýty, Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty atynan 2010 jyly jaryqqa shyqqan irgeli «Qazaqstan tarıhynyń» 5-tomyn­daǵy Jeltoq­sanǵa qatysty ǵylymı tujyrym­darmen tikeleı tanysyp baıqaýǵa asyqqanymyz túsinikti bolsa kerek. Tek, ókinishtisi, kitapty oqı kele, lapyldaǵan kó­ńi­limiz sý sepkendeı basyldy. Jasyratyn nesi bar, ony quddy markstik-lenındik ádistememen qarýlan­ǵan keńes tarıhshylary jazǵandaı áser qaldyrdy... «Qazirgi Qazaqstan» dep atalǵan 5-tomda Jeltoq­san jaıy eki jerde sóz bolypty: «Qazaq­stannyń qazirgi zaman tarıhynyń tarıhnamasy men derekteri» bóliminiń «Tarıhnama» atty 1-ta­raýynda Jel­toq­sandy zerttegen eńbekterdi sholǵan úsh bet (19–21-bb.), «Qazaqstan táýelsizdik alý qarsańynda» degen 1-bólimniń «Keńestik qoǵam daǵdarysynyń te­reń­deı túsýi» atty 2-taraýynda bolǵan oqıǵalardy hronolo­gııalyq retpen baıan­daǵan bes bet (90–95-bb.) bar. 19-bette: «Qazaqstannyń qazirgi zaman ta­rıhynda 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵalary erekshe oryn alady, bul oqıǵalarǵa muraǵat derekteri bo­ıynsha 60 myńnan astam adam qatysty, 8 myńnan astam adam qamaýǵa alyndy, 200 qatysýshy sottaldy, 1,5 myń­nan astam adam qýǵyn-súrginge ushyrap, ákimshilik jaza­laýǵa tartyldy. Qansha­ma jas qyrshyn qaza tap­ty», degen habarlama keltirilgen. Odan ári: «Kezinde Parlamenttiń arnaýly komıssııasy 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵalarynyń sebebin zerttep, zardap­taryna taldaý jasady. Alaıda bul oqıǵalar otandyq ǵylymda áli la­ıyqty kórinisin tapqan joq», dep bir túıindeledi. Nazar aý­da­ryńyz: «bul oqı­ǵalar» sodan beri 24 jyl ótse de, «otandyq ǵylymda áli la­ıyqty kórinisin tapqan joq»! 20-bette: «Almatynyń alańynda bolǵan oqıǵa­lar­ǵa» «sol kezdegi partııa basshylyǵy» bergen «bas­tap­qy baǵany teriske shyǵarýǵa múmkindik» týǵanda, 1997 jyly shyqqan «1986 jyldyń jel­toq­sany: daqpyrt pen shyndyq» degen «kólemi shaǵyn, alaıda mańyzdy» eńbe­ginde akademık M.Q.Qozybaev «osy­naý tarıhı oqıǵa­ǵa jańasha qarap, ...bolǵan oqıǵany tuńǵysh ret «jeltoqsan kóterilisi» dep atap, oǵan shynaıy taldaý jasaı bildi», delingen. Biraq osy­dan 13 jyl buryn: «1986 jyldyń jeltoqsanynda ult-azattyq qozǵalysy óz damýynyń jańa kezeńine aıaq basty. Ol Odaqtyń ydyraýymen jáne respýblı­ka­lardyń egemendik jarııalaýymen aıaqtalǵan tutas bir tarıhı belestiń bastaýy boldy», dep qorytqan M.Q.Qozybaevtyń tujyrymyn búgingi ujymdyq av­torlardyń táýel­siz el ǵalymdaryna laıyqty deń­geı­de tıisinshe damyta da, tııanaqtaı da almaǵany baı­qalady. Olar jastar qozǵalysynyń jer-jerde óris­tep, jappaı sıpat alǵanyn eskermeı, tek Al­matyda bolǵan ahýaldy ǵana qarastyrady, ári ony kóbine «jeltoq­san oqıǵalary» dep baǵalaýǵa beıim turady. Ujymdyq avtorlar: «Qazaq jastary 1986 jyl­dyń jeltoqsany kúnderi ondaǵan jyldar boıy ústemdik quryp kelgen totalıtarlyq rejimge batyl qarsy turdy, sóıtip, burynǵy KSRO keńistiginde ulttyq-demokratııalyq qozǵalysty damytýǵa ól­sheýsiz úles qosty. Oqıǵa basqa halyqtarǵa qarsy baǵyttalmaǵan-dy, bul eldegi eki kúshtiń: býyny qatpaǵan demokratııa men ol kezde qylyshynan qan tamyp turǵan ákimshil-ámirshil júıeniń tuńǵysh qaqtyǵysýy bolatyn» (93-b.), dep tujyrymdaıdy. Tek bul, shyndap kelgende, osydan jıyrma shaqty jyl buryn Shahanov komıssııasy bergen baǵa... Sondaı-aq, 654-bettegi «Hronologııalyq kórsetkish­te» Jel­toq­san kóterilisine bar bolǵany: «1986 j., 17–18 jeltoqsan – Almatydaǵy jastar men stý­dent­terdiń KOKP men Keńes ókimetiniń ulttyq saıasatyna qarsy jappaı tolqýlary» degen anyqtama berilgen... *** Bizdiń kútkenimiz ne edi? Árıne, Jeltoq­sannyń naqtyly saıası sıpatyn ashatyn ádil ǵy­lymı baǵa. Otandyq ǵylym, táýelsiz eldiń tarıh ǵylymy jan-jaqty dáleldep, qorytqan ǵylymı dáıek. Osy rette ótken tarıhymyzǵa bir sát kóz júgirteıikshi... KSRO degen ortaq shańyraǵy­myzdyń Táýelsiz Respýblıkalar Odaǵy bolýǵa tıis áýelgi márte­besi saqtalmady: qatań bir par­tııalyq orta­lyqqa ba­ǵyn­dyrý arqyly ol jańa ımperııaǵa aınal­dyryl­dy. Respýblıkalar aldam­shy da astarly ıdeologııa arqyly jańa otar deńgeıine túsirildi. Tıisinshe, elimizde ult-azat­tyq qozǵalys is júzin­de tolas­taǵan joq: ult múddesin kózdeıtin oılar astyrtyn da, ruqsat etilgen aýqymda da túrli qarqynmen damyp jatty. Sonyń nátıjesinde halyqtyń ulttyq sanasy ósti, aqyry, jaǵdaı ýshyqqanda, burq etip, ult-azattyq kóterilis tu­tan­dy. Mine, osy jáıtter «Qazaqstan tarıhyn­da» ǵylymı túrde tııanaq­talyp kórsetilse dep edik. Keńestik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵy degen ádemi ataýy bar ımperııany tutastandyrǵan kommýnıstik rejim­niń qazaqtardy otar quldary deńgeıine túsirip, basyp-janshýy – búginde tarıh sahnasy­nan ketken ókimettiń memlekettik qylmysy ǵoı, sony ǵalymdarymyz atalǵan irgeli tarıh kitabyn­da sıyrquıymshaqtatpaı, ǵylymı jolmen áshkere­lese dep tilep edik. Alaıda bul úmit aqtalmady. Osydan baryp mynandaı saýal eriksiz oıǵa oralady: ǵylymı dáıegi jasalmasa, bizdiń ókimetimiz saıası baǵa bere qoıar ma eken? Ne isteý kerek? Shuǵyl arnaıy komıssııa qurýdy suraý kerek shyǵar? Álde, Jeltoqsan jaıy eki múshel ýaqyt boıy jan-jaqty aıtylyp kele jatqandyqtan, tıisti saıası baǵany joǵarǵy bıliktiń, aıtalyq, Parlament­tiń ózi-aq berer me eken? Al nusqaý kútip otyrǵan ǵylym, bálkim, bılik tarapynan berilgen baǵany dáıekteıtin qomaq­ty ǵylymı eńbegin sodan keıin jaza jatar... Eski zamanǵy ádetinshe... О́kinishti-aq, árıne... Álde otandyq ǵylym tutqasyn ustaǵandar osy ózekti máselege qatysty kemshilikterin moıyn­dap, shuǵyl da batyl áreket jasar ma eken? Qalaı bolǵanda da, jeltoqsanshylar úmiti, halyq úmiti aldanbaýǵa tıis. О́ıtkeni, bul táýel­sizdigimizdi nyǵaıtyp, baıandy ete túsý úshin kerek. Beıbit QOIShYBAEV, Almaty.