Barshynnyń jaıyn barǵan biler...

nemese Teńiz óńirine órkenıet qashan jetedi? Baıaǵyda Qaraǵandy men Selınograd oblystarynyń arasynda «ári tart ta beri tart» aýdan bolyp, aqyr sońynda 90-jyldary jabylyp tynǵan Teńiz aýdany, shyny kerek, umyt qalǵan óńir edi. «Jylamaǵan balaǵa emshek joq» demekshi, bul jaqtyń halqy da sonsha kónbis bolar ma!? Qandaı jaǵdaıǵa tózip otyrǵandaryn Qaraǵandy oblysynyń ákimi Nurmuhambet Ábdibekovtiń osy óńirge arnaıy saparynda birge baryp kórdik. Kezinde sol Teńiz aýdanynyń ortalyǵy bolǵan Barshyn aýyly Qaraǵandydan soltústik-batysqa qaraı 320 shaqyrymnan artyq qııanda jatyr. Barshynnyń ózinde segiz júzden astam halyq turady. Aýyldy Áýeshan Noǵaıbaev syndy azamat basqaryp otyr. Qazir bul óńir Nura aýdanyna qaraıdy. Aýdan ortalyǵy Kıevka kenti­­niń ózi 157 shaqyrym jerde. Teńiz halqynyń keıde bir tildeı anyqtama úshin osynshama jerge salpaqtaýyna týra keledi. Eki aralyqtaǵy jol «qudaı saqtasyn» degizbeı qoımaıdy – oıdym-oıdym. Ony aıtasyz, joldy kesip ótetin Qulanótpes ózenindegi jalǵyz kó­pirdiń ózin byltyrǵy kóktemde sý shaıyp ketipti. Sondyqtan, bul jaqqa sý tartylǵan qazirgideı jaz aılarynda bolmasa, jyldyń basqa maýsymynda jetý qııamet-qaıymǵa bergisiz. «Jol azabyn júrgen biler» demekshi, oblys bas­shysynyń Teńiz jaqqa ádeıilep avtokólikpen saparlaǵan sebebi de osy jaǵdaılardy óz kózimen kórý, óz janymen sezý edi. Kópirdi bıyldan qaldyrmaı jańartýdy ákim oblystyq jolaýshylar kó­ligi jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń basshysy A.Sa­naýbarovqa mindettedi.  Negizi, kó­pir salýdyń 631 mıllıon teńge bolatyn smetalyq jobasy daıyn eken. Oblys ákimi bul maqsatqa bıyl 20-25 mıllıon teńge bólý kerek dedi. Munyń ózi oń sheshile qalsa, joba respýblıkalyq bıýd­jettiń baǵdarlamasyna jyldam enip te keter edi. Oblys basshysyna, sony­men qatar, aýdannyń basqa tus­taryndaǵy jaramsyz, jóndeýge muqtaj joldardyń sýreti stend túrinde kórsetildi. Jergilikti halyqtyń aıtýynsha, oblystyń qazirgi basshysy Teńiz óńirine kelgen alǵashqy ákim kórinedi. Sonda buǵan deıin bolǵan oblys ákimderi bul jaqqa taban tıgizip kórmegen ǵoı. Endi qaıtsin, teńizdikter problema aıtýdan buryn, áıdik ákimniń elep kelgenine-aq razy. Qaıran da meniń qazekem!.. «Qarnynyń ashqanyna emes, qadiriniń qashqanyna ǵana jylaıdy»!.. Áıtpese, aýyldyń problemasy shash-etekten. Bilgińiz kelse, saýsaq búgip tize berińiz. Barshynda aýrýhana bar eken. Biraq sonyń ekinshi qabaty ańǵal-sańǵal, qys balasyna jylý joq. Jylý qazandyǵynyń ǵımaraty qulaıyn dep tur. «Jedel jár­demniń» jalǵyz mashınasy bar eken, onyń ózi buzylyp qalǵan. Áıteýir aýdan ortalyǵynan bir eski mashına beripti, aýyl halqy sonymen ildebaılap otyr. Qudaı aýyrtpasyn, aýyrtsa – janyńdy kólik máselesi bir, odan aýdan ortalyǵymen aradaǵy jol eki qı­naıdy. Osy jaǵdaıdy kórgen oblys basshysy jańa kólik bóldirýge ýáde etti. Barshynda da, onyń mańyndaǵy basqa aýyldarda da mádenı oshaq degen joq. Bir kezde aýdan ortalyǵy bolǵanyna senýdiń ózi qıyn. Osy tóńirektegi Taldysaı aýyly – Qazaqstannyń halyq ártisi, áıgili ánshi Rábıǵa Esimjanovanyń týǵan jeri. Tym bolmasa, sondaı bir ádemi estelik úshin eski klýbtyń ǵımaratyn jóndep bolsa da bir mádenıet otaýyn ashyp beretin adam joq. Aýyl halqynyń bir ýaqyt boı sergýine taptyrmas oryn bolar edi, ne kerek. Qazir dúnıeniń bárin jaýlap alǵan uıaly baılanys pen ǵalamtor tárizdi órkenıet belgileri Teńiz óńirine áli kúnge jete qoımaǵan. Halyqqa qyzmet kórsetý ortaly­ǵy sııaqty bir qoǵamdyq qamtý beketi Barshyn halqyna kerek-aq. Mundaǵy poshta kúnine eki saǵattan ǵana jumys isteıdi eken. Poshtashylarynyń eńbekaqysy – 8 myń teńge! Elimizdegi eń tó­mengi jalaqy kólemi 22 859 teń­ge bolyp turǵanda, bul kimniń jáne qalaı taǵaıyndaǵan aılyǵy ekeni belgisiz... Oblys ákimi baı­­­lanys máselesine qatysty Qazaq­te­lekom­men habarlasatynyn aıtty. Barshynda polısııa bólimi degen atymen joq. Qarapaıym halyq áldebir shataq shyqsa, «bisimillásin» aıtyp, Qudaıǵa syıynǵannan basqa aıla jasaı almaıdy. Eń jaqyny – júz shaqyrym jerdegi Shubarkólde eki polısııa qyzmetkeri bar, olardyń ózinde kólik te joq. Shubarkólde myńǵa jýyq halyq turady, syrttan 3 myńdaı adam kelip jumys isteıdi. Sonyń ózinde klýb ashatyn bir ǵımaratqa qol jetkize almaı otyr. Aýdannyń jyldyq bıýdjeti 650 mıllıon teńge ǵana, sondyqtan úkimetke qol jaıýdan keler qaıran joq. Aýdan basshysy aıtqandaı, Shubarkóldiń áleýmettik-mádenı ahýalyn túzeýdi ken óndirýshi kásiporyndar arqyly júzege asyrý kerek. Aıtalyq, «Arbat» dep atalatyn birikken kásiporyndy Nura aýdanyna tirkese, sonyń ózinen biraz salyq túser edi. Osy oraıda aýdan ákimi Nı­qanbaı Omarhanov aıtqan sózdiń jany bar. «Statıstıkashyl zamanda «jan basyna shaqqanda» degen taptaýryn tirkes bar. Pálenbaı adam bolmasa, nysan salýǵa bolmaıdy deıdi. Bul qandaı qısynǵa keledi. Úsh adam tursa da, olarǵa jaǵdaı jasaý kerek qoı», deıdi elgezek basshy. Joǵaryda aıtyp ót­ken má­selelerdiń bárin aýdan atqa­mi­ner­leri sıyr­quıym­shaqtatpaı bıyl jáne aldaǵy jyly sheshýdi josparlap otyr. Barshynnyń aýrýhanasy men joly osy jyl­dan qaldyrmaıtyn sharýa. Bar­shynnyń ózinde burynǵy ishki ister bóliminiń ǵımaraty bar eken. Sony jóndep, ákimdik, sport bólimi sııaq­ty jeti mekemeni ornalastyrý josparlanǵan. Aýdannyń jaqynda ǵana taǵa­ıyndalǵan ákimi Nıqanbaı Omarhanov bul óńir­degi aýyldardy tegis aralap, jaǵ­daılarymen tanysyp, sheshimin kútken máse­lelerdi pysyqtap qaıtqan. Is­ke endi kirisedi. Buǵan deıin oblystyń Qarqaraly, Aq­toǵaı aýdandaryn edáýir alǵa bastyrǵan tájirıbeli basshyǵa nuralyqtar, onyń ishinde teperishti kóp kórgen teńizdikter úlken úmit artyp otyr. Oblys ákiminiń nazaryn aýdaryp, el nazasyn tyńdaýǵa shaqyrǵan da aýdannyń osy jańa basshysy. Teńiz óńiri – qazaqtyń qut da­ryǵan kıeli mekenderiniń biri. Kónede Beǵazy-Dándibaı mádenıeti órkendegen tus osy. Bala qajy, Aqqoshqar keseneleri, Aqtúbek qorymy osy mańda. Oblys basshysy Barshynnyń basynda aýyl turǵyndarymen jıyn ótkizdi. * * * Barshynǵa barar jolda óńir basshysy Sherbakov aýy­lyna da soǵyp, osyndaǵy negizgi sharýashylyq «Qaınar» seriktestiginiń jumys barysymen tanysty. «Qaınar» da aýyl turǵyndaryna jaǵdaı jasap otyr. Aýyldyń óz naýbaıhanasy, meshiti, mádenıet úıi, saýyqtyrý kesheni, medısınalyq pýnkti bar. Osy aýyldyń jastary otyz jyldan beri ótkizilip kele jatqan dástúrli aýdandyq spartakıadada bas júldeni bergen emes. Osynyń bárin keıingi on jyldyń muǵdarynda «Qaınar» seriktestigi qamtamasyz etip otyr. En dalada amerıkalyq «Djon Dır» men reseılik «Kıroves K 744» trak­­torlary jumys istep júr. – Aýdan boıynsha eń qunarsyz jer bizdiki, – deıdi seriktestik ıesi Seıitjappar Nyǵmetov. – De­genmen, bardy baǵalap, bıyl 34 myń gektar jerdiń 27 gektaryna egin saldyq. Dıqandar eki aýysymmen kúndiz-túni jumys istep jatyr. Qazir brıgadada jerdi jyrta otyryp tuqym sebetin 11  arnaıy keshen, 24 «K-700» traktory men tuqym tasıtyn 20 traktor bar. Aramshópter hımııalyq ádispen joıylady. Bul maqsatqa bıyl 75 mıllıon teńgege hımııalyq qospalar satyp aldyq. «Qaınardyń» taǵy bir baǵyty – mal sharýashylyǵy. Seriktestik  iri qaranyń Áýlıekól asyl tu­qymyn ósirýmen shuǵyldanady. Qazaqstanda shyǵarylǵan tuqym bolǵandyqtan, bul janýarlar jergilikti klımatqa beıim. Osy sıyrlardyń eti el ishinde «mármár et» degen sıpattamaǵa ıe bolǵan. Iаkı, qazaqsha aıtqanda, bir et, bir maıdan turady. Et sapasynyń eýropalyq baıqaýda gran-prı júl­desin jeńip alǵany da beker emes. Árqaısysynyń salmaǵy tonnadan asatyn asyl tuqymdy buqalar ósirilýde. Osy buqalarmen býdandastyryp, qoldaǵy maldyń bárin kúılendirip alǵan. Qazir sharýashylyqta 1300-ge jýyq iri qara bar. Ár kóktem saıyn jańa tólder qosylyp otyrady. Bıylǵy tóldiń ózi on shaqty aıdan soń 300-350 kılodaı tartady eken. Seriktestik 250-deı adamdy turaqty jumyspen qamtamasyz etip otyr. Eńbekkerler aı saıyn orta eseppen 100 myń teńgeden jal­aqy alady. Budan keıin oblys ákimi Nur­muhambet Ábdibekov asyl tuqymdy qoı zaýyty bar «Otqan­jar» seriktestigine at shaldyrdy. Ata kásipti myqtap qolǵa alǵan Qanat Otarbaev óńir basshysyn sharýashylyq jaıymen tanystyrdy. Ol qazir 14 myńnan astam qoıdy on bes otarǵa bólip baǵyp otyr eken. Sonyń bári asyl tuqymdy qoılar. – Bıylǵy mal tóldetý naý­qanynda ár júz saýlyqqa toqsan­nan tól erdi, – deıdi Qanat Jarııas­uly. – Oǵan qosa, 3 myń gektar al­qapqa egin saldyq. Iri qaradan 480 bas jylqy, 100 bas sıyr ustap otyrmyz. «Otqanjar» seriktestigi Izendi aýylynyń áleýmettik-mádenı salasyna aıtarlyqtaı kómek-qoldaý kórsetip keledi eken. Aýyl ishin tazalap, qańyrap turǵan qos qabatty eski ǵımaratty kúrdeli jóndeýden ótkizip, mádenı-sport keshenine aınaldyrǵan osy seriktestiktiń azamattary. Odan keıin halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵyn salyp, sonyń ishinen kezinde jabylyp qalǵan medısınalyq pýnkt, kitaphana, poshta, ATS tárizdi mekemelerdi qaıta ashty. Aýyl ortasyndaǵy qıraǵan úılerdiń ornyn tazalap, balalarǵa oıyn alańyn, jastarǵa bı alańyn salyp berdi. Halyq ıgiligi úshin meshit, toıhana, naýbaıhana, qymyzhana da salǵan. Bólimsheler men qystaqtardaǵy shopan balalaryna arnap 30 oryndyq ınternat úıin turǵyzdy. Balalardy apta saıyn úılerine aparyp-ákelip turý úshin jańa avtobýs satyp aldy. Sharýashylyq esebinen saý­da núkteleri ashylyp, janar-jaǵarmaı stansasy salyndy. Izendiniń birden-bir problemasy – aýyz sý máselesi. Oblys ákimi bul oraıda jaqyn ýaqytta shara qoldanylatynyn aıtty. * * * Nura syndy Arqa óńirinde ta­sy órge domalaǵan aýdannyń ózinen eki túrli jaǵdaıdy kórdik. Biz bolǵan Sherbakov pen Izendi aýyldarynda ıgilik saltanat qursa, Teńiz topyraǵyndaǵy eldi mekenderdiń júdeý turmysy arqaǵa aıazdaı batty. Aldaǵy ýa­qytta este myqtap ustaıtyn má­sele kóp. Sonyń biri – bıýdjet qarajaty bóliniske tús­kende ala qoıdy bóle qyryqpaı, Barshyn men sol tóńirektegi bas­qa da aýyl­dardyń buıymtaıy eskerilse eken degen tilek. Teńiz óńiriniń problemalary eńsege salmaq bolǵanmen, olardyń oblys ákimi aıtqan sheshimderi erteńgi kúnnen úmit kúttiredi. «Bet kórse – júz uıalady» demekshi, óńir halqynyń aımaq basshysymen júzbe-júz tildeskeni de durys boldy. Qaraǵandy oblysynyń ákimi sózin jerge tastaıtyn azamat emes. Birer jylda Barshynǵa bastaıtyn jol taqtaıdaı bolyp, basqa máselelerdiń de oń sheshilgeni týraly sol jaqtyń adamynan álde uıaly telefon, álde ǵalamtor arqyly baılanysyp estip jatsaq, eki sóılemes erdiń isi dep bilermiz.  Sol kúnder alys bolmaǵaı!.. Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» Qaraǵandy oblysy, Nura aýdany