Sirá, Eýropadaǵy myqty elderdiń basshylaryn saılaý da qolynda eshqandaı quzyrly bıligi joq Avstrııa prezıdentin saılaǵandaı jurt nazaryn aýdarǵan joq shyǵar. Jeńiske 72 jastaǵy professor Aleksandr van der Bellen jetkeni belgili bolǵanda, biraz jurttyń «úh» dep erkin dem alǵany da anyq.
Áńgime mynada. Bul saılaýdyń ekinshi týry edi. Birinshisi osydan bir aı buryn ótip, aqtyq kúreske ásireońshyl Avstrııa azattyq partııasynyń (AAP) ókili Norbert Hofer men táýelsiz kandıdat, ekonomıka professory Aleksandr van der Bellen shyqqan. Endi jeńiske Hoferdiń jetýi ábden múmkin edi. Alǵashqy týrda oǵan saılaýshylardyń 35,4 paıyzy daýys berse, Bellen 21 paıyz ǵana daýys alǵan.
Jeńiske Hoferdiń jetýinde ne tur, bul laýazymnyń bul elde eshqandaı quzyreti joq qoı der syrt adam. Rasynda da, Avstrııa prezıdenti resmı ǵana qyzmet, tek kanslerdi bekitken bolady, solaı et dese, parlamentti de taratqan bolady. О́z tarapynan eshqandaı bılik aıta almaıdy. Soǵan qaramaı, bul – saılanbaly laýazym. Jurttyń kópshiligi ásireońshyldar, ıaǵnı ásireultshyldardyń ókiline yqylas bildirip jatsa, bul eldiń atyna taǵylar úlken aıyp, betke úlken shirkeý, tipti, masqaralyq dep qabyldanýy da zańdy. Eýropa ásireultshyldyqty, nasıstik ıdeıany jaqsy biledi. Onyń kez kelgen kórinisin qatań aıyptaıdy.
Tipti, osy saılaýdyń alǵashqy týrynyń nátıjesi de Avstrııany dúr silkindirdi. Eldegi dástúrli eki jetekshi partııanyń – Sosıal-demokratııalyq partııa men konservatorlyq Avstrııa halyq partııasynyń ókilderi jeńilis tapqanda, 2008 jyldan úkimetti basqaryp kele jatqan kansler Verner Faıman otstavkaǵa ketetinin málimdedi. Elde qalyptasqan jaǵdaıǵa, ultshyldyqtyń beleń alýyna ózin aıypty sanady. Jańa kansler bolyp Sosıal-demokartııalyq partııanyń lıderi Krıstıan Kern taǵaıyndalyp, ony qazirgi prezıdent Haıns Fısher bekitip te úlgerdi.
Ásireońshyldardyń jeńisine olardyń avstrııalyq jaqtastary ǵana emes, búkil Eýropanyń ońshyldary qýandy. Bul jerde Fransııadaǵy «Ulttyq maıdan» partııasy men onyń lıderi Marın Le Pen muny óz jeńisterindeı kórip, sheksiz shattandy. Tipti, Eýroodaqqa juldyzy qarsylardyń da ony qup kórgeni bar. Bul odaqtyń osylaı yntymaǵy buzylmaq dep topshylaǵan.
Osy jerde mynadaı da bir oqıǵa eske oralady. Budan 17 jyl buryn osy Avstrııada sol ásireońshyl AAP parlamenttik saılaýda biraz oryn alyp, koalısııalyq úkimettiń quramyna kirgen bolatyn. Sonda Eýropa elderi Avstrııaǵa boıkot jarııalap, ol oqshaý qalǵany bar. Sodan keıin koalısııalyq úkimet otstavkaǵa ketip, bul el Eýropa qaýymdastyǵyna qaıta oralǵan. Jeksenbi kúngi saılaýdyń ekinshi týry kezinde osyndaı kúrdeli jaǵdaı qalyptasty. Ásireultshyl Hofer jeńiske jeter bolsa, jurtshylyq ony qalaı qabyldaıdy degen qatqyl suraq kún tártibine shyqty.
Iá, saılaý barysyn álem baqylady. Hofer jeńedi degen boljam jasaldy. Tipti, saılaý ýchaskelerinen túsken tolyq málimetterge qaraǵanda, ásireultshyl saıasatker 51,9 paıyz daýys alǵanda jurt shoshyǵan. Biraq bul elde saılaýshylardyń 12 paıyzy daýystaryn poshta arqyly beredi. Sol topta ásireultshyldarǵa qarsylar kóp ekeni de aıtylatyn. Shyndyǵynda da solaı bolyp shyqty. Aqtyq qorytyndyda professor van der Bellen jeńiske jetti – ony saılaýshylardyń 50,3 paıyzy qoldady!
Muny jurt parasattylyqtyń jeńisi dep baǵalady. Avstrııalyqtar nasıstik surqııa ıdeıalardyń jeteginde ketken joq.
Shaǵyn bolsa da basqamen quqy birdeı
NATO elderi Syrtqy ister mınıstrleriniń sammıtinde Chernogorııa Soltústik atlantıkalyq alıansqa baıqaýshy el retinde qabyldandy. Bul sheshimdi sol elderdiń parlamentteri maquldaǵan soń, ol áskerı odaqtyń tolyqqandy múshesine aınalady.
Oǵan eshkim de kúmán keltirmeıdi. О́ıtkeni, NATO men Reseı arasy qıǵash. Sodan da áskerı odaq elderi Reseıge jaqpaıtyn nárseni tezirek júzege asyrýǵa asyǵady. Al Máskeý Chernogorııanyń NATO-ǵa kirgenine qarsy. Sol úshin talaı amaldar da istep baqty. Úkimet atynan, syrtqy ister mınıstrligi tarapynan resmı qarsylyq málimdemeler de jasady, chernogorııalyqtar arasynda belsendi saıası úgit-nasıhat ta júrgizdi. Biraq nátıje shyqpady.
Rasynda da, pravoslavıe dinin ustanatyn Chernogorııa men Reseı arasynda dástúrli baılanys, qarym-qatynas erteden kele jatyr. Tipti, bir merekede Reseı ımperatory Aleksandr III-tiń bylaı degeni bar: «Jalǵyz ǵana dosym – Chernogorııa koroliniń densaýlyǵy úshin ishemin, Reseıdiń odan basqa dosy joq». Sol dostary jalpy dúrmekpen NATO-ǵa ketip bara jatyr.
Chernogorııa úshin Reseı ǵana emes, Serbııa da qatty kúresti. Sosıalıstik Iýgoslavııa kúırep, basqa respýblıkalar birden táýelsizdigin alyp, óz baǵyttarymen ketkende, Serbııa qurtaqandaı Chernogorııany (halqy 650 myń ǵana) jibermeı, kóp ustady, ekeýi Iýgoslavııa odaqtyq respýblıkasyna birikti. Kóp aıtysyp, kúresip júrip, aqyrynda Chernogorııanyń táýelsizdikke qoly jetti. Bul jerde talaı ret onyń premer-mınıstri de, prezıdenti de bolǵan, qazir de úkimetin basqaratyn Mılo Djýkanovıchtiń eńbegi aıryqsha. Táýelsizdik sonyń arqasy deýge bolady.
Sol táýelsizdikti saqtap qalý da ońaı emes eken. Shaǵyn ǵana elde syrtqy kúshterdiń talaı uıymdary bar. Olar túrli qarsylyq aksııalaryn ótkizip, tipti, kúsh qoldanbaq bolyp ta qorqytady. Sonda Chernogorııa basshylyǵy saıasat jolymen ózine qorǵanysh izdedi. Onyń basty joly NATO-ǵa kirý edi. Áskerı odaq oǵan túsinistikpen qarap, ózderiniń talaptaryn alǵa tosty, sony oryndaǵan kezde ǵana múshelikke qabyldanatynyn málimdedi. Arada birneshe jyl ótkende ǵana oǵan múmkindik týdy. Endi Chernogorııa NATO-ǵa baıqaýshy múshe, keıin tolyq múshe bolmaq.
Joǵaryda aıtqandaı, Reseı buǵan qarsylyq bildirip otyr. NATO ony ózine zańsyz tartty, Chernogorııada referendým ótken joq deıdi. Oǵan parlamenttiń sheshimi jetkilikti ekenin moıyndaǵysy joq. Tipti, bul elge jaýap sharalar qoldanbaq oıda da. Árıne, óz múshesin NATO elderi, sondaı-aq, Eýroodaq jalǵyz tastamasy anyq. Ol jaıynda NATO-nyń bas hatshysy Iens Stoltenberg ashyq málimdedi. Djýkanovıch bolsa, endi óz eli shaǵyn bolsa da NATO elderimen birge ıyq tiresip turady degendi aıtty.
Chernogorııa óz qýatymen NATO-ny kúsheıte qoımaıdy. Máskeýdi shoshytatyny – bul eldiń mysaly Makedonııa, Gersegovına men Bosnııa, sondaı-aq, Grýzııa sııaqty elderge jaǵymsyzdaý ónege bolady deıdi. Bolashaqty oılamaı taǵy bolmaıdy ǵoı. Al NATO bolsa, shyǵys shekarasyn keńeıtip, Reseıdi qýsyryp barady. Keıde bul jaıt ta ádiletsiz sekildi kórinedi...
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
