Múdde ortaq jerde múmkindik mol bolady

Mysyr Arab Respýblıkasynyń Prezıdenti Ábdel Fattah As-SISIDIŃ «Egemen Qazaqstan» gazetine suhbaty – Prezıdent myrza, siz­diń Qazaqstanǵa jasaǵan sa­paryńyz­dyń basty qorytyn­dylary qandaı? – Birinshiden, meniń aǵymdaǵy jyldyń aqpan aıynda Astanaǵa jasaǵan birinshi resmı saparymdy uıymdastyrǵandary úshin Qazaqstan tarapyna shynaıy rızashylyǵymdy bildirgim keledi. Osy sapar barysynda eki el arasyndaǵy qarym-qa­ty­nastardyń joǵary deńgeıin baı­qadym, sondaı-aq, Mysyr hal­qynyń atynan Qazaqstandy táýel­sizdiginiń 25 jyldyǵymen quttyqtadym jáne Prezıdent Nursultan Nazarbaevty eki memleket arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastardyń ornaýynyń 25 jyldyǵyna oraı Mysyrǵa saparmen kelýge shaqyrdym. Bul rette, Mysyrdyń mártebeli qonaqty resmı jáne halqymyzdyń tara­py­nan laıyqty deńgeıde qabyl­daýǵa daıyn ekendigin atap óttim. Meniń dostas Qazaqstanǵa ja­saǵan saparym eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý joldaryn talqylaý úshin, sondaı-aq, birlesken yntymaqtastyqtyń ja­ńa perspektıvalaryn izdeý úshin jaqsy múmkindik usyn­dy. Taraptar kóptegen salalar­daǵy, sonyń ishinde dári-dár­mek óndirisi jáne astyq saqtaý­daǵy yntymaqtastyqty odan ári keńeıtýdi talqylaý maqsatynda aǵymdaǵy jyldyń qyrkúıek aıynda Kaırde ótetin Mysyr-Qa­zaqstan úkimetaralyq komıs­sııa­nyń birlesken besinshi otyry­syna tıisti daıyndyqty ótkizýge kelisti. Budan bólek, «Almaty – Sharm ash-Sheıh – Almaty» baǵyty boıynsha tikeleı avıaqatynasty jańǵyrtý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetikizildi. Bul reıster búgingi kúni jańǵyrtylǵan jáne qazirgi ýaqytta «Astana – Sharm ash-Sheıh – Astana» tikeleı avıaqatynasyn ashý boıynsha jumystar júrgizilýde. Kelissózder barysynda Qa­zaq­stan tarapynan terrorızmge qarsy kúres taqyrybyna, ásirese, onyń ıdeologııalyq jáne dinı aspektilerine úlken nazar aýdaryldy. Osyny negizge ala oty­ryp, Mysyr ústimizdegi jyly tıisti basqosýlarǵa belsen­di túrde qatysýdy josparlap otyr. Bul oraıda, Prezıdent N.Nazar­baevtyń Islamnyń álemdik jáne quraýshy din retinde shynaıy mánin túsindirýge baǵyttalǵan BUU qamqorlyǵyndaǵy Terro­rızm­ge qarsy koalısııa qurý jónin­degi jáne BUU shtab-pá­terindegi «Dinder beıbitshilik úshin» forýmyn uıymdastyrý boıynsha bastamalaryna Mysyr naqty qoldaý kórsetkenin atap ótkim keledi. – Bizdiń elder arasyndaǵy taýar aınalymy 50 mıllıon AQSh dollary kórsetkishinen sál ǵana asady. Bul jaıt saý­da-ekonomıkalyq yntymaq­tastyq áleýetimizge sáıkes kel­meıdi. Ony ósirý úshin ne isteý kerek? Jańa Sýes arnasy men naryqty, sondaı-aq, Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) múmkindikterin paıdalaný boıynsha josparlardy qalaı biriktirýge bolady? Qazaqstan astyǵy Mysyr naryǵyna jete me? – Bizdiń elder osy baǵytta ma­ńyzdy qadamdar jasap úlgerdi. Qazaqstan basshylyǵyna taǵy da bir alǵys aıtyp, Qazaqstannyń Mysyr men EAEO arasyndaǵy er­kin saýda kelisimine qol qoıý­dy qoldaǵandyǵy úshin rızashy­lyǵymdy bildiremin. Biz taıaý ýaqytta ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqty nyǵaıta alatynymyzǵa senemiz. Budan bólek, biz eki eldiń saý­da jáne tranzıt salasyndaǵy ynty­maqtastyq keleshegin, sondaı-aq, Mysyr men Qazaqstan kásip­kerleri arasyndaǵy baılanystardy nyǵaıtýǵa jáne el­derimiz arasynda ınvestısııa almasý men saýda jasaý múm­kin­dikterin anyqtaýǵa baǵyttalǵan birlesken Iskerlik keńes qyzmetin belsendi etýdi talqylaýǵa da­ıynbyz. Eki el arasynda tek ózara saý­­dany ǵana emes, sonymen qa­tar, birlesken ınvestısııalar­dy da­mytýda da keleshek bar eken­digin atap ótkim keledi. Sýes ar­nasy aımaǵyn damytý jo­ba­syna, atap aıtqanda, ener­ge­tıka, farmasevtıka, as­tyq da­qyldaryn saqtaý jáne sa­tý, tý­rızm, ınfraqurylym, to­qyma ónimderi, jıhaz jáne qu­rylys materıaldary salalaryna ın­vestısııa tartý erekshe qyzy­ǵý­shylyq týǵyzýy múmkin. Osynyń barlyǵyna Mysyrdyń geografııalyq ornalasýynyń arqasynda qol jetkizilýi yqtımal. Bizdiń de elimiz erkin saý­da týraly kóptegen kelisimderge qol qoıǵan, sondaı-aq, Afrıka, Eýropa jáne Parsy shyǵanaǵy elderimen qarym-qatynastarda joǵary már­te­bege ıe. Osy faktorlar Mysyrdy qazaqstandyq bıdaıdy Af­rıka men Taıaý Shyǵys elderi­ne ótkizýdiń ortalyǵyna aınaldyrýy múmkin. Mysyrdyń taıaý arada Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń (IYU) Azyq-túlik qaýipsizdigi jó­nin­degi ıslam uıymyna qosy­lýy tusynda atalǵan salada áreket­testikti ilgeriletý jónin­degi Qa­zaqstannyń usy­nysyn Mysyr­dyń quptaıtyndyǵyn atap ótken jón. Atalǵan mán­má­tinde, Mysyr ústimizdegi jy­ly Astanada ótetin Azyq-túlik qaýipsizdigi jáne aýyl sharýa­shy­lyǵyn damytý jónindegi IYU mınıstrleriniń 7-shi konferensııa­syna qatysýdy josparlap otyr. – Siz Mysyr astanasyn aýys­tyrý jáne jańa ákimshilik ortalyq qurý týraly jospar­lardy jarııa etkensiz. Qazaq­stan tájirıbesi sizdiń tara­pyńyzdan qyzyǵýshylyq týdyryp otyrǵany ǵoı bul sonda? Jáne siz osy jerde Astanada bolǵan kezińizde alǵan áserińiz týraly aıta ketseńiz. – Árıne, bizge Qazaqstan tájirıbesi qyzyqty. Ol muqııat zertteýge turarlyq jáne biz jańa ákimshilik ortalyq salý barysynda Qazaqstan tájirıbesin paıdalanýǵa múddelimiz. Jalpy óz basym Astanada kórgen saýatty josparlaýdy joǵary baǵalaımyn. Men úshin, sondaı-aq, qalanyń kórkem zamanaýı sáýleti, kósheler júıesi men damyǵan ınfraqurylymy erekshe qyzyǵýshylyq týdyrdy. Qazaqstanǵa jasaǵan saparymnan keıin, Mysyrda jańa ákimshilik astana qurylysyn salý barysynda qoldanýǵa múm­kin bolatyn osy tájirıbemen eg­jeı-tegjeıli tanysý úshin, mysyrlyq delegasııaǵa Astanaǵa joǵary deńgeıde sapar jasaýdy tapsyrdym. Osy oraıda, men Qazaqstan basshylyǵyna jáne búkil Qazaqstan halqyna Asta­nany salýdaǵy orasan jetis­tik­teri úshin laıyqty baǵa bergim keledi. Men búginde Astana óziniń sáýlet ónerimen álemniń asa iri qalalarymen jarysatynyna senimdimin. – Kelesi jyly Astana EKSPO halyqaralyq kórmesin qa­byldaıdy. Osy kórmege kelý­shi­lerdiń Mysyrdyń qaty­sýy­nan ne kútýlerine bolady? – Birinshiden, men Qazaq­stan basshylyǵyn jáne búkil Qa­zaq­stan halqyn osy ma­ńyz­dy ha­lyq­aralyq is-shara­ny uıym­dastyrýlarymen quttyq­taǵym keledi. Mysyr «Bolashaq energııasy» taqyrybynda As­ta­nada ótetin EKSPO-2017 kórmesine belsendi qatysýǵa múd­­deli, sondaı-aq, kún, jel jáne gıdroenergııa tárizdi jań­ǵyr­tylatyn energııa kózderin qol­daný sa­lasyndaǵy eń ozyq teh­no­lo­­gııa­lardy usynýdy kózdep otyr. EKSPO-2017 kórmesi My­syrdyń taza energııa salasyndaǵy jetistikterin kórsetý úshin tamasha alań bolyp tabylady. Búginde Mysyrda energııanyń 30%-y jel energııasynan óndiriledi jáne ony 2020 jylǵa qaraı 70%-ǵa jetkizý kózdelip otyr. Qazirgi ýaqytta kún sáýlesi arqyly qýat óndiretin jylý-elektr stansalarynyń jergilikti úlesi 50%-dy quraıdy, oǵan munaralar, aınalar jáne qabyldaǵyshtar, sondaı-aq, kabelder, jabdyqtar, mehanıkalyq jáne elektr jumystary kiredi. Kórme Parıjde ótken Klımat­ty ózgertý jónindegi konferensııada qol jetkizilgen damýshy elder­diń óz mindettemelerin oryndaý­lary tusynda taza energııa sala­synda damyǵan jáne damýshy elder arasyndaǵy is-qımyl­dardy úılestirý men olar­dyń yntymaqtastyǵy úshin jaqsy múmkindik beredi dep sanaımyn. – Sizdi qazirgi tańda halyq­aralyq sıpatqa ıe bolyp otyr­ǵan terrorızmge qarsy kúres­ker retinde bilemiz. Osy indet­pen kúresýdiń joldary qandaı? – Terrorızmniń dini de, otany da joq. Árıne, bul asa qaýipti halyqaralyq problema bolyp tabylady. Onyń geografııalyq shekarasy joq – Eýropa, Afrıka, Taıaý Shyǵys jáne, tutastaı alǵanda, búkil álem terrorlyq is-áreketterden japa shegip otyr. Sondyqtan, terrormen kúresý úshin barshaǵa ortaq halyqaralyq baǵdarlama qabyldaý mańyzdy. Ol tek áskerı qarsy qımyldarmen shektelmeýi kerek. Zııatkerlik jáne dinı ortalardy belsendi qatystyrý qajet. Áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń nashar bolýy terrorızmniń taralýyna jáne terrorshylardyń óz qatarlaryn jańa jaqtaý­shy­larmen tolyqtyrýyna jaǵdaı jasaıtyndyǵyn eskere otyryp, ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaıda jaqsartýǵa kúsh salǵan abzal. Sonymen qatar, terrorshyl uıymdardyń keıbireýlerin onsha qaýipti emes dep eseptep jáne olardyń tek belgili bir tobyna ǵana jumylyp, bul jumysty iriktep júrgizbeı, terrorshyl uıymdardyń barly­ǵymen kúresý qajet. Terrorızmge qarsy kúres máse­le­sinde men, terrorǵa qarsy kúreske shaqyratyn Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri sezin uıymdastyrý boıynsha Qazaqstan úlesin qosa alǵanda, Prezıdent N.Nazarbaevtyń halyqaralyq forýmdarda kóterip júrgen bas­tamalaryn joǵary baǵalaımyn. – Mysyrdyń órkenıeti – álemdegi eń kóneleriniń biri. Perǵaýyndardyń kóne pıramıdalary ózderiniń orasan úlkendigimen tańǵaldyrady. Búgingi kúni perǵaýyndar qu­pııalarynyń barlyǵy ashyldy dep aıtýǵa bola ma? – Mysyr órkenıeti shynymen de álemdegi eń kóneleriniń biri, tipti, eń kónesi dese de bolady. Adamzat tarıhynda ol ǵylym men progrestiń, ádebıet pen ónerdiń, medısına men astronomııanyń, aýyl sharýashylyǵynyń jáne kóptegen basqa da ómir sala­lary­nyń baıyp órkendeýine orasan zor úles qosty. Kóne mysyrlyq órkenıet osy kúnge deıin adamzatty óziniń máńgilik murasymen baıyta otyryp, ýaqyt ótken sa­ıyn óz qupııalaryn da asha túsýde. Arheologııalyq mıssııalar osy kúnge deıin álemniń iri mu­ra­jaılaryna kórik beretin kóne zaman eskertkishterin tabýda. Men uly mysyrlyq órkenıet qupııalarynyń barlyǵy búgingi kúni tolyǵymen ashyldy dep oılamaımyn. Sebebi, ol adamzat tirshiliginiń túrli salasynda belgili bir progreske qol jet­kiz­gen kóne mysyrlyqtardyń ómiri týraly qupııalarymen bizdi osy kúnge deıin tańǵaldyryp keledi. – Sizdi tarıhpen áýestenedi dep estidik. Bizdiń elder ara­syndaǵy ekijaqty qatynasta qazaqtyń Uly Dalasynda dúnıege kelgen Mysyr men Sham eliniń XIII ǵasyrdaǵy áıgi­li ámirshisi Sultan Az-Zahır Beı­barystyń tarıhı murasy taqyryby erekshe oryn alady. Mysyrda osy tarıhı faktige qanshalyqty mán beriledi? – Bul tarıhı fakt ekijaqty qatynastyń nyǵaıýyna yqpal etedi jáne bizdiń tarıhı baılanysymyzdy beıneli túrde aıǵaqtaı alady. Jalpy, Az-Zahır Beıbarystyń Fransııa koroli Lıýdovık IX tutqynǵa túsken Mansur tusyndaǵy shaıqastaǵy tarıhı mańyzdylyǵy men rólin aıryqsha atap ótkim keledi. Beıbarystyń áskerı jos­parlaýy Mansur tusyndaǵy shaıqasta kresshilerdi jeńýge qol jetkizýde orasan zor ról atqardy. Bul turǵyda, men, elimizdiń tarıhynyń mańyzdy kezeńin kýálandyratyn mańyzdy ıslam eskertkishteriniń biri bolyp tabylatyn Mysyrdaǵy Az-Zahır Beıbarys meshitin qalpyna keltirýge baǵyttalǵan Qazaqstan tarapynyń kúsh-jigerin joǵary baǵalaımyn. – Mysyrdyń álemge áıgili tarıhyna qazaq dalasynan shyqqan ózge de mámlúkter óz úlesterin qosty. О́kinishke qaraı, Qazaqstanda osy tarıhı tulǵalar asa tanymal emes. Sondyqtan olardyń ómiri týraly ózińiz biletin qyzyqty faktilermen bólisseńiz. – Mámlúk memleketi Mysyrda 1250 jyly quryldy jáne 1517 jylǵa deıin ómir súrdi. Osy úsh ǵasyr ishinde Mysyrǵa kóptegen sultan-mámlúkter ámirlik etti. Az-Zahır Beıbarysqa qosa, áıgili ámirshilerdiń biri Sultan Saıfýddın Kýtýz boldy. Ol 1260 jyly Aın-Djalýt tusyndaǵy shaıqasta mońǵoldardy jeńiliske ushyratqan. Ál-Mansur Kalaýn, Kanzýl-Ál-Gorı sultandaryn atap ótý kerek. Kresshilerdi óńir­den birjola qýyp shyqqan Ál-Málik Ál-Ashraf Salah ad-Dın Halıl ıbn Kalaýn sultan týraly áńgimeniń jóni múldem bólek. – Mysyr, máselen, Sharm-ash-Sheıhte nemese Hýrgadada demalýǵa nıetti qazaqstandyq týrıster úshin vızalyq rejimdi jeńildetýdi josparlaı ma? – Mysyr eki el halqy ara­syn­daǵy tarıhı jáne mádenı baı­lanystardy eskere otyryp, qazaqstandyq týrısterge ár­daıym jyly qabaq tanytyp keledi. Qazirgi ýaqytta Mysyr týrıs­ter úshin qolaılylyq pen qaýip­sizdikti qamtamasyz etý úshin qajetti barlyq qolynan kelgen sharalardy qabyldap jatqanyn atap ótsem deımin. Qazaqstan azamattarynyń My­syr áýejaılaryna kelgen bette aldyn ala júginýsiz vızalar ala alatyndyǵyna nazar aý­darǵym keledi. Mysyr tartym­dy týrıstik baǵyt bolyp ta­bylady, sebebi, bizdiń el jumsaq klımatymen jáne aı­ryqsha geografııalyq ornalasýy­men erekshelenedi. Budan bólek, Mysyr arheologııalyq, mádenı, dinı jáne oıyn-saýyqtyq kórikti jerleriniń alýan túrliligimen erekshelenedi. Búginde Mysyr jo­ǵary sapadaǵy týrızmdi usy­nýda. Túrli aksııalar men baǵdar­lamalardy qamtıtyn jarnala­malyq týrıstik naýqandar ótki­zilýde. Meniń bıyl aqpanda Astanaǵa jasaǵan saparym barysynda biz Prezıdent N.Nazarbaevpen Almatydan Sharm-ash-Sheıhke turaqty áýe qatynasyn ashý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik. 2016 jyldyń naýryz aıynan bastap, buǵan qosa, Astanadan Sharm-ash-Sheıhke tikeleı áýe qatynasyn ashý boıynsha jumystar júrgizilýde. – Sizdiń pikirińizshe, saıa­sat­kerdiń boıynda qandaı qasıet­terdiń, onyń ishinde áskerı qasıetterdiń bolǵany jón? – Áskerı ómirdiń asa mańyz­dy sıpattamalary tártip, baıyp­tylyq, talapshyldyq jáne qo­ıylǵan mindetterge jetýdegi dáldik bolyp tabylady. Meniń oıymsha, osy qasıetterdiń bar­lyǵy tek saıasatkerge ǵana emes, sonymen qatar, aldyna belgili bir maqsat qoıǵan kez kelgen adamǵa qajet. Ádette, mundaı suraqtarǵa kóbinese saıasatkerlerde saıası kemeńgerlik bolýy kerek, basym mindetterge qol jetkizýde saıası alańda ıkemdele bilýi qajet dep jaýap berilip jatady. Biraq, meniń oıymsha, qazirgi zaman shyndyǵynda jáne búgingi bolyp jatqan barlyq qaýipter, atap aıtqanda, terrorızm turǵysynan alyp qaraǵanda, qazirgi zamannyń saıasatkeri shynshyldyǵymen, adaldyǵymen, ashyqtyǵymen, aqı­qatqa umtylýshylyǵymen, adal­dyqqa negizdelgen aıqyn saıa­sat ustanýshylyǵymen erekshe­lenýi tıis. Áńgimelesken Ilııas OMAROV, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin