Jetimin jylatpaǵan jurt

Qazaqtyń urpaq ósirýde ózindik úlgi-ónegesi, salt-dástúri, tyıymy bolǵan. Sony úlkenderdiń aqyl-parasatymen tııanaqty oryn­dap, ul-qyzdyń jibekteı esilip turýyna jol ashqan. Keıin osy bir qasıet zamanǵa qaraı sırek­sip, erkindikti erkelik dep uǵyp, bala tárbıesin bosańsytyp alǵany­myz aqıqat. Keıde onyń zalalyn da tartyp qalamyz. Sonyń biri jetimder máselesi der edik. Bul táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­daryndaǵy alasapyranda etek alyp, esten tandyra jazdady. Oǵan 1998 jyly qabyldanyp, 1999 jyldyń basynan kúshine engen «Neke jáne otbasy týraly» zań­daǵy olqylyqtar da sebepker bolǵanyn nesin jasyramyz. Keıin bul túzeldi. Biraq jetimder máselesi tolyq sheshildi deı almaımyz. Osyny durys jolǵa qoıý maq­satyn el azamattary da sońǵy ýaqyt­ta qolǵa ala bastady. Onyń aıqyn dáleli, 2013 jyly quryl­ǵan «Ana úıi» qory der edik. Jaqynda osy qordyń uıytqy bolýymen elordada «Bala asyrap alýdy qoldaý ortalyǵy» jobasy bo­ıynsha basqosý ótti. Ol Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen boldy. Jıynda, atalmysh qordyń alǵashqy ıdeıa­syn usynǵan, keıin onyń orny­ǵýyna ózindik úlesin qosqan Aıdyn Raqymbaev júrgizip otyrdy. Jalpy, «Ana úıi» qory men mınıstr­lik arasynda  bekitilgen memorandýmda kórsetilgendeı, elimizdegi áleýmettik jetimdiktiń aldyn alý, jetimderge arnalǵan mekemelerde tárbıelenip jatqan balalar sanyn azaıtý, sondaı-aq, ár ul men qyzdyń múddesin qorǵaıtyn memlekettik saıasatty júzege asyrý, soǵan barynsha úles qosý. Otyrystyń basty maqsaty osyndaı ıgilikti isti jurtqa jet­kizý eken. Ásirese, memleket pen úkimettik emes uıym arasyn­daǵy yntymaqtastyqty óristetý, quqyqtyq jaǵynan keshendi is-sharalardy qolǵa alý, bul izgilikti isti tuńǵysh ret jekemenshik-memlekettik áriptestik deńgeıinde iske asyryp, bolashaqta balalar úıin jabý qolǵa alynbaq kórinedi. Bir quptarlyǵy, «Ana úıi» júıesi aıasynda elimizdiń barlyq óńirlerinen bólimsheler ashylypty. Qordyń meńgerýshisi Bıbigúl Mahmetovanyń aıtýynsha, jańashyl qoǵamdyq pikir qalyp­tas­tyrý, sonymen qatar, jurt­shy­lyqqa balalardy asyrap alý­dyń úlgi-praktıkalary týraly keńinen habardar etý, buǵan el aza­mat­taryn jumyldyrý eken. Olar­dyń eń bastylary: balalar úıin­de tárbıelenip jatqandardy asy­rap alýǵa nıetti otbasylarǵa kómek kórsetý, balany asyrap alýǵa daıyndyqtyń bastapqy keze­ńin­de jáne balanyń otbasyna beıim­delýi soǵan psıhologııalyq jaǵynan ázirleý, qoǵamda asyrap alǵan balalar jáne asyrap alýshy ata-analar uǵymdaryn durys qabyldaý jaǵyna uıytqy bolý, birte-birte «tastandy bala», «balalar úıi» degen uǵymdy boldyrmaý, álemdik tájirıbege oraı otbasy qundylyǵyn ornyqtyrý, ár balaǵa qamqorlyq pen adam­gershi­lik úlgisin kórsetýdi qalyp­tastyrý. Ol, sonymen qatar, elimizdegi jetim balalardyń 17,7 paıyzy shyn jetim bolsa, 82,3 paıyzy áleýmettik jetimder ekenin aıtyp, naqty dálel-dáıekter keltirdi. Árbir qala men oblystardaǵy balalar sanyna, sábıler, balalar úıindegi, ınternattaǵy balalarǵa deıin taldaı kelip, bala asyraýǵa nıet bildirip otyrǵan azamattardyń da tizbesin alǵa tartty. Jıynda Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev urpaq má­selesine jan-jaqty toq­tala kelip, qordyń atqaryp otyr­ǵan jumysyna rızalyǵyn bil­dir­di. Belgili kásipkerler N.Sma­­­ǵulov, I.Saljanov, E.Kım, t.b. óz­deri jaqsy iske jana­­shyr bola beretinderine toq­tal­­sa, «Qazaqstan» RTRK» AQ bas­­qar­­ma tóraıymy Nurjan Muhamed­janova telearna jetim bala­lar týraly jıi habarlar taratyp otyrǵanyn tilge tıek etti. «Bas redaktorlar klýbynyń» prezıdenti Bıbigúl Jeksenbaı bul ıgilikti isti jýrnalıster qaýymy aldaǵy ýaqytta nasıhattaıtynyn jetkizse, «Egemen Qazaq­stan» respýblıkalyq gazeti» aksıonerlik qoǵamynyń bas­qar­ma tóraǵasy Erkin Qydyr el­diń bolashaǵy, ulttyń keleshegi sanalatyn urpaq taǵdyryna qatys­ty mundaı jumysty kóp bolyp atqarý qajettigin eske salyp, qajet bolsa, birigip memorandýmǵa qol qoıý máselesin qozǵady. Osy arada myna bir nárseni aıta ketsek deımiz. Jetimder má­selesin «Egemen Qazaqstan» ga­zeti ótken ǵasyrdyń 90-jyldar­ynyń sońyna qaraı kóterip, shetelge ketken balalar taǵdyryn jıi jazǵan edi. Tipti, 2001 jyly AQSh-qa berilgen balalardy izdep baryp, olardyń jaı-kúıimen tanysqan da tustarymyz bolǵan. Bir qyzyǵy, qujattarynda aýrý degenmen, shyn mánine kelgende bári saý. Bir ǵana qoıanjyryq bala  kezdesken edi. Jetimin jy­lat­paǵan halqymyzdyń ádemi úlgi­sin elimizdiń jany jaısań aza­mat­tary jańa qyrynan qolǵa alyp, mesenattar qoldap, ár óńir­degi balalar úıine kóńil bólip, qarjylaı kómektesip jatyr eken. Oıǵa ult ustazy Ahmet Baı­tur­synulynyń «Balam degen jurt bolmasa, jurtym deıtin bala qaıdan shyqsyn!» degen sózi ora­lady. Endigi jerde balam degen jurt tabylǵanda, jurtym degen urpaq aqaýsyz óseri aıdaı anyq. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»