On altynshy jyl

Prezıdent N.Nazarbaevtyń júıeli túrde aıtatyn sózi: Tynyshtyq. Tatýlyq. Birlik. Bári – tarıhtyń taǵylymynan týǵan sózder. Bári – ejelgi babalardan ekshelip jetken nusqaýlar. Tynyshtyqtyń qadirin bilgen babalar: «Búlingennen búldirgi alma!» depti. Tatý eldiń tóbesi kókke jetetinin de olar bizge ósıet etipti: «Altaý ala bolsa aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi», «Aǵaıyn tatý bolsa at kóp, abysyn tatý bolsa as kóp» degen eken. Birlik bolmaı, tirlik bolmaıtynyna ábden kózi jetken ǵulamalar «Saýsaq birikpeı, ıne ilikpeıdi» depti. Osy úsh uly sózdiń ulaǵatty mysaly tarıhymyzdan da tabylady. 1643 jyly Orbulaq shaıqasynda jaýdyń 50 myń qolyn qazaqtyń tatýlyǵy men birligi jarasqan 700 jaýyngeri oqpana qazyp jeńiske jetse, 1726 jyly qazaqtyń úsh aımaǵynan bas qosqan bıler men batyrlar «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamaǵa» ushyraǵan elge qorǵan bolyp, Ordabasyda bas biriktirdi. Bas biriktirgen jerde qazaq eshqashan jeńilgen emes. 2016 jyly osy úsh uly sózdiń júzege asýy arqyly qazaqtyń júzi jarqyn. Al júz jyl buryn, ıaǵnı 1916 jyly qazaq qandaı kún keship edi? Eldi aq patsha bılegen bodan zaman edi. Ári táýelsizdigi joq, ári tynyshtyǵy joq halyq­tyń qalaı byt-shyt bolǵanyn júz jyl boıy umyta almaı kelemiz. Jarkent jáne Ver­nyı ýezin jaılaǵan halyq kóterilisi jal­py Qazaqstandaǵy, onyń ishinde Jetisý ólkesindegi erekshe qyrǵyn tapqan kóterilis boldy. Uly Muhtar Áýezovtiń oǵan úlken mán berip, «Qıly zaman» atty shy­ǵar­ma jazýy, sol kóterilis jaıynda Ilııas Jansúgirovtiń egjeı-tegjeıli, jan-jaqty, derekter jınaýy tegin emes edi. 1916 jyldyń dúrbeleńi – urpaq umyt­paıtyn qasiret. Kezinde «úıin jar­lyǵy» atanǵan patsha buıryǵy boıynsha, ásker­diń qara jumysyna musylmandar alyna­tyn bolady. Aldyn ala túsindirý ju­mysy júrgizilmegendikten, ol jar­lyq­­­ty qazaq, qyrǵyz, uıǵyr, dúngen halyq­­tary úlken úreımen qarsy alady. 1846 jyly Uly júz qazaqtary orys patshalyǵyna baǵynyp, Qapalda qol qoıǵanda, patsha olardy áskerge almaı­myz, tek salyq tóletemiz dep ýáde bergen eken. Sol ýáde jazylǵan qaǵaz­dy Tezek tóre­niń kerege basyna maqta­nysh­­pen ilip qoıǵanyn Semenov-Tıan­shans­kıı óz esteliginde jazady. Sol ýáde­ni esti­gen, biletin Uzaq Saýryqov «úıin jar­lyǵyn» estigende, «Patsha ýáde­si­­nen taı­dy, son­dyq­tan ótirik aıtqan onyń jar­lyǵyn oryn­damaımyz», – dep qarsy­lyq bildiredi. Qazaq­tardyń áskerge alý men áskerdiń qara jumysyna salýdy ajyrata qoımaǵanyn Uzaq batyrdyń álgi sózi-aq aıǵaqtaıdy. Patshanyń «úıin jarlyǵy» Jetisý ólkesine kesheýildep, shilde aıynda jete­di. Qarqara kóterilisiniń alǵashqy qaq­tyǵysy 3 tamyzda Vernyı ýezine qarasty Asy jaılaýynda, Serikbaı Qanaev bas­qa­ratyn Qyzylbórik bolysynda, Serik­baı­dyń ózi Qarqaraǵa ketken kezde bolady. «Qyzylbórik isi» atalǵan bul qaqty­ǵys patsha jarlyǵyna múlde qatysy joq jaǵdaıda ýshyǵady. Muqametjan Tynysh­­paevtyń bergen túsindirmesine qara­ǵan­da, bir áıelge qyryndaǵan orys ofı­ser oǵan óziniń «myqtylyǵyn» kór­set­pek bolyp, bolys hatshysyna: «Qara jumysqa alynatyndardyń tizimin ákel!», – dep buıyrady. Oǵan orys hatshysy: «Tizim jasalynǵan joq. Serikbaı bolys: «Men kelgenshe jasamańdar, dep ketken», – degen jaýap qaıyrady. Oǵan ashý­lan­ǵan ofıser máseleni túsindirmek bol­ǵan bir top aqsaqaldy qamap tastaıdy. At­ty-jaıaýly qazaqtar sol arada qaptap kete­di de, qaýmalaǵan jurttyń ekpininen qoryq­qan ofıser tapanshasyn aspanǵa atyp qala­dy. Ony qate túsingen nókerleri sol ara­da eki qazaqty atyp tastaıdy. Top ishin­de turǵan ańshy qazaq jigiti de bir orys­ty atyp jiberedi. Aqyrynda on­shaq­ty nókerlerin ertip ápıser aýyldan qashyp shyǵady. Sol betimen Almatyǵa baryp jazalaý otrıadyn jetektep ákeledi. Máseleniń aq-qarasyn aqyl-parasatpen shesh­peı, tek ashý-yzaǵa bıletken patsha she­neý­nikteri orys pen qazaqtyń ara­syn tek jalǵan namysqa shabýdyń nátıje­sin­de, óshirýge kelmeıtindeı órtke aınaldyryp jiberedi. Qarqaraǵa Podborkovtyń (Aqjelke) ornyna basshy bolyp kelgen rotmıstr Kravchenko qara jumystyń qyr-syryn uǵa almaı dúrlikken eldi sabyrǵa shaqyrýdyń ornyna bir aptanyń ishinde tizim jasap beresińder degen úzildi-kesildi buıryq beredi. О́zderin el dep, adam dep sanamaı otyrǵan Kravchenkonyń qylyǵyna yzalanǵan Jámeńke, Uzaq, Áýbákir batyrlar: «Bala ólgenshe, shal ólsin! Bala bermeımiz!», degen batyl sheshim jasaıdy. 1916 jyly maıdannyń qara ju­mysyna barǵan, odan aman oralǵan, qaıt­paı qalǵan da qazaqtar bar. Meniń týǵan aýylym Aqjazyqtaǵy Ákpiráji degen ata­myz­­dyń Qalıaqpar degen inisi de ketip, biraq sodan oralmapty. Oqtan óldi me, aýrýdan óldi me eshkim bilmeıdi. Soǵan qaraǵanda, Uzaq batyrdyń: «Bala ólgen­she, shal ólsin», degeni durys ta. Kravchenko: «Bastaýshy topty qamap tastasam, basshysyz qalǵan jurt jýası qoıady», – dep qatelesedi. Áýbákir Sol­­tan­­­­­baev­tyń baýyry Jaqypberdi 800 qol­dy 12 tamyzda Qarqaraǵa bas­tap ákep tut­qynda jatqan baýyrlaryn qut­qa­ryp al­maq bolady, oǵan sol aradan taǵy 200 adam qosylady. Solaı bolǵanyn osy oqı­ǵa­­­nyń basy-qasynda bolǵan Irgebaı Dálden­baev aqsaqal (sazger Beıbit Dáldenbaev­tyń atasy), óz esteliginde anyq jazǵan. Alaıda, fon Berg 5000 qazaq qatysty dep sotqa bergen túsiniktemesinde asyra kórsetedi. Qarqaraǵa bettegen myń qaraly qoldy horýnjıı fon Berg pen Morgýnov degenderdiń otrıady qorshap alyp qyr­maq bolady. Sony der kezinde baıqap qal­ǵan qazaqtar az shyǵynmen zorǵa qashyp qutylady. Qarqara kóterilisi dep júr­gen negizgi qaqtyǵys sonymen bitedi. Eldiń jappaı qarsylyǵynan qoryq­qan Krav­chenko jármeńkeni órtep, ózi tún­deletip Qaraqolǵa (Prjevalsk) qashyp ketedi. Orys pen qazaq arasynda aıta qoıarlyqtaı atys-shabys bolmaıdy. Biraq narazylyq bildirgen qazaqtar, qazaq bolǵanda da alban taıpasynyń adamdary Vernyı ýezine qarasty Asyda, Túrgen­de, Jarkent ýezine qarasty Qyrǵyz­saı­da, Kómirshide, Jalańashta, Taldy­bulaq­ta, Narynqolda jappaı atqa qona­dy. Sondyqtan bul kóterilisti Qarqara kóterilisi dep ataý tar sheńberdi qam­tı­dy, durysy – Alban kóterilisi dep aıtý. Olardyń basyn birik­tirgen – ólsek te, tirilsek te birge bolamyz degen baýyr­maldyq. Memlekettik muraǵattyń 90-qorynda 29 jastaǵy fon Berg horýnjııdiń sotqa bergen túsiniktemesi bar. Sony oqyǵan adam Qarqara kóterilisiniń qalaı qyrǵyn­ǵa ushyraǵanyn anyq-qanyq uǵady. Onyń aıtýynsha, orys omartashylaryn qazaqtar jábirlep, mal-múlkin tartyp alyp, óz­derin jazalap jatqandyǵyn aıtyp, so­lar­­dy qutqarýǵa Kravchenko otrıa­dyn jum­­saıdy. Ol mejege túngi 12-den as­qan­­da jetedi. Yzaly qazaqtar, shynynda, Basharın, Zýev degen orystardyń omar­­ta­­syn qıratyp, olardy qorqytyp qoqan-loqy jasaǵan eken, biraq bári din aman, eshbiri ólmegen. Alaıda, 28 adamnan turatyn otrıadty basqarǵan horýnjıı osyǵan yzalanyp, tańǵy saǵat 5-te qazaq aýylynyń 2 kúzetshisin óltiredi. Olardyń aıqaıynan oıanyp ketken aýyl adamynyń 50-in taǵy qylyshpen shabady. Ne úshin? Eki omartashyny qorqytqany úshin jáne ol eki omartashynyń orys bolǵany úshin. Bergtiń óz aýylynda uıyqtap jatqan «kóterilisshilerge» yzalanǵany sonshama, tańǵy 8-de ekinshi qazaq aýylyna shabýyldap, nátıjesinde 80 adamnyń óli denesin sanap, 12 adamdy jaralap, «jeńiske» jetedi, qalǵandaryn da qyrýy múmkin be edi, kim biledi, biraq olar taýǵa qashyp ketedi. Qashyp ketkender, sóz joq, bala-shaǵa, qatyn-qalash. Al aýyldaǵy úı-úıdi aqtarǵanda, 1 aýyldan 5 myltyq, ıkon, orys áıelderiniń kóılegi, al 2 aýyldan 2 myltyq tabyldy dep jazady. Kórip otyr­syz ǵoı, myltyqtar qarsy shyqqan adam­dardyń qolynan emes, úıinen tabyla­dy. Sonda myltyǵyn úıine tyǵyp qoıyp, ózderi orys áskerine qarsy shyq­qan qan­daı batyr kóterilisshiler? Orys ıkonyn, orys áıeliniń kóılegin qazaqtar ne qylmaq? Jáne olardy qaıdan alǵan? Basharın men Zýevtiń aýylyndaǵy ıkondy ákelip úıine saqtaıtyndaı ne jaǵdaılary bar? Tipti, solaı bolǵan kúnniń ózinde 2+50+80 adamdy óltirip tastaýǵa solar sebep bola ma? Bergtiń 28 adamynyń birde-biri tipti jaraqat ta almaıdy. Jara­qat ala­tyn­daı jaǵdaı da joq ekeni ańǵa­ry­lyp tur. Mine, táýelsizdigi joq, qorǵaı­tyn memleketi, áskeri, zańy joq qazaqtyń hali 1916 jyly osylaı bolǵan. Fon Bergtiń ashýy 132 qazaqty óltirgen soń da basylmaı, jol-jónekeı taǵy 4 qa­zaq­­ty atyp tastaıdy. Ne úshin jazalap, on­daı «erlikke» nege qulshynǵanyn men tú­si­ne de almaımyn, túsindire de almaımyn. Fon Bergtiń odan ári ne jazǵanyn qarańyz. 1916 jyldyń 12 tamyzynda tańǵy saǵat 10-da Syntas jaqtan aq tý kóter­­gen 500-deı adam kele jatqany kóri­ne­di. Aq tý kóterdi degen sóz – «biz beı­­bit adambyz» degeni. Biraq Berg oǵan esh mán bermeıdi. Olardy kóterilisshilerge sanaı­dy. О́ıtkeni, olar orys emes. Olar­dy qyryp salmaq bolyp turǵanynda Kravchenkodan: «Shabýyldama. Keri qaıt!», – degen buıryq jetip úlgeredi. Ol buıryq Bergke onsha unamaıdy. Saǵat 12 kezinde eshbir buıryqsyz taýǵa kóteri­lip, mal-múlkimen Syrt jaılaýyna qa­raı kóship bara jatqan qazaqtardyń qasha­tyn jolyn kesip, áı-sháı joq aq tý kóter­gen, aqboz atqa mingen qazaqty ózi atyp salady. Attan eki qolyn erbeńdetip qulap túskenin súısine anyqtap jazady. Keıin qarasa, ólgen adamnyń moınynda Aleksandr III-tiń altyn medaly bar, bolys kisi eken. Onyń aty-jónin de anyqtap jatpaıdy. Nege aq tý kóterip kele jat­qanyna mán de bermeıdi. Bolysty atyp tastaǵanyn kórgen jurt tus-tusqa beıbereket qasha jóneledi. Berg «batyrdyń» otrıady «kóterilisshilerdi» qýyp júrip qylyshpen shapqylap óltiredi. Bul joly ol qansha «kóterilisshini» shaýyp óltir­­genin sanamaıdy. Sebebi, saı-saıda qýalap óltirgen qatyn-qalashty sanap shyǵý oǵan artyq eńbek edi. Biraq rotmıstr Kravchenkoǵa 10 myń mal, 40 túıege artqan múlik, ár úıiri júz bastan turatyn eki úıir jylqy jáne aqsha ákelgenin anyq jazady. Aqsha ákelgenine qaraǵanda, ólgen adamnyń qoıny-qonyshyn aqtarǵan ǵoı, árıne. Aqshany eshkim alaqanyna ustap jatyp ólmeıdi ǵoı?! 13 tamyz kúni otrıadtyń 25 kazak bol­ǵa­nyn Berg anyqtap aıtady. Oǵan bóten 7 erikti qosylady. Qarqara jaqtan taǵy aq tý kótergen top adam kórinedi. Kelissózge shaqyryp, aq tý kótergen topty taǵy tym-tyraqaı qýalap, qylyshpen shapqylaıdy, «stalı ıh rýbıt» deıdi masattanyp. Olar Qaraqol jaqtan saýda jasap kele jatqan dúngender eken, bekerden-beker 300-i qyrylady, 11-i ǵana tutqynǵa alynady, 200 som aqsha jınalady. «Kóterilisti basý­dyń» batyrlyǵy osyndaı. 14 tamyz kúni Qarqara otrıady Qara­qolǵa qaraı attanady, jolda 8 adam­dy jaı­paıdy (ıh ýlojılı). Odan keıin 23 adamdy taǵy óltiredi. 15 tamyz qarsy­lastar 50-den astam adamynan ólideı aıyrylady. 18 tamyz kúni 3 qyrǵyzdyń kózin joıady. Taǵy 14 adamdy óltiredi. 20 tamyzda taǵy aq tý kótergen qyr­ǵyz­dardy qyrady. Sonan soń taǵy bir tobyn jaıratady, tek bireýi ǵana qashyp quty­lady. Endi Berg qansha adam óltir­genin sanamaıdy da. 25 tamyz kúni aq tý kóter­­gen dúngen «búlikshileriniń» 300-ge tarta adamyn qylyshpen shaýyp óltiredi, aryq­qa, qoraǵa tyǵylǵandaryn taýyp alyp shabady. 28 tamyzda jáne oǵan qosylǵan 4 erik­ti jol boıy 40 qyrǵyzdy óltiredi. Olar 7 myń qyrǵyzǵa qarsy shyǵyp áýeli 24 adam­dy atyp tastaıdy. Sodan sońǵy shat­qalǵa tyǵylǵan 7 myń qyrǵyzdyń 50-i ǵana tutqynǵa túsedi de, qalǵany sol arada qyrylady. Saıdyń ishi tolǵan ólik bolǵandyqtan qaıtarda jota-jotamen ǵana júre aldyq dep jazady Berg. Bul joly 12 adamnan aıyrylǵanyn aıtady. Bul – Jetisý áskeriniń 1- júzdiginiń koman­dıri 29 jastaǵy horýnjıı fon Berg­tiń ǵana áreketi. Ol munyń bárin 1916 jyl­dyń 26 qazanynda Vernyı aımaqtyq sotynyń tergeýshisine bergen jazba jaýabynda kórsetken. Biz 1916 jylǵy kóterilisti basýǵa kel­­gen bir ǵana fon Bergtiń áreketin at-ústi baıandadyq. Al mundaı jazalaý­shy Jeti­sý jerinde qansha bolǵanyn esep­tep, túgendep jatpadyq. Onyń bári mem­leket­tik muraǵatta saqtaýly. Júz jyl buryn ótip ketken jaǵdaıdy bilý bizge ne beredi? Anaý kináli, mynaý kinásiz dep baǵa bergennen ne utamyz? Bári ótti, ketti, endi ony eshkim túzete almaıdy. Kezinde ondaı qyrǵyndy qoldan kelse boldyrmaý kerek edi, qoldan kelmedi. О́ıtkeni, táýelsizdigi joq halyqpen bı­leý­­shi eldiń basshylary sanaspady. Bizge búgingi keregi – ótkennen sabaq alý. Osy­dan kelip, búgingi táýelsizdiktiń quny men baǵasy anyqtalady. Bodan el­diń bir Bergten shekken azaby osyndaı, al Qar­qara kóterilisin basý úshin, Tash­kentten, Almatydan, Jarkentten jazalaý otrıadtary kelgenin bilemiz. Olar­dyń birde-biri tatýlyqqa, birlikke shaqy­ryp kelgen joq, tek basyp-janshýǵa keldi. 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisine kóńil aýdaraıyqshy: onda da Máskeýden, Novo­sibirden, Qyrǵyzdan taǵy jazalaýshy­lar keldi. 1916 jyldyń oqıǵasyna ishki de, syrtqy da áreketi aınymaı uqsaıdy. Bergtiń kún-tún demeı qyrýynan qazaq­tar 1916 jyldyń kúzinde Qytaımen shek­arada ashtyqtan, panasyzdyq­tan jappaı qyrylsa, 1930 jyly zorlap kolhozdas­tyrýdan da qazaqtar dál solaı qyryldy. Bári uqsas. Sebebi, táýel­sizdiktiń joqtyǵy – qandaı saıasatpen aldasań da uqsas. Biz 1643 jylǵy Orbulaq shaıqasynda táýelsizdigimizdi saqtap qaldyq. 1723 jylmen 1758 jylǵa deıin 35 jylǵa sozylǵan «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» zobalańynda da táýelsizdigimizdi saq­tap qalyp edik. Biraq, álsiregendikten, ishki alaýyzdyqtan, birliktiń, tatýlyqtyń bolmaǵandyǵynan aqyry táýeldi elge aınaldyq. Orbulaqtyń, Ordabasynyń, Qalmaqqyrylǵannyń, Ańyraqaıdyń, Oırantóbeniń uly jeńisteri túpki nátı­jege qolymyzdy tııanaqty túrde jetkize almady. Sebebi, Birlik, Tatýlyq saıasatyn ustanǵan basshylarymyz da, batyrymyz da bolmady. Batyrlar batyrlyǵyn jasap óledi. Al batyrdyń erligin saıasat kóre­gen­digimen úılestire alatyn basshy bolmaǵan soń, bári beker bolady eken. Sondyqtan nátıjege jetý jolynda qurban bolǵan batyrlarymyzdy shyn pıǵylmen ardaqtaǵymyz kelse, onda búgingi táýelsizdigimizdiń ár kúnin qadir­lep ótýge tıispiz. О́ıte almasaq, elsúıgishtigimizge syn. Bul kúnde táýelsizdik qara kúshpen saqtalmaıdy.Tek bilimmen, aqylmen, ishki jáne syrtqy tatýlyqpen, bilgir saıasatpen saqtalady. Orbulaqtyń, Ordabasynyń, Qalmaqqyrylǵannyń, Ańyraqaıdyń, Oırantóbeniń taǵy-taǵylardyń óteýi –tek Tatýlyq, Birlik, Tynyshtyq! Olardy saqtaý da erlik. Joǵarydaǵy fon Bergtiń jáne mura­ǵatta saqtalǵan basqalardyń qyly­ǵynan neni kórýge bolady? Eń basty kóretinimiz: patsha sheneýnikteri áý bastan-aq durys saıasat ustanbaǵan. Olar qazaqqa degen ósh­pendilik týǵyzýdy ǵana oılaǵan. Sóıtip, qazaqtardy jappaı jamandaǵan. Al jappaı jamandaý – soǵys saıasaty. Aıamaı jaman­daǵan adamdardy aıamaı qyrýǵa bolady degen sóz. Aqyry halyqtar arasyn­daǵy tatýlyq oıran bolyp, ol aqyry qazaqtyń aıaýsyz qyrylýyna ákep soqty. Qorǵansyz halyqty orys bir qorlasa, qalmaqtar taǵy qorlady. Dármensiz jurt kóz aldynda zorlanǵan qyzyna, qorlanǵan áıeli men kelinine ara túse almady. Ol azdaı, orys qany tógilgen Qaraqol, Qarqara óńiri­nen orys avtonomııasyn qurýǵa Jeti­sý oblysynyń áskerı gýbernatory M.A.Folbaým buıryq shyǵardy. Osyndaı qıly zamanda patsha úkimeti qulap, ornyna Ýaqytsha ókimet ornady. Qytaıǵa qashqan qazaqtardy ýaqytsha ókimet (Kerenskıı ókimeti) óz Otanyna qaıtardy. Qaıta oralǵan qazaqtar men orystar arasyndaǵy atys-shabys tyıyla qoımaı orystar «eki aıaqty kıik atamyz» dep qazaqtardy ár qaltarysta óltirip kete bastap edi, ony Keńes ókimeti toqtatty. Ol tarıhty boıamalaýǵa, burmalaýǵa qaqymyz joq. Tek odan sabaq alýǵa tıispiz. Tynyshtyq, tatýlyq, birlik syrttan da, ishten de buzylady. Buryn qazaqty basqa jurt kazak pen qazaqtyń tektes ekenin tanytpaý úshin, «qyrǵyz», ózgeden kem ekenin kórsetý úshin «varvar» – jabaıy, mádenı ómirden alshaqtyǵyn tanytý úshin «týzemsy» – túzde ómir súretin­der degen sıpatta aıtqany mysal bolady. «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep», deıtin Abaıdyń oı bıiktigine ár adam da, halyq ta áli kóterile almaı keledi. Aǵaıyn arasynyń tynyshtyǵyn, tatý­lyǵy men birligin saqtaı almaı júr­gen adamdar ult tynyshtyǵyn oılaı ala ma? Taıpanyń, rýdyń qamynan asa almaı júrgen adamdar memlekettiń qamyn qalaı jeıdi? Ana jaqtyń adamy, myna jaqtyń adamy dep, bir qazaqty alalap júrgen adamdardyń memleketiniń birligin oılaýǵa óresi jete me? Táýelsizdik alǵaly 25 jyl ótse de, ne balasyn, ne nemeresin qazaq mektebine bermeı júrgenderge qazaq tiliniń qadir-qasıetin qalaı úıretýge bolady? О́ıt deseń, zorlady deıdi, búıt deseń, jeke basymnyń quqyǵy, ózim bilemin deıdi. Bir-birin tyńdamaıtyn, moıyndamaıtyn, sony táýelsizdik sanaıtyn jandardy mem­lekettiń bıliginde ustaý ońaı ma. Bilýge umty­lý­dyń ornyna búldirý arqyly aıaq­tan shalǵysy keletin adamdarǵa aýyzbir­lik­tiń elge de, oǵan da qajet ekenin qalaı uqtyrýǵa bolady? Osynyń bárin ýshyq­ty­ryp almaı basqarý qalaı ońaı bolmaq? Búgin bizdiń memlekette tynyshtyq bar, tatýlyq pen birlik bar. Qazaq tili – memlekettik til. Biraq qazaqtyń bálenbaı paıyzy áli qazaq tilinde sóılemeıdi. Oqymaıtyny odan da kóp. О́z atyn qazaq tilinde jazyp bere almaıtyny tipti mol. Soǵan kim kináli? Qazaqsha mektep ashylyp jatyr. Alaıda, Almatydaǵy orys mektepteriniń jartysynan kóbi – qazaq balalary. Ras, orys tilinsiz, aǵylshyn tilinsiz biz bolashaqta álemdik baılanysqa shyǵa almaımyz. Ol biraq qazaq tilin bilmeı-aq qoı degen sóz emes qoı?! Úsh tildi de bilýimiz kerek. Biraq eń áýeli óz tilimizdi – qazaq tilin meńgerýimiz qajet. Qazaq tilin úırený arqyly ǵana, ózge tildi óz tilimizben salys­tyra otyryp qana álemdik baılanysqa kóterilýimiz kerek. Sonyń bári bizdiń ishki tatýlyǵymyz ben birligimizdiń arqasynda ǵana júzege asady. Meniń óz oıym boıynsha, qazaq balalary bastaýysh mektepti óz ana tilinde oqyǵany durys. Sonda bilimniń irgetasy óz tilinde qalanǵan bala ózge tildi ońaı úırenedi. О́ıtkeni, ár eldiń tilin óz eliniń tilimen salystyra otyryp úırenedi. О́ıtpese, óz tilinen góri ózge tildiń yqpalyna aýyp ketýi ábden múmkin. Sodan baryp ondaı balanyń otansúıgishtigi, elsúıgishtigi kúńgirt tarta bastaıdy. Tynyshtyq, tatýlyq, birlik bizge osy máselelerdiń eń durys, eń tıimdi jolyn taba bilý úshin qajet. Týa qalǵan pikirtalastar jaýlyq sanalmaı tileýlestik sanalýy da tatýlyǵymyz ben tynyshtyǵymyzdy bekite túsedi. 1916 jyly eldiń tynyshtyǵy tatýlyǵy men birligi áýeli joǵarydan – patshadan, sonan soń syrttan, ıaǵnı qazaqty jabaıy, nadan sanaǵan sheneýnikter tarapynan buzyldy. Oǵan qazaqtyń óz ishindegi bilim, túsinik dárejesiniń árqılylyǵy da ústeme boldy. Táýelsizdiktiń 25 jylynda biz ty­nysh­­­tyq pen tatýlyqtyń, birlik­tiń dos qyzyǵatyn, dushpan qyzǵanatyn­daı irge­­tasyn qalaı bildik. Tek oǵan toq­meıil­si­meı, tynymsyz damytý, ny­ǵaıtý árbiri­miz­diń azamattyq mindetimiz. Ashý-yzaǵa, kektengen, jekkórýge erik bergen adam aqylynan aıyrylǵan adam­men birdeı. Beıkúná áıeldi zorlap, qasyn­daǵy balalaryn qorlap, sonan soń óltirip ketýi; Tasashy degen jerde bir erkekti óltirip, sol kúıi aǵashqa ilip ketýi; kıiz úıde jańa bosanyp jatqan kelinshekti jas nárestesimen jáne qasynda otyrǵan enesi­men qosa órtep jiberýi munyń bárin sabyr saqtaǵan adamnyń isi deý – óte qıyn. Son­dyqtan eldiń aýyzbirligin, amandyǵyn oılaǵan adam eshqashan ashý-yzaǵa, kekke erik bermeýi kerek. Tek tynyshtyqty, birlikti, tatýlyqty saqtaǵan basshy ǵana eldiń beıbit damýyna, bilim alýyna, máde­nıetin órkendetýine sheksiz múmkindik ja­saı­­dy. 1916 jyl men 2016 jyldy salys­­tyr­­­ǵan­da, bizdiń kózimiz osyǵan anyq jetedi. Qazaqta: «Bıtke ókpelep tonyńdy otqa tastama» degen sóz bar. Bir qaraǵanda bálendeı aıshyqty sóz emes. Alaıda, astaryna mán berip qarasań, «Bir- birińniń bas arazdyǵyńa bola elińniń táýelsizdigin tálkekke salma!» degen tálim shyǵady. Biz ustanatyn basty baǵdar – osy. О́mirde kim-kimge renjimeıdi? Aýyldyń, aýdannyń, oblystyń ákimi, eldiń san túrli mınıstri men basshysy bar. Solardyń bári bizdi rıza qylyp júrgen joq. Biri bilimsiz, biri meıirimsiz, tipti mádenıetsizi de kezdesedi. Olardyń bilmegenderine ókpelep, ǵasyrlar boıy tógilgen ter men shashylǵan qannyń óteýimen kelgen Táýelsizdigimizdi shaıqaltýǵa qaqymyz bar ma? Ár jaǵdaıdy keńinen qarap, ótkinshisine bola birligimizdi shaıqaltpaı, oǵan bilimdilikpen tejeý sala bilgenimiz durys. Azamattyq degenimiz menińshe, sol. Jarty álemdi jaýlap alǵan Shyńǵys han tarıhyna qarańyz. Jalaıyr, naıman, kereı, merkit, qońyrat, tatar, taǵy basqa túrik taıpalarynyń basyn qosyp Shyńǵys han qurǵan kúshti memlekettiń de túbine sol bóliný jetkenine tarıh kýá. Jaýlap alǵan jerin tórt balasyna bólip berdi. Tórtke bólingen eli eshqashan qaıta birikpedi, birte-birte bári ydyrady. Shyńǵys hannyń aıtýly nemeresi Batý qurǵan Altyn Ordany qarańyz. Edil boıyna, Qyrym jerine qanshama túrki qalasyn saldy. О́zbek hannyń syıly qonaǵy bolǵan arap saıahatshysy Ibn Battýtanyń jazýynsha «tezek» deıtin otyn jaǵatyn Altyn Orda halqynyń astanasy Saraı qalasynyń kó­shesi atpen júrgende jarty kúnnen as­tam ýaqyt alatyn uzyn eken. Sarasın, ıaǵ­nı musylman halqy turatyn Saraı qalasy­nyń kólemi, keıingi zertteýshilerdiń anyq­taýyn­sha, 35 sharshy shaqyrym (km) bolǵan. Bul sol kezdegi álem qalalarynyń eń iri­si­niń biri degen sóz. Sondaı úlken asta­na­sy, Ashtarhan, Saraıshyq sekildi iri-iri qalasy, Qyrymǵa deıin sozylǵan ulan-baıtaq dalasy bolǵan sol Altyn Orda halqy birlik pen tatýlyqty saqtaı almaǵandyqtan, ózi bılep otyrǵan elge sińip, joıylyp ketti. Kereı han men Jánibek bólinip qazaq handyǵyn qurdy. Búkil Eýropaǵa úreı týǵyzǵan Osman ımperııasy da ydyraı-ydyraı, sodan Túrkııa ǵana qaldy. Qarap otyrsań, búlinýdiń bári bóliný­den bastalady eken. Al árbir bóliný óz kezinde qajettilikten týady. О́ıtkeni, ulan-baıtaq jerdi bólmeı basqarý múmkin emes. Demek, báriniń de shegi bar. Memlekettiń birligi búlinse, bara-bara bári búlinedi. Sondyqtan birge bolǵan el ǵana ortaq baqytqa qol jetkizedi. 1916 jyly júzdep, myńdap qyryl­ǵan qazaqty álem túgil óz qazaǵy da estip-bilmegen, al 2016 jyly bir adamnyń qastandyqtan ólgenin búkil álem biledi. Zaman ózgerdi, álem ózgerdi. Qazaq ta álemdik oı-sanadan qalyspaýy qajet. Bizdiń elde kóp ult pen halyqtyń ókilderi turady. Sondyqtan elimizdiń tynyshtyǵy men tatýlyǵy, birligi tek qazaq pen qazaqtyń emes, sol ult ókilderiniń ózara tatýlyǵy men túsinistiginen de turady. Bir halyqty ekinshi halyqqa aıdap salý saıasatynyń kesapatynan 1916 jyly fon Bergtiń otrıadyndaǵy Aısa degen taranshy qazaq aýylyn aıaýsyz qyryp-joıýǵa aıryqsha belsendilikpen qatysady. Ondaı saıasattyń qazaqqa da, taranshyǵa da opa bermegenin búgingi urpaq tarıhı tálimmen túsinýi tıis. Al túsinik óz-ózinen kele qalmaıdy. Oǵan jetý úshin, bilim, mádenıet qajet. Bilim alý úshin, mádenıetke jetý úshin, sóz joq, eldiń tynyshtyǵy, aýyzbirligi men tatýlyǵy kerek. Osynyń bárine oı sap qarasań, durys saıasat degenniń baǵasyn bile túsesiń. Soǵys, arazdyq ornaǵan jerde aǵaıyndyqqa, baýyrmaldyqqa oryn joq ekenin biz eshqashan esten shyǵarmaýymyz kerek. «Elý jylda el jańa, júz jylda – qazan» deıdi qazaq. Sol sózdiń shyn­dyǵyna qarańyz: júz jyl buryn, 1916 jyly, bir halyqty ekinshi halyq kemsitip, «eki aıaq­ty kıik» dep ańǵa teńese, qazir, 2016 jyly, Qazaqstanda turatyn barsha jurt Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń aıasynda otan­das, jerles bolyp, bir sha­ńy­raq­tyń as­tyn­da  ómir súrýde. Damý, il­gerileý degen – osy. Kez kelgen memleket eldi basqarý isin yńǵaıly jaǵdaıǵa keltirý úshin, oblysqa, shtatqa, taǵy basqaǵa bóledi. Bul ákimdik bólý. Olardyń baǵdarlamasy, maqsaty, jospary – bári ortaq, bári bir múddege baǵynǵan. Al bir memleketti rýǵa, taıpaǵa bólý óte qaýipti. Rýǵa birigý, taıpaǵa toptasý tarıhtyń belgili kezeńinde ilgeri­leý úrdisine jatty, al qazirgi kezeńde, bar­lyq múmkindikti memleket múddesine ju­myl­dyrý qajet jaǵdaıda, rýǵa nemese taı­paǵa birigý halyqtyq múddeni usaq, jeke múddelerge bólshektep jiberedi. Son­dyq­tan zııandy. Bul, fılosofııanyń tilimen aıt­qanda, bekerleýdi bekerleý zańyna jatady. Iаǵnı, bir kezde tıimdi bolǵan jaǵdaı endi tıimsiz, sondyqtan ol bekerlenýi tıis. Naqtylap aıtqanda – bir kezde birigýge jatqan áreket endi bólinýge ákeletin boldy. Iаǵnı, rý, taıpaǵa birigý memlekettiń birigýin tejeıdi, tipti álsiretedi. Rý-taıpanyń birigýin barlyq memleket basynan keshken. Ol – olar úshin ótken shaq. Biz de sóıtýge mindettimiz. Ony júzege asyrý – eń aldymen zııaly qaýymnyń mindeti. Boryshy desem de bolady. «Bólingendi bóri jeıdi» degendi babalarymyz beker aıtpaǵan. Sony biz tezirek túsinip, tezirek qolǵa alsaq, solǵurlym memleketimiz tezirek nyǵaıady. Qazaq jeti ataǵa deıin bir-birimen týys, qyz alyspaıdy. Odan asqan soń bári bir eldiń, bir ulttyń, bir memlekettiń adamy. Bıyl 1916 jylǵy ult-azattyq kóteri­­li­sine, onyń ishinde Jetisýdiń eń shetin­degi Qarqara kóterilisine 100 jyl tolyp otyr. Oǵan qosa, Jeltoqsan kóteri­lisi­ne – 30 jyl. Táýelsizdikke qol jet­kiz­­­geni­mizge – 25 jyl. Bári – tarıh­tyń qa­­sıet­­­ti kezeńi. Solardy salys­tyra, baıy­­­­by­na jete qaraǵanda, táýelsiz­diktiń quny men baǵasy aıqyndala túse­di. Pre­zı­­­­dent N.Nazarbaevtyń nege «Ty­nysh­tyq!Tatýlyq! Birlik!» dep jıi aıta­ty­nyn jan-tánimizben túsinetin bolamyz. Al túsi­­nistik bar jerde Tatýlyq, Tynyshtyq, Birlik mindetti túrde bolady. Beksultan NURJEKEULY, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ALMATY *1916 jyl eskızderi. Á.Qasteev  kartınasynan kóshirme