«Keńesip pishken ton kelte bolmaıdy»

deıdi Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty Natalıa JUMADILDAEVA Qazaqstan halqy Assambleıasynan Májiliske saılanǵan toǵyz depýtattyń biri – Natalıa Jumadildaeva. Eńbek jolyn orta mekteptegi bastaýysh synypta muǵalimdikten bastaǵan Natalıa Vasılevna kóptegen jyl boıy mektep dırektory boldy, bilim berýdiń uńǵyl-shuńǵylymen jaqsy tanys. Qazaq otbasyna kelin bolyp túsken depýtattyń memlekettik tilge qurmeti de bólekshe. Biz jaqynda Natalıa Jumadildaevamen jolyǵyp, búgingi tańda kópshilik kóńilin kúpti etip júrgen jaılar jóninde áńgimelesken edik. – Natalıa Vasılevna, siz talaı jyl boıy muǵalim bolyp, balalardy oqý-bilimmen sýsyndatyp keldińiz. Al búgingi tańda Parlament Májilisiniń depýtatysyz. Meniń bilýimshe, depýtattar jaqyn arada aımaqtarǵa baryp, halyqpen kezdesýler ótkizip qaıtty. Sol kezdesýler barysynda sizge kóbine qandaı suraqtar qoıyldy? Jalpy, halyqty qazir ne alańdatady eken? – Iá, biz mamyr aıynyń basynda elge shyǵyp, halyqpen kezdesýler ótkizip qaıttyq. Men sol kezdesýler barysynda ózim jaı-kúıin jaqsy túsinip, biletin muǵalimdermen jáne bilim salasynyń qyzmetkerlerimen birneshe kezdesý ótkizdim. Iá, bilim salasynda alańdaıtyn, sheshimi tabylmaı jatqan máseleler az emes. Ásirese, bilim berýdiń aldaǵy reformasy boıynsha birqatar suraqtar qoıylyp, muǵalimderdiń janyna batyp júrgen máseleler jaıynda kóp aıtyldy. Basty máselelerdiń biri bastaýysh synyp muǵalimderiniń 12 jyldyq bilim berýdi engizgende, pedagogıkalyq júktemeniń azaıyp qalýyna baılanysty týyndamaq. Oǵan alańdaýǵa negiz bar. О́zderińiz bilesizder, qazirgi ýaqytta oqýshylarǵa degen júkteme óte joǵary. Ol belgili úlgilik oqý josparyna sáıkes 26 saǵatty quraıdy. Oǵan 24 saǵattyq ınvarıatıvti (turaqty) bólim men 2 saǵattyq varıatıvti bólim kiredi. Sonyń ishinde bastaýysh synyptardyń muǵalimi 15-16 saǵat sabaq bere alady. Mysaly, biriktirilgen alǵashqy til jáne ádebıet – 6 saǵat, matematıka – 4 saǵat, ǵylymǵa kirispe – 2 saǵat, álemdi taný – 1 saǵat, ózin ózi taný – 1 saǵat jáne oqýshylardy tańdaý jaǵdaıynda 2 saǵat – varıatıvti quramdaýysh. Al joǵary oqý oryndarynda nemese kolledjderde muǵalimge «bastaýysh synyptardyń muǵalimi» degen biliktilik beriledi, nátıjesinde ekinshi pán úshin 3 saǵat, shet tilderine 2 saǵat, «О́ner» biriktirilgen pánine 2 saǵat, dene shy­nyqtyrýǵa 2 saǵat, aqparattyq-kommý­nı­katıvtik tehnologııa boıynsha 1 saǵat sııaqty pánderden tıisti biliktiligi bar muǵa­limder sabaq beredi. «Bilim týraly» Zańǵa sáı­kes, muǵalimniń mólsherlemesi 18 saǵatqa teń, al joǵaryda aıtylǵan aqparat bas­taýysh synyptardyń muǵalimi mundaı oqý jos­pary kezinde mólsherlemeden tómen júkteme­ge ıe bolýy múmkin ekendigin kórsetedi, ol ja­la­qynyń azaıýyna ákelip soqtyrady. Sondyqtan da, muǵalimder jaǵy osy máselege qatty alań­daýshylyq bildirip otyr. – Jalpy bilim beretin mektepterdi Nazar­baev zııatkerlik mektebiniń (NZM) baǵdar­la­masyna beıimdeý máselesine qalaı qaraısyz? – Jalpy bilim beretin mektepterde Nazarbaev zııatkerlik mektebi baǵdarlamasyna beıimdelý boıynsha biraz máseleler týyndap otyr. Búginde elimiz boıynsha 30 qanatqaqty mektep oqý jylyn aıaqtady, eksperımenttiń qorytyndylary boıynsha jarııa esep joq, alaıda, 2016 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap Qazaqstannyń mektepterinde NZM baǵdarlamasyn engizý týraly sheshim qabyldanǵany belgili. Eger NZM esebin negizge alatyn bolsaq, ol istiń naqty dárejesin kórsetpeıdi, óıtkeni, Nazarbaev zııatkerlik mektebi oqýshylarynyń kontıngenti konkýrstyq negizde qalyptastyrylady, al jalpy bilim beretin mektepte qabiletine jáne mektepke deıingi daıyndyq deńgeıine baılanysty emes, 6 jasqa tolǵan oqýshylar oqıdy. Olardyń oqýymen konkýrs arqyly ótken muǵalim emes, jospar boıynsha 1 synypty qabyldaýǵa tıis muǵalim aınalysady. Biraq, muǵalimderdiń basym bóligi úsh deńgeıli kýrstan ótken joq jáne bar­lyǵy birdeı NZM deńgeıinde sabaq berý ádis­temesin qajetti dárejede meńgermegeni anyq. 2016 jyldyń 12 tamyzynan bastap bastaý­ysh synyp muǵalimderi men pán muǵalimderi jańa bilim standarttary boıynsha biliktiligin arttyrý kýrstarynan óte bastaıdy. Árıne, az ǵana ýaqytqa sozylatyn kýrstardyń barysynda kadrlardyń barlyq máseleleri sheshiledi dep aıtýdan aýlaqpyn. Sondyqtan da, baǵdarlamany ázirleýshiler aımaqtardaǵy mektepterdi, oqý-tárbıe barysy men mektep jumysyn úılestirý jumystaryn súıemeldep otyrý úshin pedagogtardy «О́rleý» biliktilikti arttyrý ınstıtýty men muǵalimderdi mashyqtandyrý ortalyqtaryna tirkeýi qajet dep oılaımyn. Jańartylǵan bilim baǵdarlamasynyń tıimdi jumys isteýi úshin qalalyq jáne aýdandyq bilim bólimderi jańadan oqýǵa keletin birinshi synyp oqýshylary kontıngentin tanyp bilýi qajet. Onyń ishinen mektepke deıin daıyndyqtan ótkenderin iriktep, olar úshin tamyz aıynda jazǵy mektepter uıymdastyrylýy qajet dep paıymdaımyn. – Aýyldyq jerlerde jumys istegisi keletin muǵalimderge qosymsha qoldaýlar kórsetile me? Bul týraly ne aıtar edińiz? – Aýyldardy pedagog kadrlarmen qamtamasyz etý máselesi áli de ózekti kúıinde qalyp otyr. Tipti, «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy da keıbir óńirlerde jas mamandarǵa áleýmettik qoldaýdyń jetkiliksiz bolýynan pedagog kadr­lar tapshylyǵy máselesin árdaıym sheshe bermeıdi. Jyl saıyn úsh tildi meń­ger­megen, esesine óz páni men sabaq berý ádistemesin jetik bile­tin jáne sapaly bilim beretin birqatar óte bilikti muǵalimder zeınetke shyǵyp jatady. Árıne, olardyń ornyna jańa muǵalimder keletini sózsiz, biraq búginde muǵalim mamandyǵyn armandaıtyn jastardyń qatary tym sırek. Bilim jáne ǵylym mınıstrligine mektep bitirýshiler men pedagogıkalyq fakýltetterdiń talapkerleri arasynda «qandaı sebeptermen pedagogıkalyq mamandyqty tańdap otyrǵany» jóninde áleýmettik saýaldamalar júrgizetin ýaqyt jetti dep oılaımyn. Jasyratyny joq, mamandyqty tańdaýǵa kóbine balanyń jan qalaýy, onyń sol maman­dyqqa degen yqylasy emes, bilim granttarynyń áser etetini belgili. Jalaqysynyń tómendigi, qyrýar isi, jumys kúniniń ýaqyt tártibine baǵyn­baıtyny men taýsylmaıtyn esep berýshiligine oraı muǵalim mamandyǵynyń qurmetti emes ekeni, tipti, ashyǵyn aıtsaq, qadiri ketip turǵany eshkimge de qupııa emes. – Mektepterdiń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýy jóninde ne aıtasyz? – Materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaý memlekettik bilim berý standartyn oryndaýmen tikeleı baılanysty. Oqý josparyna saı sabaq berý úshin, tıisti materıaldyq-tehnıkalyq bazany talap etetin «Aqparattyq-kommýnıkatıvtik tehnologııalar», «Ǵylymǵa kirispe», «О́ner» biriktirilgen páni sııaqty jańa pánder paıda bola bastady. Barshańyzǵa belgili, NZM-niń jabdyqtalý deńgeıi týraly aıtpaǵannyń ózinde, jalpy bilim beretin mektepterdiń basym bóliginiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2012 jylǵy 7 naýryzdaǵy №97 «Mektepke deıingi, bastaýysh, negizgi orta, jalpy orta, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıymdaryn jabdyqtarmen jáne jıhazben jaraqtandyrý normalaryn bekitý týraly» buıryǵynyń talaptaryna sáıkes kelmeıtindigi belgili. Mysaly, eldegi mektepterdiń nebári 55 paıyzy hımııa, fızıka, bıologııa kabınetterimen jabdyqtalǵan, olardyń kóbi eskirgen nemese zerthanalyq materıaly túgesilgen. Árıne, «á» degennen mektepterdiń barlyǵyn jańa zamanǵa saı materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etý múmkin bola qoımas. Biraq materıaldyq-tehnıkalyq bazany kúsheıtýdi jańa memlekettik standarttardyń kestesine sáıkes ótkizse, mysaly 2017 jyly – 1 synypty, 2018 jyly – 2, 5, 7 synyptardy, 2019 jyly – 3, 6, 8, 10 synyptardy, 2020 jyly – 4, 9, 11, 12 synyptardy jabdyqtasa, bıýdjetke de aýyr bolmas edi jáne atalǵan problemalar da sheshiler edi dep oılaımyn. – Táýekel tobyndaǵy balalar men devıanttyq otbasylardan shyqqan balalar bes kúndik apta kezinde, ıaǵnı qazirgi ýaqytta qalaı qamtylǵan? – Qazaqstan Respýblıkasynda balalardyń nebári 25 paıyzy úıirme jáne seksııalyq jumystarmen qamtylǵan. Qosymsha bilim berý mekemeleri jelisiniń durys damymaı otyrǵany jasóspirimder ortasynda quqyq buzýshylyqtar artýyna basty sebepterdiń biri. – Natalıa Vasılevna, ashyq áńgimeńiz úshin alǵys bildiremiz. Aldaǵy ýaqytta bilim týraly zańdardy jetildirýge, bilim salasyn jaqsartýǵa hal-qaderińizshe úles qosasyz ǵoı degen úmittemiz. Rahmet. – Sizge de rahmet. Jalpy, bilim salasynda túıini tabylmaǵan problemalar joq emes, bar. Olarǵa jurtshylyq tarapynan alańdaýshylyq tanytylýy da oryndy. Degenmen, túıtkildi máselelerdi kópshilikpen aqyldasa otyryp sheshýge áreket jasalyp jatqany kóńilge úmit uıalatady. Osy arada «Keńesip pishken ton kelte bolmas» degen qazaq maqalyn esten shyǵarmaıyq.  Áńgimelesken Samat MUSA, «Egemen Qazaqstan»