Oǵan ózimizdi bylaı qoıǵanda, jatjurttyq ǵalymdardyń aýyzdarynan shyqqan oı-pikirler de dálel. «Qazaq tili, zertteýshilerdiń barlyǵy da bul tildi eń baı, eń taza túrki tilderiniń biri dep tanıdy», deıdi belgili Shyǵys zertteýshisi P.M.Melıoranskıı. Budan artyq qandaı baǵa kerek! Biraq, sol «baı» da «taza» tilimizdiń egemen el atanǵan dál qazirgi kúndegi jaı-kúıi qandaı? «Bul sporttyń túri óte densaýlyqqa paıdaly», dedi jaqynda bir jýrnalıst inim qazaqstandyq telearnalardyń birinen habar júrgizip turyp. Men bolsam alǵashynda bireý-mireý sóz uqpastyǵymdy baıqap qalar degen sezikpen, qazirgi zamannyń jastary bilimdirek qoı, sondyqtan sóılemderin ádeıi kúrdelendirińkirep qurastyrǵandy jón kóretin shyǵar degen qorytyndy jasaı saldym. О́ıtkeni, burynǵylar «Sporttyń bul túri densaýlyqqa óte paıdaly» dep sóıleıtin. Joq, sóıtsem, meniń túsinigime tompaq kele beretin sózder bir bul emes kórinedi. «...Kýrsk soǵysynda kóz jumady...», dedi taǵy bir jýrnalıst Jeńis kúnine oraı ázirlengen kezekti telehabarda. Alǵashqysynda áliptiń artyn baǵyp, syr bermeýge tyrysqanymmen, dál osy tusta men jańaǵy áriptes baýyrymnyń bilimdarlyǵyna sál-pál kúmán keltire bastadym. Oǵan sebep, «Kýrsk soǵysy» degen soǵysty múlde estimegen edim óz basym. Onyń esesine maǵan «Kýrsk shaıqasy» degen Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tarıhynan áldeqaıda málimdeý bolatyn. Ol az deseńiz, «soǵysta kóz jumdy» degennen góri, «shaıqasta qaza tapty» nemese «mert boldy» degen sóz anaǵurlym uǵynyqtyraq ári baıandalyp otyrǵan oqıǵaǵa úılesimdirek, jatyqtaý shyǵatyn sııaqty kórinedi. Nege ekenin bilmeımin, búginde osy sııaqty «shaınaýǵa» qatty, «jutýǵa» aýyr sóılemder men sózderden aıaq alyp júre almaıtyn boldyq. Máselen, sizdiń ózińiz «Dúnıejúzilik gýmanıtarlyq sammıti óz jumysyn bastady», «О́tkinshi jaýyn jaýyp, naızaǵaı bolady», «Kózińizge baıqap júrińiz...» (telehabarlardan), «Ortalyq bazary» (Ortalyq bazarǵa kireberistegi jazý) degen sııaqty sóılemderge qalaı qaraısyz? Men ózim joǵarydaǵy sóılemder arqyly «Dúnıejúzilik gýmanıtarlyq sammıt bolady», «О́tkinshi jaýyn jaýyp, naızaǵaı oınaıdy nemese jarqyldaıdy», «Ortalyq bazar» degendi aıtqylary kelgen shyǵar dep túıin jasadym. Áıteýir, maǵan osylaı aıtsaq durystaý bolyp shyǵatyndaı kórinedi. Álde «aqyrzamannyń» jastary da birdeńe bile me eken? Eger meniń «eskishe» paıymdaýyma salsaq, qazirgi kezdegi kóptegen aýdarmalardy da tórt aıaǵynan tik tur dep aıtý qıyn. Mysal keltireıik, «Et delıkatesiniń jańa túsimi» dep habarlady bir jarnama. Shynymdy aıtsam, osyndaǵy «túsim» sózine meniń tisim batyńqyramady. Qazaqta «túsim» degen sózdiń bar ekeni ras. Aıtalyq, «astyqtyń túsimi». Bul jerde áńgime ósip shyqqan dándi daqyldyń belgili bir túrinen alynatyn ónim týraly bolyp otyr. Al delıkatesten («jeńsik astan») qandaı ónim alynady? Sodan keldim de jatyp alyp oılandym, jańaǵy jarnamanyń jumbaǵyn sheshpek bolyp. Shaqshadaı basym ábden sharadaı bolǵanda baryp bul pátshaǵarlardyń «Jańa túsken et delıkatesteri» degileri kelgen-aý, sirá, dep tuspaldadym ózimshe. Jalpy, aýdarma máselesinde óresi órge órmeleı almaıtyn adamnyń aqyl-oıy jete bermeıtin «tylsym» dúnıeler óte kóp. Jaqynda bir jazǵysh (bálkim, aıtqysh) Reseıdiń Nıjnıı Novgorod degen qalasyn Tómengi Novgorod dep qazaqshalapty. Oılanyp kóreıikshi, osy «bylamyqtan» ne túsinýge bolady? Birinshiden, aýdarma tolyq emes. Bolsa da aýdarǵan soń Novgorod sózin «Jańaqala» dep tárjimalaý kerek. Sonda «Tómengi Jańaqala» bolyp shyǵady. Biraq bul tirkestiń de sanańdy sarsytyp jiberetinine bás tigýge daıynmyn. Nege deısizder ǵoı? Aıtaıyn, eń aldymen zańdy túrde bekitilgen resmı ataýlardy, eldi meken attaryn bir tilden ekinshi tilge aýdarý olardyń ataýlaryn burmalaý bolyp shyǵady. Árıne, transkrıpsııa máselesine kelsek, onda áńgime basqa. Eger sizge bireý kelip «Men Tómengi Jańaqalaǵa bara jatyrmyn» dese, siz odan ne túsiner edińiz? Bul – bir. Ekinshiden, eger biz ózge jurttyń qalalaryn óz qalaýymyzsha qazaqshalaı beretin bolsaq, olardyń da bizdiń Astanamyzdy «Stolısa», Qyzylordamyzdy «Krasnaıa Orda», Aqtaýymyzdy «Belaıa gora» dep bylyqtyrmasyna kim kepil? Dál osy sııaqty ózge ult ókilderiniń aty-jónderin tárjimalaý da kóregendiktiń kórinisi bolyp tabyla qoımaıdy. Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz, «Nıkolaı Petruly» degen sııaqty kúlkili attar sırek bolsa da kezdesip qalyp jatady. Eń qyzyǵy, ózimiz «ov», «ev», «ın» degenderden qutyldyq dep bórkimizdi aspanǵa laqtyra otyryp, óz sózimizdi ózgelerge kúshtep tańýymyzda bolyp otyr. Búıte bersek, orysty qoıyp, sheteldikterdiń de aty-jónderin qazaqylandyryp, Shekspırdi Shekspıruly, Balzakty Balzakuly qylyp jiberýimiz de ǵajap emes... Aıta berse, áńgime kóp. «Aspazshy», «Dıqanshy» degen óreskel qatelikterge de qulaǵymyz ábden úırenip aldy. Sirá, bara-bara «ónerpazdy» «ónerpazshy», «bıpaz» degen ádemi sózdi «bıpazshy» qylyp óńin aınaldyryp alyp jatsaq eshkim de tań qala qoımas. Osy oraıda sońǵy jyldary paıda bolǵan «jumys toby» sózine de at shaldyra ketken artyq emes. Osy sózdi keıbireýler «jumysshy toby» dep alyp júr. Bul da qısynǵa qıǵashtaý. «Jumys toby» degenimiz oryssha «rabochaıa grýppa» degen sózdiń aýdarmasy. Ol – naqty bir ispen shuǵyldaný úshin arnaıy qurylǵan mamandardyń toby. Al «jumysshy toby» degenimiz «grýppa rabochıh» bolyp shyǵady, ıaǵnı belgili bir jumyspen aınalysatyn qarapaıym jumysshylardyń toby nemese «bir top jumysshy» degen uǵymdy bildiredi. Sol sııaqty, orys tilinen aýdarma jasaǵan kezde sol tildiń stılıstıkasyn saqtap qalýymyz da aqylǵa qonbaıtyn ádetke aınalyp barady. Mysalǵa, «Akımatom prınıato reshenıe» degen sóılemdi «Ákimdikpen sheshim qabyldandy» dep aýdaratyn boldyq. Qazaq buryn óz tiliniń zańdylyǵyna, ereksheligine baǵyna otyryp «Ákimdik sheshim qabyldady» dep sóıleıtin. Masqara bolǵanda, osyndaı orasholaqtyqtarǵa kóbine-kóp ózderin ana tildiń janashyrlary sanaıtyn azamattar jol berip jatatynyn qaıtersiń. Túbi tilimizdi bireý-mireý qurtar bolsa, ózge emes, sol dúmshe «janashyrlardyń» ózderi-aq qurtyp shyǵady-aý degen qaýip te osyndaıda qylań beredi. «Olaqtyń sózi orynsyz jamaý sekildi» degen halqymyzdyń naqylyn da dál osyndaı qysylǵan sátte eske túsirýge májbúr bolasyń. «Ata dańqymen – qyz ótedi, mata dańqymen – bóz ótedi» degen mátel taǵy bar. Bizdiń kóptep-kólemdep bózge aınaldyrǵan sózderimiz qazaq tiliniń atymen ázirge ótip ketip jatyr, áıteýir. Sonda da bolsa, qalaı oılaısyzdar, joǵarydaǵydaı orynsyz jamaý-jasqaýlardan arylyp, «bózdi» qaıtadan sózge aınaldyratyn ýaqyt kelgen joq pa osy?..
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»
