«Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy (AHQO) taqyrybyna arnalǵan Shetel ınvestorlary keńesiniń 29-shy otyrysynda «Bolashaqqa kóz jibere otyryp, biz AHQO-ny ınvestısııalyq kapıtal tartý jáne qarjylyq tásilder salasyndaǵy ınnovasııalar ortalyǵy retinde kórgimiz keledi. Ol Eýrazııanyń «qarjy qaqpasyna» aınalýy kerek», dep atap kórsetti Elbasy Nursultan Nazarbaev. Sonymen birge, AHQO-ny basqarý jónindegi keńestiń alǵashqy otyrysy bolyp ótkeni de belgili.
Mine, osy aıtýly sharalarǵa jáne AHQO-nyń qyzmetiniń bastalýyna baılanysty alǵash ret «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń basqarýshysy Qaırat Kelimbetovti áńgimege tarttyq.
– Qaırat Nematuly, kúni keshe Memleket basshysynyń tóraǵalyǵymen «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn (AHQO) basqarý jónindegi keńestiń alǵashqy otyrysy bolyp ótti. Otyrys qorytyndysy týraly óz oıyńyzben bólisip, AHQO aldynda qandaı mindetter turǵandyǵyn aıtyp ótseńiz. Shynyn aıtý kerek, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy jańa joba, sondyqtan bul máseleden kópshiliktiń habary azdaý, onyń tıimdiligi týraly keńirek aıtsańyz?
– Iá, jaqynda «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn basqarý jónindegi keńestiń alǵashqy otyrysy ótti. Elbasy Nursultan Nazarbaev Keńes Tóraǵasy ekendigi ózińizge belgili. Keńes quramy Úkimettiń ekonomıkalyq blogy basshylarynan, halyqaralyq qarjy ortalyqtary men bankterdiń basshylarynan turady. Jıyn barysynda qarjy ortalyǵynyń qyzmeti boıynsha negizgi máseleler talqylandy. Negizgi máseleler qatarynda AHQO-ny damytý strategııasy, onyń negizgi organdarynyń qurylymyn bekitý, qarjy ortalyǵynyń Qarjylyq qyzmetter kórsetýdi retteý jónindegi komıteti men onyń qatysýshylary týraly taqyryptar talqylandy.
AHQO óz qyzmetin bastaǵanyna kóp ýaqyt ótpegenin bilesiz, jarty jyl da ótken joq, biraq osy ýaqyt ishinde aýqymdy jumys atqaryldy. Parlamentte AHQO týraly konstıtýsııalyq zań qabyldady. Biz AHQO-ny damytý strategııasyn ázirledik, bul strategııaǵa sáıkes AHQO-ny damytýdyń negizgi strategııalyq baǵyttary aıqyndaldy. Bizdiń basty baǵyttarymyz bul kapıtal naryǵy, aktıvterdi basqarý, jeke tulǵalardyń ál-aýqatyn basqarý, ıslamdyq qarjylandyrý jáne qarjy tehnologııalary bolyp tabylady.
Keńes otyrysynda kún tártibine qoıylǵan máselelerdiń barlyǵy da maquldandy. Keńes AHQO-ny damytý strategııasyn bekitti. AHQO alańynda «Ulttyq chempıondar» men tartymdy kvazımemlekettik kompanııalardy jekeshelendirý máseleleri keń talqylandy, bul AHQO jumysyndaǵy basty baǵyttardyń biri ekendigin atap ótkim keledi. О́ıtkeni, biz 2016-2020 jyldar aralyǵynda AHQO bırjasynda aksııalaryn jarııa túrde ornalastyrý arqyly «Samuryq-Qazyna» qorynyń kompanııalary jekeshelendiriledi dep josparlap otyrmyz.
Sonymen birge, otyrysta bekitilgen mańyzdy máseleniń biri – bul Ortalyqtyń retteýshi organy – Qarjylyq qyzmetter kórsetýdi retteý jónindegi komıtetin nemese Astana Financial Services Authority (AFSA) qurý jáne onyń erejesin bekitý týraly sheshim. AFSA ortalyq qatysýshylarynyń tirkeý, lısenzııalaý, retteý jáne olardy qadaǵalaý boıynsha tolyq operasııalyq qyzmetti 2018 jyldyń basyna qaraı bastaıdy.
Tutastaı alǵanda, kún tártibine qoıylǵan barlyq máseleler bekitildi. Memleket basshysy atap ótkendeı, AHQO Qazaqstanda qazirgi tańda júrgizilip jatqan qurylymdyq reformalardyń bir bóligi jáne onyń qurylýy ekonomıkany ártaraptandyrýǵa baǵyttalǵan. Biz Memleket basshysy qoıǵan mindetterdi iske asyrý úshin odan ári jumys isteıtin bolamyz.
– Bizde buǵan deıin de qarjylyq ortalyq Almatyda qurylǵan edi ǵoı ol aımaqtyq ortalyqtan bul ortalyqtyń aıyrmashylyǵy qandaı bolmaq?
– Ras aıtasyz, 2004 jyly elde qarjylyq ortalyq qurý týraly oı bolyp, sol boıynsha is-sharalar jasalǵan. Sebebi, Qazaqstan sol kezdiń ózinde-aq, qarjylyq habqa aınala alatyn áleýetin kórsetken. Arnaıy agenttik quryldy, Úkimet pen Ulttyq banktiń nazary osy sharaǵa meılinshe aýdarylǵan bolatyn. Alaıda, ol nesıeniń asa aýqymdy kólemde berilý úrdisi aldynda qolǵa alynǵan shara edi, keıinnen 2008-2010 jyldary qarjylyq daǵdarys bastalǵanda, ekonomıkalyq aýhal oǵan múmkindik bermedi. Eń bastysy, saıası sheshimniń bolmaýynyń áserinen táýelsiz sot, aǵylshyn quqyǵy sekildi oılar júzege asyrylmady. Árıne, biraz sharalar iske asyryldy, kóptegen saýaldar boıynsha qajetti oılar toptastyryldy, alaıda, ol kezdegi aımaqtyq qarjylyq ortalyq pen qazirgi halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń bir-birinen aıyrmashylyǵy zor. Bul – bir-birinen bólek strategııa, ózgerek bıznes is-shara. Sol úshin de biz Dýbaı qarjy ortalyǵymen birigip jumys isteı bastadyq, óıtkeni, ol sheteldik ınvestorlarǵa tanys. Aǵylshyn quqyǵy boıynsha jumys isteýdi maqsat etip, konstıtýsııalyq zańǵa ózgeris engizdik. Bul arada asa aýqymdy memlekettik qoldaý bar. Onyń ústine «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurý el ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa arnalǵan qurylymdyq reformalarmen tikeleı baılanysty.
– AHQO jobasy – tek Qazaqstan úshin ǵana emes, búkil Eýrazııalyq keńistigi úshin de tyń joba. Bizdiń bilýimizshe, siz sońǵy birneshe aıdyń ishinde álemniń barlyq qarjy astanalarynda bolyp kelipsiz. Halyqaralyq ınvestorlar Ortalyq Azııadaǵy jańa qarjy habynyń múmkindikterin qalaı baǵalaýda?
– Iá, sońǵy birneshe aıdyń ishinde biz Eýropanyń, Azııanyń, Taıaý Shyǵys pen AQSh-tyń qarjy ortalyqtarynda boldyq. Iri qarjy ortalyqtarynyń basshylarymen jáne dýaly aýyz sarapshylarymen kezdestik. Bizge, eń aldymen óz qarjy ortalyǵymyzdyń qyzmetteri usynylatyn elderdiń ókilderimen qarym-qatynas ornatý óte mańyzdy. Bular árıne, bizdiń kórshilerimiz – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa kiretin elder, Ortalyq Azııa elderi men Qytaı. Osy oraıda biz qazir birqatar kezdesýler ótkizip úlgerdik. Qytaı eliniń qarjy retteýshileri – Qytaı Halyq bankimen, Baǵaly qaǵazdar naryǵyn retteý jónindegi memlekettik komıssııamen, sondaı-aq, bıznes-qurylymdary: Qytaı ınvestısııalyq korporasııasymen (CIC), Jibek joly qorymen (JJQ), Azııa ınfraqurylymdyq ınvestısııalar bankimen (AIIB) kelissózder júrgizdik. Erekshe atap kórseter másele, Astana qalasynda táýelsiz qarjy sotyn qurý boıynsha «Dýbaı» HQO-men tikeleı jumys júrgizip jatyrmyz. Parsy shyǵanaǵy óńirindegi bizdiń negizgi seriktesimiz bul – Dýbaı halyqaralyq qarjy ortalyǵy. Sondaı-aq, tyǵyz qarym-qatynas týraly brıtandyq tarappen, atap aıtqanda, Londondaǵy HQO, London qor bırjasy jáne qarjygerlerdiń London qaýymdastyǵymen ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik. Amerıkalyq seriktesterimizben konsýltasııalar ótkizdik. Esterińizde bolsa, ótken jyldyń qyrkúıek aıynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen Nıý-Iork qalasynda AHQO-nyń tusaýkeseri ótken bolatyn. Sol kezdesýge amerıkalyq bıznestiń 30-dan astam kapıtandary, sondaı-aq, iskerlik orta ókilderi qatysqan edi. Olardyń barlyǵy óz taraptarynan bizdiń bastamamyzǵa zor qyzyǵýshylyq tanytqan bolatyn. Biz AQSh-qa jasaǵan saparymyz barysynda olardyń shynaıy qyzyǵýshylyq tanytatyndaryna taǵy da kóz jetkizdik.
AHQO bizdiń óńir úshin birigeı joba ekendigi belgili. AHQO-nyń maqsaty – Qazaqstannyń astanasynda halyqaralyq deńgeıdegi qarjylyq qyzmetter kórsetetin jetekshi qarjy ortalyǵyn qalyptastyrý bolyp tabylady. Postkeńestik keńistikte alǵash ret aǵylshyn quqyǵynyń qaǵıdattary engiziledi, qarjy ortalyǵynyń resmı tili – aǵylshyn tili bolady. 2018 jyldyń basynda, AHQO tolyqqandy jumys isteýge kirisedi. Soǵan deıin biz álemniń qarjy naryǵynda bar barlyq úzdik tájirıbelerdi ózimizge engizý úshin barynsha yjdaǵatty jumys atqaryp jatyrmyz.
– Qaırat Nematuly, jaqynda ótken Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda jańa qarjy tehnologııalary týraly máseleler jan-jaqty talqylandy. Qazirgi tańda krıptovalıýtalar, blokcheın tehnologııasynyń róli týraly pikirtalastar júrgizilýde, mobıldi qarjy tehnologııalary qarqyndy damyp keledi. AHQO-nyń álemdik qarjy sahnasyndaǵy osyndaı jańa baǵyttardaǵy alatyn orny qandaı bolmaq?
– Aqıqatyn aıtsaq, qazirgi kezde qarjy tehnologııalary boıynsha baǵyt asa jyldam qarqynmen ósip kele jatqandyǵyn kórýge bolady. Biz aldaǵy bes jyl ishinde bul sala qarjy qyzmetteriniń álemdik rynogyn aıtarlyqtaı ózgertedi dep oılaımyz. Osyǵan oraı, biz AHQO-nyń zamanaýı ınfraqurylymyn qalyptastyryp, zerthanalardy damytý arqyly jáne qarjy ortalyǵynda jumys atqaratyn iri qarjylyq jáne tehnologııalyq kompanııalarmen tyǵyz qarym-qatynas ornatý arqyly fınteh jobalar tartylatyn ortalyqqa aınalýy tıis dep sanaımyz. Biz AEF aıasynda osy taqyrypqa sessııa arnadyq. Oǵan osy naryqtyń iri ókilderi qatysyp, negizgi trendter men damý perspektıvalaryn talqylady. Jańa qarjy tehnologııalary boıynsha jumys isteıtin bankter men kompanııalar ózderiniń básekelesterimen aldaǵy ýaqytta yntymaqtastyq ornata ma, memleket tarapynan olarǵa degen kózqaras qandaı, olardy qoldaý men retteý boıynsha qandaı da bir quraldar bar ma degen máseleler boıynsha qyzý pikir alysý sharalary ótkizildi.
– Otandyq bıznes sýbektileriniń, bankterdiń, qarjy uıymdary men mamandarymyzdyń atalmysh qarjy ortalyǵyn qurý jumysyna belsene qatysýynyń mańyzy zor. Siz olardyń qatysýy qandaı deńgeıde bolady dep oılaısyz jáne bizdiń rynok osy saladaǵy jańa tehnologııalar men zamanaýı úrdisterge qanshalyqty daıyn?
– Biz otandyq qarjy naryǵynyń barlyq kásibı qatysýshylaryn qushaq jaıa qarsy alamyz. Olar eshbir kedergisiz tirkelip, AHQO qatysýshysy bolady da jumys isteı beredi. AHQO qatysýshylary retinde brokerlik-dılerlik, anderraıtıngtik qyzmetter kórsetetin halyqaralyq jáne otandyq kompanııalar da, ınvestısııalyq kompanııalar, ıslamdyq bankter, saqtandyrý kompanııalary da shaqyrylatyn bolady. AHQO organdary men qatysýshylaryna qyzmet kórsetý úshin iri zańgerlik, aýdıtorlyq, býhgalterlik, konsaltıngtik kompanııalar tartylatyn bolady.
Biz úshin AHQO-ǵa joǵary bilikti kásibı mamandardy tartý máselesi óte mańyzdy bolyp sanalady. Bilim men tehnologııalardyń transfertin qamtamasyz etetin shetel mamandarymen qatar, álemniń jetekshi ýnıversıtetterinde bilim alǵan, Qazaqstanǵa paıdasyn tıgizýge umtylatyn jergilikti joǵary bilimdi mamandardy da belsendi túrde jumysqa tartý josparlanyp otyr. Sonymen qatar, AHQO-da biliktilikti arttyrý, sertıfıkattaý baǵdarlamalaryn, sondaı-aq, tıisti salalardaǵy zertteý baǵdarlamalaryn qoldaýǵa kóp kóńil bólinetin bolady. Bul bilim berýdi damytýǵa, atap aıtqanda, qarjylyq qyzmetterdi usynýda biliktilikti arttyrýǵa úlken úles qosatyndyǵy sózsiz. Qazirgi ýaqytta halyqaralyq «Bolashaq» stıpendııasy sheńberinde AHQO organdaryn kadrlyq qamtamasyz etý, sondaı-aq, AHQO-da jumys isteıtin qyzmetkerlerdi shetelde taǵylymdamadan ótkizý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi.
– AHQO qyzmetiniń negizgi bes baǵytynyń ishinde ıslamdyq qarjylandyrý bar. Qazirgi bizdiń naryqtaǵy ıslamdyq qarjylandyrýdyń kólemi ázirge asa úlken emes. Islamdyq qarjy quraldary halyqqa qoljetimdi bola ma?
– Iá, sizdiń ıslamdyq qarjy týraly aıtqanyńyz óte oryndy. Bizdiń jumysymyzdyń basty baǵyttarynyń biri ıslamdyq qarjylandyrýdy damytý bolyp tabylady. Islamdyq qarjylandyrýdy damytý aıasynda AHQO-da belsendi túrde ıslamdyq qarjy ınstıtýttary úshin qolaıly quqyqtyq jáne retteýshi orta jasaý maqsatynda jumystar júrgizilýde. Islamdyq baǵaly qaǵazdardy shyǵarý jáne aınalysqa jiberý boıynsha Ulybrıtanııanyń, Taıaý Shyǵys pen Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń tájirıbeleri zerdelenýde. Aǵymdaǵy jylǵy sáýir aıynda Qazaqstan men TMD elderinde ıslamdyq qarjy qyzmetteri ındýstrııasyn damytý, sondaı-aq, AHQO-nyń ıslamdyq qarjylandyrýdy damytý jol kartasyn ázirleý maqsatynda Islam damý banki tobymen memorandýmǵa qol qoıyldy. Sondaı-aq, Qazaqstanda ıslamdyq qarjyny damytýǵa Azııa damý banki, Arab bankteriniń odaǵy sııaqty halyqaralyq qarjy uıymdary óz taraptarynan qyzyǵýshylyq tanytýda.
Iá, qazirgi ýaqytta ıslamdyq qarjynyń úlesi óte kóp emes, biraq elimizde Ál Hılal bank sııaqty jáne basqa da kompanııalar jumys istep jatyr. Biz elimizdegi ıslamdyq qarjylandyrýdyń áleýeti óte zor dep sanaımyz, óıtkeni, bizdiń óńirdegi halyqtyń basym bóligi musylmandar, sondaı-aq, ıslamdyq qarjylandyrý ortalyqtary Taıaý Shyǵysta, Ońtústik-Shyǵys Azııada, Túrkııada damyǵan, tipti, Ulybrıtanııa sııaqty eýropalyq elder de osy salany damytýǵa kóp kóńil bólýde. Sondyqtan «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy Ortalyq Azııadaǵy ıslamdyq qarjylandyrýdy damytý áleýetinen mol úmit kútedi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
