Birjannyń bıigi

Ol sóılep otyr. Birjan Morıakuly Qojaqovtyń asyqpaı syryn tarqatqan qońyr úninde eshqandaı ókinish, saryýaıym nemese ómirine muńyn shaqqandyq, jasyǵandyq taby baıqalmaıdy. Al, shyndyǵyna kelgende, otyzdardaǵy jasynda taǵdyryn 180 gradýsqa buryp jibergen keselge basqa bireý bolsa, tap osy Birjandaı qarsy tura alar ma edi, almas pa edi?.. Ol 1971 jyly Aqjaıyq aý­da­nynyń Pervomaı aýylynda dúnıe esigin ashypty. Ákesi baılanys bólimshesinde jumys istegen. Istegen dep otyrǵanymyz ol kisi 1978 jyly qaıtys bolǵan edi. Anasy tórt balamen qaldy. Balalardyń aldy Birjan 1-synypta oqıdy, inileriniń ekeýi balabaqshada, kenje qaryndasy – segiz aılyq qana. Sol kezde ba­la­baqshada kir jýýshy bolyp istep, azyn-shoǵyn aılyq tabatyn anasynyń ıyǵyna qansha salmaq túskenin ózińiz bile berińiz. «Sol aqshamen anamyz bizdi jadatpaı-júdetpeı, ash-jalańash qylmaı ósirdi-aý» dep rıza bolyp otyrady sol per­zentteri búginde. Ákege degen saǵynyshtary júrekterine berish bolyp qatyp, jylap júrmese de, ishteı muńdanyp erjetti ǵoı... Orta mektepti bitirdi. Bala kúninen sýret salýǵa qumar edi. Sol ıkemdiligi ony aýyldaǵy Mádenıet úıinde, áskerge deıin sýretshi-bezendirýshi bolyp jumys isteýdi buıyrtty. Chelıabınsk jaǵynda eki jyl áskerı boryshyn ótep kelgennen keıin munyń sýret salýǵa beıimdiligin burynnan biletin О́skenbaev deıtin azamat Oral oblystyq astyq ónimderi kombınatyna sýretshilik jumysqa shaqyrdy. Ol 1989 jyl bolatyn. Basynda baspana beremiz degen. Ol kezde úılengen, bir sábıi bar. Biraq úı máselesi sheshilmedi. Sodan ishki ister organyna, kúzet bólimine jumysqa turdy. – Munda bes jyldaı eńbek etkennen keıin jol polısııasyna aýystym. 2000 jyldardyń basynda urlyq, ásirese, elektr symdaryn urlaý kúsheıip turdy, – deıdi Birjan. – Qysqy mezgil. Podstepnyı aýylyna qaraı shyǵatyn jol boıynda kezekshilikte turdyq. Kishkentaı býdkamyz bar, álginiń elektr jelisi sol mańaıdaǵy saıajaı­lardan keletin. Túnde aıaz kú­sheıip turǵan edi, jaryq óship qaldy, onymen birge býdkany jylytqysh ta sóndi. Kezekshilikti jalǵastyra berdim. Aıaz qysyp barady. Aıaǵymnyń bashpaılary shymyrlap, qatty tońa bastady. Kezekshilikti tastap ketýge bolmaıdy. Aıaǵymnyń qat­ty tońǵanyna qaramastan, ke­zekshiligimdi tastamadym. Bir mezgilde bashpaılarym ózinen-ózi ysyp, qyza bastady. Oǵan da mán bermeppin, Sumdyqtyń kókesi keıin boldy. Bir-eki kún ótkesin, bashpaılarymnyń basy kúreńite bastady. Qaraıdy. Sóıtse, úsip ketken, tamyrlary qatty zaqymdanǵan. Emdeldim, bolmady. Aýrýhanaǵa jattym, bolmady. Otyzdan jańa ǵana asqan shaǵym, janyp júretin kezim ǵoı, aıaqtan aıyrylǵym kelmeı, talaı dárigerge kórindim. Qazaqstan óz aldyna, Reseıge de bardym. Bárin basynan aıaǵyna deıin táptishtep qaıteıin, aǵa, aıaqtarymdy tizeden tómen kestirýge týra keldi. Orda buzar kezim emes pe, jaspyn, aıaqtan aıyrylǵym kele me?.. Eń bolmasa, baldaqqa súıenip qalsam da, tikemnen júremin ǵoı dep úmittengenmin. Biraq onymen de toqtamady, tizeden joǵary taǵy kesti... Sosyn taǵy bir ota jasalyp, aqyry aıaq­tarymnan tolyq aıyryldym... Sol kezde oblystyń jol polısııasyn Qaısar Sultanbaev degen azamat basqaratyn. Obaly qaısy, alǵashqy ota jasatyp, taıaqqa súıenip qalǵan kezimde meni jumystan shyǵaryp tas­tamady, barynsha kómektesti. Aıaqtarymnan aıyrylyp, al­ǵashqyda qaıǵydan qaýsap jat­qanymda, ózi kelip: «Birjan, bekem bol!.. Protez salyp, júrip ketken soń jumysqa shyq. Biz seni dalaǵa tastamaımyz...» degeni áli qulaǵymda tur. Sodan úsh aıdaı aýrýhanada jatyp, keıin Almatyǵa baryp, sondaǵy respýblıkalyq beıimdeý ortalyǵynda Ger­ma­nııanyń protezin salyp, Ora­­­lyma qaıttym... Qaısar Ábelekuly aıt­qan sózinde turyp, maǵan ofıserlik dárejedegi jumys, ıaǵnı avtokólikterdi tehnıkalyq baıqaýdan ótkizetin ortalyqtyń basshysy etip bekitti. Aýyr keselge tap bolyp, opyrylyp túserdeı bolyp jatqanda, Sultanbaev myqtap súıedi meni. Tehnıkalyq ortalyqta ózimniń kabınetim boldy, bastyqpyn. О́mirge qaıta kelgendeı boldym. Sultanbaevtyń sol jaqsylyǵyn qalaı umytaıyn. «Alǵadaı azamatqa Alla jar bolsyn!» dep júremin osy kúnde. Ol kezde ózimniń teteles inim – Erjan Aqsaıda jumys isteıtin. Sol bir kúni sheteldikterdiń dalaǵa shyǵaryp tastaǵan jıhazdarynyń taqtaılaryn maǵan ákelip tur. «Kabınetińizge birdeńeler jasap alarsyz», deıdi. Sýret salýǵa bala kúnimnen ebim bar ekenin baǵana aıttym ǵoı. Sodan álgi taqtaılardan kabınetimdegi tele­dıdarǵa týmbochka jasap qoıdym. Ol kez qazirgideı neshe alýan jıhazdardyń shyǵa qoımaǵan kezi. Álgini kórgender qyzyǵyp, «Mynany qaıdan aldyń?» dep suraıdy. «О́zim jasadym» deımin. Qatty qyzyqqan bireý álgini qoıarda-qoımaı satyp aldy aqyry. Taǵy bireýin jasap qoıyp edim, ol da aldyńǵysynyń aıaǵyn «qushty». Kúnderdiń kúninde oılanaıyn: «Qaısar Ábelekuly bir kúnderi joǵarylap, qyzmetin aýystyryp ketse, meniń kúıim ne bolady? Onyń ornyna bir jas jigit kelip, «Myna múgedek neǵyp otyr, ofıserlerimizge jumys taba almaı júrgende?..» dese, qaıda bara­myn dep ýaıymǵa berileıin. Aqyry jeke kásipkerligimdi ashtym. Taǵy da sol, myń bolǵyr, Qaısar Ábelekuly kómek qo­lyn sozyp, Atyraý jaqtaǵy munaı kompanııalarynyń jumys­shylaryna 30 kerýet, 30 týmbochka, 15 shkaf jasaýǵa tapsyrys alyp berdi. Bul 2002 jyl bolatyn. Álgini kúni-túni jasap, aıtqan ýaqyttarynda tap-tuınaqtaı etip bitirip berdik. Tapsyrys berýshi aqshalaryn tólep, jıhazdaryn alyp ketti. * * * Bul Birjannyń osy salaǵa túp­kilikti bet burýyna senim uıalatty. Aqsaıdaǵy inisi Erjanmen aqyldasty, eger qarsy bolmasa, ol qasyna kelip, jıhaz jasaýmen shuǵyldanýǵa qolǵanat bolýǵa qolqa saldy. Inisi azamat eken, Aqsaıdaǵy qomaqty jalaqy alyp júrgen jumysyn tastap, qasynan tabyldy. Onysyna raqmet, sodan beri ol Birjannyń qasynda, fırmada orynbasary bolyp isteıdi. Jalǵa shaǵyn seh alyp, jumysty bastap ketti. Ol kezde qazirgideı sheteldik qural-jabdyqtar joq, qarapaıym, baıaǵydan kele jatqan quraldar edi. Sonaý 2000 jyldardyń basynda búgingideı jutynyp turǵan jıhazdar da joq edi. Halyq kóbine týmbochkalarǵa tapsyrys beretin. Qaraýynda úsh-tórt kisi boldy. Birjan ózi de saǵat tórt-beske deıin «dırektor» bolady da, ári qaraı aq kóılek pen galstýgin sheship, halat kıip, jigittermen birge jumysqa kirisedi. Sol jerden ónimderin satýǵa dúken bolsyn dep shaǵyn bólmeni taǵy jalǵa aldy. Árıne, halyq seniń kúndelikti jasaǵan ónimińdi sol boıda alyp ketpeıdi, turyp qalady. Bulaı otyra berse, jumystarynyń júrmeıtinin bildi. Aýdandarǵa, aýyldarǵa shyǵý kerek, memlekettik mekemelermen jumys isteý kerek ekenin túısindi jigitter. – Sol tusta ózimniń týǵan aýdanym Aqjaıyqta Shavhat О́temisov ákim bolatyn. Kúnderdiń kúninde sol azamatqa bardym «Aýdan kólemindegi mektep, densaýlyq saqtaý mekemesinen, basqa da mekemelerden jıhazdarǵa tapsyrys bola ma?» dep. Ol kezde mektepterdiń jıhazdary ábden eskirgen, sonaý Keńes zamanynan kele jatqan ǵoı. Osylaısha tapsyrystar ala bastadyq. Ony aıtqan ýaqytynda bitirip, tapsyryp otyrdyq. Jumysymyzdyń sapasy unady. Sóıtip, memlekettik mekemelermen baılanysymyz jaqsaryp, olardyń jumysymyzǵa senimi nyǵaıdy. Sonyń arqa­synda jumysshylar ala basta­dyq, 2010 jyly «Ǵıbadat» dep ashqan jaýapkershiligi shekteýli seriktestigimde 23 adam eńbek etip jatty. Bul kezde jı­haz jasaýǵa qajetti qural-jabdyqtarymyzdyń birshamasyn jańalap alǵan edik. Biraq qarjy jaǵynan burynǵysynsha qınalyp júrdik. Bankterden nesıe alǵymyz kelgenmen, olar ber­medi. Ol jyldarda «Damý» kásipkerlikti qoldaý qory arqyly da talpynyp kórip edik, bankiler mańaılatpady. Bizder múgedekter áleýmettik jaǵynan qorǵalǵan tulǵalar bolǵandyqtan, alda-jalda bankimen nesıe jóninde daý týyp ketse, sot bizdiń múddemizdi qorǵaıdy eken de, bank bizdiń aldymyzda qaýqarsyz bolyp qalady eken. Endi ne isteımiz dep tyǵyryqqa tireldik. Jetpisten asqan anamyzdy qalaǵa kóshirip alǵan edik, eki bólmeli jaıly páteri bar. Anammen aqyldastym, «Úıdi sataıyq» dep. Anam kelisip, úıdi 47 myń dollarǵa sattyq 2012 jyly. Inimniń jeńil kóligi bar edi, ony da sattyq. Sóıtip, sol aqshalardy inimniń qaltasyna salyp, Qytaıdyń Úrimjisine jiberip, jıhaz jasaýǵa qajetti qolymyz jetpeı júrgen 10 túrli sý jańa stanoktar aldyrdyq. Sol quraldarymyzdyń arqasynda qazaqtyń sandyqtaryn jasaýǵa kiristik. Buryn sandyq jasaıtyndar oǵan ylǵı da qos aqqýdyń sýretin salmaıtyn ba edi, biz ony qaıtalamaı, qazaqtyń ulttyq oıý-órnekterin túsirdik. Suranys kóbeıip júre berdi. О́nimimizdi túrlendirip otyrdyq, sonyń arqasynda sandyqtyń 50-ge jýyq túrin shyǵaratyn jaǵdaıǵa jettik. Bara-bara ónimimizdi birneshe danasymen kótere satyp alatyndar paıda boldy. Qazaqy oıý-órnektermen bezendirilgen ústel, jer ústel, oryndyqtarymyz búginde oblysymyzdan tys jerlerge de belgili. Besik, onyń jınalmaly túrin shyǵaryp jatyrmyz. Úıge, meıramhanalarǵa, keńsege qajetti jıhazdardyń túrlerin shyǵaramyz. Aqjaıyq aýdanyndaǵy jylqyshy Bolat Atkeevtiń «Qulager», Oraldaǵy Qurmanǵazy kóshesindegi «Aq­bota» meıramhanalarynyń ish­ki bezendirýin, jıhazdaryn jasap berdik. Bes oblysta saý­da núktelerimiz bar, endi olar­ǵa Almaty men Qyzylorda qo­sylýda. Bizge tapsyrysty ǵa­lamtor arqyly da berýge bolady. Árıne, únemi bir úlgimen, bir túr, bir bedermen shyǵara ber­sek, kúnderdiń kúninde ol es­kirýi múmkin. Sondyqtan ult­tyq naqyshtarymyz ben oıý-órnekterimizdi eýropalyq máner, túr, beder, úlgimen qurastyra, kiriktire otyryp shyǵarýdy oılastyrýdamyz. * * * Búginde Birjan Qojaqovtyń fırmasynda 40-qa jýyq adam eńbek etedi. Munyń 20 shaqtysy – múmkindigi shekteýli jandar. Birjannyń endigi armany – tigin sehyn ashý. Ony ashsa, «Úılerinde otyrǵan múgedek qyz-kelinshekterge jumys taýyp berer edim», deıdi. Ol úshin «Demeý» qoǵamdyq birlestigin arnaıy qurdy. Birjandy qınaıtyny – óz aldaryna ǵımarattary joq. Qazirde aıyna 470 myń teńge tólep, óndiristik sehty jaldap otyr. Qaryzy 5 mln. teńgege jýyq­tasa da, álgi ǵımarattyń Qu­daıǵa qaraǵan ıesi «Aqshańdy tóle» dep qystap jatqan joq. Birjanmen áńgime ústinde myna bir jaıt bizdi beıjaı qal­dyrmady. Naýqas balalardyń Kóshimdegi arnaıy ınternatyna barady bir kúni. Kómegim bolsyn dep qur qol barmaı, oryndyqtar aparady. DSP-men aýyratyn, tósek tartyp jatqan balalardy kórdi. О́ne boıy, saryjambas bolyp, tósekte jatatyn balalardy bir mezet turǵyzyp qoıatyn arnaıy qondyrǵylar (vertıkalızator) bar ekenin estigen. Reseı shyǵarady. Onyń bireýi 1 mln. 200 myń teńge turatyn kórinedi. Internattyń ony alatyn múmkindigi joq. Balalarǵa jany ashyǵannan ın­ternattan qınalyp qaıtty. Er­jan ekeýi aqyldasa kele, álgi qon­­­dyr­ǵyny ózderi jasaýdy uı­ǵar­dy. Jobasyn jasady. Qarjy bolsa, ári ketkende 100 myń teńgeniń ma­ńaıynan asyrmaýǵa bekinip otyr. Balalardyń ınternatyna jáne odan basqa «Shapaǵat», «Báıterek» sııaqty múgedek, tósek tartyp jatqan jetkinshekterdi baǵyp-kú­tetin arnaıy ınternattarǵa da álgi qondyrǵynyń eki-úsheýin tegin jasap berdi. Buǵan qosa sol aýyr naýqasty balalarǵa ortopedııalyq ústel men oryndyqtar shyǵarýdy qolǵa al­maqshy. Eger bul joba aldaǵy ýaqytta tıisti oryndardan qoldaý taýyp jatsa, ol qazynaǵa da arzan túser edi. Múgedek balalardyń da qıyn halin jeńildete túsken bo­lar edi... Qazaq mundaı jandardy alǵa­daı azamat deıdi. Dese, degen­deı ǵoı... Aldyńnan aq kún týsyn, Bir­jan! Esenjol QYSTAÝBAEV, jýrnalıst Batys Qazaqstan oblysy Sýretterdi túsirgen avtor