Rım – adamzat tarıhynda, órkenıet damýynda orny bar qala. «Barlyq jol Rımge aparady» degen burynnan qalǵan sóz de bar. Talaı tarıhtyń kýási bolǵan. Ony basqarǵandar da tarıhta qalǵan. Biraq buǵan deıin ony áıel qaıratker basqarmaǵan eken. Endi basqarady – 37 jastaǵy zańger Vırdjınııa Radjı qala meri bolyp saılandy.
Sirá, muny eshkim kútpegendeı. Saılaýǵa túsken qalanyń burynǵy meri Roberto Djakettı de, ony qoldaǵan bıliktegi Italııa Demokratııalyq partııasy da dál osylaı bolady dep oılamaǵan sııaqty. Burynǵy mer jańa merdi quttyqtady. О́z jeńilisin moıyndady. Moıyndamasqa áddi joq – jańa merge rımdikter eki ese artyq daýys berdi.
Bul, árıne, tek Djakettıdiń ǵana jeńilisi emes, bıliktegi Demokratııalyq partııanyń jeńilisi, tipti, ony sol bıliktegi partııanyń serkesi premer-mınıstr Matteo Rensıge de aparyp tireýge bolar edi. Árıne, bul parlament saılaýy emes, mýnısıpıaldyq saılaý. Sóıtse de mýnısıpıaldyq 20 qurylymnyń 19-ynda jeńilgen partııa erteń parlament saılaýynda jeńiske jetýi ekitalaı.
Sonda jeńgen kim? Saıası kúshterdiń aldyna shyqqan kim? Bul ózi syrttaǵylarǵa beımálimdeý kúsh. «Bes juldyz» qozǵalysy degendi biraz adam bile de qoımaýy múmkin. Ony osydan jeti jyl buryn komık jáne akter Beppı Grıllo qurǵan. Jáne jedel tanymal boldy. Byltyrǵy jyly parlament saılaýynda úshinshi oryn alyp, aıdy aspanǵa shyǵarsa, búgingi jeńisteri tipti talaıdy esinen tandyrarlyq. Parlament saılaýy búgin ótse, bar bılik osylardyń qolyna kóshýi múmkin-aý dersiń.
Jurt komık Beppı Grıllonyń oıynyn jaqsy kórgenmen, bul joly onyń baǵdarlamasyna qaraǵany anyq. Elde, basqa jerdegideı, jemqorlyq, jumyssyzdyq etek alǵan. Oǵan mıgranttar tasqyny kelip qosyldy. Qazirgi bılik dármensiz. «Bes juldyz» qozǵalysy jóndeımiz deıdi. Halyqtyń senbeske lajy joq. Eń bolmasa, bulardy da bir baıqap kóreıik dep otyr.
Rımdeı uly qalada jeńiske jetýdi áste de kezdeısoqtyq deýge bolmaıdy. Munda eldiń qaımaǵy turady. Olar óz áreketine esep beredi. Bul jeńisti «Bes juldyzdyń» kósemi Beppı Grıllo da, jańa mer Vırdjınııa Radjı de tarıhı dese, ol áste asyryp aıtqandyq emes, shyndyǵy solaı. Tipti, durys bolǵanda da, burys bolǵanda da solaı. Halyq ózgeristi tańdap otyr. Radjı eń aldymen qarjynyń qalaı jumsalatynyn halyqqa ashyp kórsetsem deıdi. Demek, jemqorlyq jasyryna almaıdy.
Bir tańdanarlyǵy – eldiń taǵy bir úlken qalasy Týrınde de áıel azamat jeńiske jetti. Chıara Apenndıno da «Bes juldyzdyń» ókili. Jurttyń bul qozǵalysqa yqylasy jaıdan-jaı emes-aý deısiń. Kúni keshe Londonnyń meri bolyp, musylman Sadık Han saılanǵanda, osy «Bes juldyzdyń» kósemi komık Grıllo jańa merdiń Vestmınıstrlik aldynda ózin ózi qashan jaryp jiberýin kútip júrmin dep ázildegen edi. Sadık Han aıta alsa, jaýap ázildiń de reti kelip-aq tur. Londonǵa musylman basshy bolǵannan Rımde áıel azamattyń tizgin ustaýy kem emes.
Nıkaragýaǵa tankter nege kerek?
Reseıdiń sonaý Ortalyq Amerıkadaǵy shaǵyn ǵana kedeı el – Nıkaragýaǵa 50 tank satqysy keletini týraly qazir sarapshylar, saıasatshylar kóp áńgime aıtyp jatyr. Bireýler odan Latyn Amerıkasynyń elderi qaýiptenedi dese, ekinshileri ony Nıkaragýanyń ishki jaǵdaıyna aparyp tireıdi. Máskeý bul eldi óziniń áskerı bazasyna aınaldyrmaq deıtinder de bar. Barlyq pikirler de negizsiz emes.
Sol áskerı tehnıkany Nıkaragýa bıyl jáne kelesi jyldyń basynda tolyq alatyn kórinedi. Oǵan 80 mıllıon dollar qarjy jumsamaq. Nıkaragýa úshin ol az emes, búkil 2015 jyldyń áskerge jumsar shyǵynyna teń. Sonsha shyǵyndanyp ne keregi bar edi degenge, bul elde ishki jaǵdaı da máz emes, prezıdent Danıel Ortega áskerılerge arqa súıeıdi. Olarǵa qarý-jaraq áperip, kóńilin demdemese bolmaıdy. Onyń ústine, bir sarapshylardyń pikirinshe, bul elde Ortega bas bıznesmen sanalady eken, qarý saýdasynan onyń qaltasyna túsetini de bolýy kerek.
Basqalardyń sol tankterden qaýiptenýi degende, bul aldymen kórshi Kosta-Rıkaǵa qatysty. Osynaý Nıkaragýadan da shaǵyndaý el odan shyn seskenedi. Buryn da onyń biraz qoqańdaýyn kórgen. Sodan olardyń biraz tank almaq oıyn bilgende, resmı túrde basqalarǵa da estirte qarsylyq málimdeme de jasady. Áıtpese, osynaý eski-qusqy tanktermen Nıkaragýanyń basqa Latyn Amerıkasy elderine qaýip tóndirýi de kóńilge qona bermeıdi. Onyń ústine, bul elder Amerıka memleketteri uıymyna da múshe, ıaǵnı odaqtastar. Olardyń bir-birimen soǵysyp jatýyna jol berile qoımas.
Sarapshylardyń pikirine qaraǵanda, Máskeý bul elge ońǵan tehnıkasyn bere qoımaq emes, ózderinde qoldanýdan qalǵan, budan otyz jyldaı buryn jóndelgen T72B1 tankteri kórinedi. Bos jatpaı aqshaǵa aınalǵany óz aldyna, Nıkaragýadaı elge onyń jarap ta qalýy múmkin. Eń bastysy – eki el arasynda áskerı baılanysqa qyzmet etedi. Al mundaı baılanys Reseıge qajet-aq. NATO óz áskerin Prıbaltıka elderine aparǵanda, AQSh-tyń irgesindegi Nıkaragýa onyń ásker bazasyna aınalsa, oıyndaǵysynyń júzege asqany.
Buryn Máskeý osy óńirdegi úlken tiregi retinde Venesýelaǵa kóp úmit artsa, qazir olar óz bas qaıǵysymen álek. Al Nıkaragýa onyń ornyn toltyrmaǵanmen, áıteýir joqtan jaqsy. Bul el jańa qarýmen jaraqtalyp, úlken kúshke aınalmasy anyq. Onyń osynda qarý ornalastyrýǵa jaraǵany da jetkilikti.
Táýelsiz áskerı sarapshy Pavel Folgengaýer halyqtyń prezıdent Orteganyń úkimetine senimi azdaý, bul da Venesýelanyń jolyn qushýy múmkin deıdi. Sonda da Máskeý kóp nárse joǵalta qoımaıdy deıdi sarapshy. Azyn-aýlaq eski qarý qaıda qalmaı jatyr.
Jurttyń áńgimesine arqaý bolǵan tankterdiń mánisi osyndaı.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
