Aýylsharýashylyq kooperasııasy

Onyń qazirgi damý baǵyty qandaı? Elimizde 1990 jyldary bastalǵan aýylsharýashylyq reformasy aýylsharýashylyq jerine, óndiris quraldaryna, resýrstaryna jekemenshik ınstıtýtyn, óndiriske jańa basqarý úlgilerin, túrli menshik formalaryndaǵy iri, orta, shaǵyn aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerdi qalyptastyrdy. Búginde elimiz ekonomıkasynyń agrarlyq sektorynda kóptegen sharýa (fermerlik) qojalyqtary, kishi kásipkerlik, túrli koopera­tıvtik, jeke qosalqy, otbasy sha­rýashylyq qurylymdary eńbek etip, aýylsharýashylyq ónimderin óndirip keledi. Degenmen, shaǵyn, shashyrańqy aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshiler mate­rıaldyq-tehnıkalyq resýrstarmen jabdyqtaýshy, ónim óńdeýshi, saýda qurylymdary, deldaldar men tutynýshylar taraptarynan qolaısyzdyqtardy sezinip, aıtarlyqtaı qıyndyqtarǵa kezigip otyrǵandyǵy da shyndyq. Biraq tutynýshylar tarapynan jyl­dan-jylǵa azyq-túlik sapasy men ártaraptylyǵyna qoıylatyn talaptardyń arta beretindigi na­ryqtyq ekonomıkanyń zańdy qubylysy ekenin de moıyndaý kerek. Jasyratyny joq, iri aýylsharýashylyq ónimderin ón­dirýshiler saýdada, óńdeý na­ryq­­tarynda monopolııalyq jaǵ­daıdy ıelenip shaǵyn sharýa­shylyq qurylymdaryn ózderine teń dárejede sezinbeı, múdelerin eskermeı, tıimdi, táýekeli tómen aýylsharýashylyq óndirisi túrleri esebinen aıtar­lyqtaı paıda taýyp keledi. Sondaı-aq, iri sharýashylyq qurylymdary óndiristerin negi­zinen ınnovasııalyq, jańǵyrtý is-sharalary negizinde damyta otyryp, aýyldy eldi mekender problemalaryn, ásirese eńbekke jaramdy azamattardy jumyspen qamtý máseleleri boıynsha, tolyq sheshe bermeıdi. Bul jaǵdaıda, shaǵyn, jeke aýylsharýashylyq qurylymdarynyń aýyldy eldi mekenderdiń áleýmettik jaǵ­daı­laryn jaqsartýda, aýylda orta taptyń óz deńgeıinde qa­lyptasýyna aıtarlyqtaı áseri bar ekenin aıtpasqa bolmaıdy. Sonymen qatar, tańdaýly ǵy­lymı-praktıkalyq zertteýler nátıjeleri kórse­tip otyr­ǵandaı, elimizde sapa­lylyǵy, nárliligi bo­ıynsha adam tamaq­tanýynyń ǵylymı negiz­del­gen kórsetkishterine sáıkes kele bermeıtin azyq-túlikter aýqy­mynyń artyp kele jatqandyǵy da tolǵanarlyq jaıtqa aınalýda. Mysaly, búginde aýyl­daǵy jeke qosalqy, otbasy sharýa­shylyqtarynda óndirilgen aýyl­sharýashylyq ónimderine tutyný­shylar tarapynan suranys artyp keledi, sebebi, bir jaǵynan olardy óndirýshilerdiń ózde­ri de tutynatyndyqtan tabı­ǵı qundylyǵy saqtalǵan, eko­logııalyq taza ónimder bolyp otyr deýge bolady. Demek, atal­ǵan shaǵyn aýylsharýashylyq ónimderin óndiretin qurylymdar elimizde ónimderdiń basym bóligin óndirip qana qoımaı, sa­pa­lyq qasıetterin de joǵary deńgeıde saqtaıtyn bolsa, aýyl­sharýashylyq óndiri­sin jandandyrý baǵytyndaǵy mem­lekettik ustanym nege shaǵyn aýyl­­­sha­rýashylyq qurylym­da­ryn qoldaýǵa da baǵyttalmaıdy? Bú­ginde shaǵyn aýylsharýashylyq qurylymdary suranys-usynys zańdylyqtaryn eskere, naryq tetikterin paıdalanyp jáne na­ryqta suranysqa ıe, quny jo­ǵary ónimder óndirýmen aınalysyp, jaqsy jetistikterge jetip keledi. Sondaı-aq, salystyrmaly zertteýler de aýylsharýashylyq jerlerin meılinshe tıimdi paıdalanatyn da shaǵyn, jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary ekenin kórsetedi. О́kinishke qaraı, búginde aýyl­sharýashylyq sektorynyń salalary boıynsha jumysqa jaramdy aýyl turǵyndarynyń 45-50%-y ǵana jumys oryndarymen qamtylyp otyr, Aýyldy eldi mekenderdegi 100 jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtaryna shaq­qanda, orta eseppen olardyń 10-15-i ǵana taýarly ónimder óndirýmen aınalysady eken. Elbasynyń Bes ınstıtýttyq reformasynda elimizde ýrbanızasııa deńgeıiniń tómen­digi, halyqtyń 43 paıyzdan astamy aýylda turatyndyǵy, aýyl­­­sharýashylyq ónimin óndi­rýshi­lerdiń salyq tóleýdegi enjar­lyǵy, soǵan qaramaı osynaý el ekonomıkasyndaǵy mańyzdy salany sýbsıdııalaýǵa bıýdjetten qyrýar qarjy bólinetindigi týraly aıtylǵan. Sonymen qatar, taıaý­da Elbasy búginde qalyptasqan álemdik ekonomıkalyq daǵdarys­tan shyǵýdyń birden-bir joly aýylsharýashylyq óndirisin jedel damytý ekenin qadap aıtty. Osyǵan oraı búginde memleket tarapynan bul salaǵa jan-jaqty qoldaýlar kórsetilýde. Solardyń qatarynda ótken jyldyń qa­zan aıynda «Aýylsharýashylyq koo­pe­­ratıvteri týraly» zań qa­byldanǵanyn aıtýǵa bolady. Bul zań elimiz egemendik alǵannan beri qabyldanǵan aýylsharýashylyq kooperasııasy týraly zańnama­lyq aktilerdiń barlyq jaq­taryn paıymdaı otyryp jasal­ǵan qujat. Atap aıtqanda, ja­ńa zań aýylsharýashylyq koopera­tıvterine kommersııalyq turǵyda qyzmetterin atqarýǵa, tabystaryn kooperatıv músheleri arasynda derbes bólýge quqyq be­redi. Sondaı-aq, kooperatıv mú­­­she­leri jarǵylyq tólemderi kólemine qaramaı jalpy jınalysta bir ǵana daýysty ıelenedi, kooperatıvterdiń revızııalyq komıısııa qyzmetteri shyǵynynyń 50%-y memleket tarapynan sýbsı­dııalanady. Degenmen de, búginde «Aýyl­­sha­rýashylyq kooper­atıvteri týraly» jańa zańnyń atqarylý jaǵdaıyn, jyl basynan óńirlerden qýanar­lyq­taı aqparattar túsip jatqanymen, birjaqty baǵalaýǵa bolmaıtyn sııaqty, ıaǵnı kóbine sapadan góri qurylǵan kooperatıvter sanyna elikteýshilik baıqalady. О́ńirlerdi aralap, túsinik ju­mys­taryn júrgizgenimizde baı­qaǵanymyz, aýylsharýashylyq kooperatıvterin qurýǵa yntaly azamattardyń basym bóliginiń maqsaty aýyl sharýashylyǵyna tıisti sýbsıdııa qarjysyn ıelenýmen ǵana shekteletin sııaqty. Sondyqtan da, bul mańyzdy is-sharalardy uıymdastyrý keze­ńinen bastap, aqyryna deıin aýylsharýashylyq kooperasııasy boıynsha aıtarlyqtaı ǵylymı-óndiristik tájirıbe jınaqtaǵan mamandardyń belsene aralasýy asa qajet. Árıne, bul damyǵan elderdegi aýylsharýashylyq ón­dirisiniń ozyq tájirıbesin, bú­ginde bizde qalyptasqan júıede, psıhologııalyq kózqarasta tıim­di paıdalaný ońaıǵa soqpaıdy. My­saly, óńirlerdi aralap, ónim óndirýshi qurylymdar ókilderimen kezdeskende, kóbi «kooperatıv bizge ne beredi, buryn bizderdi jeke sharýa bolyńdar dep tarattyńdar, endi birigińder deısińder», degen suraqtar ishinara aıtylyp qalady. Birinshiden, damyǵan elderde orta eseppen aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshiler ózderi óndirgen ónimderiniń aqyrǵy qunynyń 65-75%-yn ıelense, bizde bul kórsetkish, aýyl­sharýashylyq ónimderiniń basym bóligin óndiretin shaǵyn, otbasy sharýashylyqtary bo­ıynsha orta eseppen 23-30%-dan aspaıdy eken. Mysaly, aýyldyq okrýgte belsen­di bir azamat sút qabyldaıtyn, túrli sút ónimderin shyǵaratyn zaýyt saldy delik. Ol aýyldy el­di mekender turǵyndarynan súttiń lıtrin 80 teńgeden satyp alyp, tutynýshylarǵa túrli sút ónimderine aınaldyryp satqanda ár lıtr tabıǵı sútke shaqqanda 70 teńgeden taza paıda tabady, sóıtip bul taza paıdany zaýyt qojaıyny tolyǵymen ıelenedi. Eger zaýyt kooperatıv quramynda bolsa, atalǵan paıda kooperatıv múshelerine olardyń eńbek úlesterine saı bóliner edi. Ekinshiden, memlekettik aýyl­sha­rýashylyq qurylymdary je­keshelendirilip, jekemenshik aýyl­sharýashylyq ónimderin óndirýshiler paıda boldy, al bú­­gingi birigý burynǵy mem­le­kettik sharýashylyqtardy qaı­ta jasaqtaý emes, damyǵan el­der­de tıimdiligin dáleldegen je­kemenshik qurylymdar negizinde ujymdyq sharýashylyqtardy qalyptastyrý bolyp tabylady. Úshinshiden, kooperasııa monopolıster, deldaldar jaǵynan jáne syrttan keletin ónimder esebinen oryn alatyn keleńsizdiktermen kúresýge múmkindik beredi jáne ǵylymı-tehnıkalyq progres­tiń negizinde iri óndiristik kólem qamtamasyz etiledi. Demek, aýyldy eldi mekender, aýdandar, óńirler deńgeılerinde túrli formalardaǵy birlestikter qurý jáne tıisti jaǵdaılar jasaý aýyldyq aımaqtardyń turaqty damýynyń jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń kepili bola alady. Sonymen qatar, aýylsharýashylyq kooperatıvterin uıymdastyrý ónim ón­dirý­shilerdiń dástúrli, ishki jaǵdaıynda tıimdiligi tómen qyzmet túrlerin kooperatıv negizinde mamandandyrylǵan oryn­daýshylarǵa berý arqyly qyzmetter sapasyna kepildik beredi, sharýashylyq shyǵyndaryn azaıtýǵa, durys emes sheshim­der oryn alǵanda jaýapkershilikti bólisýge, jarııalylyq jaǵdaıda ınvestı­sııa­lyq yntany arttyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Álemdik tájirıbede aýylsharýa­shy­lyq kooperasııasynyń tik jáne kólbeý úlgi­leri keńinen qoldanylady. Atap aıt­qanda, tik kooperasııa úlgisinde kooperatıvke engen aýylsharýashylyq ónim­derin óndirýshilerdiń jerine, óndiris qu­ral­daryna, mal-múlikterine menshiktik quqyǵy tolyǵymen saqtalady, ıaǵnı kooperatıvke belgili bir sharýashylyq baǵy­tyn­daǵy sharalardy birlesip atqarý úshin qosylady, mysaly, ónimderin ótkizý, materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaý, mal azyǵyn óndirý, egistik ónimdilikterin arttyrý. Kólbeý kooperasııa úlgisinde kooperatıv músheler ıelikterindegi barlyq mal-múlik, jerleri kooperatıv ıelili­gine ótip joǵaryda atalǵan qyzmettermen qosa ónim óndirýde de birlesip qyzmetter atqarady. Bul eki úlginiń qaısynyń tıimdi ekeni jergilikti jerlerdegi jaǵdaılarǵa baılanysty anyq­talady. Sóz sońynda aıtarym, joǵaryda atal­ǵan jaýapty da mańyzdy is-sharalardyń tıim­diligin arttyrý maqsatynda bul baǵyt­ta birshama jumystar atqaryp jatqan «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy, «QazAgro» holdıngi jáne jergilikti atqarýshy organdarǵa osy másele boıynsha birlesip qyzmetter atqarýǵa týra keledi. Kákimjan SARHANOV, Qazaq aýyl sharýashylyǵy kesheni ekonomıkasy jáne aýyldyq aımaqtardy damytý ǵylymı-zertteý ınstıtýty Astana fılıalynyń dırektory, aýyl sharýa­shylyǵy ǵylymdarynyń doktory Astana