Adam quqy mártebesine adaldyq

Qazaqstan osy máselege qatysty baıandamasyn sátti qorǵady Qazaqstan Respýblıkasynyń delegasııasy BUU-nyń Adam quqyqtary jónindegi komıtetiniń otyrysynda adam quqyqtary men bostandyqtary máselesi boıynsha memlekettiń múddesin qorǵap qaıtty. Biz osy oqıǵaǵa oraı delegasııa quramynda bolǵan Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi Marat SÁRSEMBAEVTY áńgimege tartqan edik. – Marat Aldońǵaruly, Jenevaǵa saparyńyzdan alǵan áserińizben bólisseńiz. Sapardaǵy sizdiń min­det­terińiz ben maqsattaryńyz qandaı edi? – 2016 jylǵy 23-24 maýsymda maǵan úkimettik delegasııa quramynda Jenevaǵa (Shveısarııa) barý múmkindigi týdy. Qazaqstan Respýblıkasy Ádi­let mınıstriniń orynbasary E.Ázi­movanyń basshylyǵymen barǵan bizdiń delegasııamyz BUU-nyń Adam quqyqtary jónindegi komıtetiniń otyrystarynda adam jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn saq­taý máseleleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń ustanymyn qorǵaýǵa qatysý maqsatyn kózdedi. Delegasııa quramynda respýblıkamyzdyń birqatar mınıstrlikteri men vedomstvolarynan 16 adam boldy. Bul – bizdiń elimizdiń atalǵan komıtet aldynda qorǵaǵan ekinshi merzimdi baıandamasy. Qazaqstan Respýblıkasy birinshi merzimdi baıandamasyn 2011 jylǵy maýsymda usynǵan bolatyn. – Qalaı oılaısyz, eki baıandamany salystyrǵanda elimizde adam quqyqtaryn saqtaý isi boıyn­sha ilgerileýshilik bar ma? Bul su­raqtyń bizdiń oqyrmandarymyzdy qyzyqtyratyny anyq. – Men eki baıandamany da salys­tyra alamyn, sebebi, maǵan bizdiń delegasııanyń jumysyna qatysýǵa 2011 jyly da, 2016 jyly da múmkindik berilgen bolatyn. Atap aıtqanda, ekinshi baıandamany daıyndaý barysynda birinshi baıandamanyń tájirıbesi eskerildi. О́tken jyldar ishinde elimiz adam quqyqtaryn saqtaý baǵytynda aıtarlyqtaı oń ózgeristerge qol jetkizdi. Basqany qaıdam, meniń alǵan áserim dál osyndaı. – Memleketimizde azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn saqtaý máselelerin BUU-nyń Adam quqyqtary jónindegi komıtetinde tyńdaý rásimi qalaı ótkeni jaıynda aıta ketseńiz. – 1966 jylǵy 16 jeltoqsandaǵy Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly Halyqaralyq paktige qol qoıǵan BUU-ǵa múshe barlyq memleketter óz elderindegi adam quqyqtarynyń jaǵdaıy týraly baıandamalaryn osy komıtetke usynady. Bul komıtettiń quramy barlyq qurlyqtar men qu­qyqtyq toptardy qosa alǵanda, adam quqyqtary máselelerimen aınalysatyn kásibı 18 adamnan turady. Elimiz osy Halyqaralyq paktini 2005 jylǵy 28 qarashada ratıfıkasııalady (Paktige barlyǵy 168 memleket qatysady). Sonymen birge, elimiz 2007 jyly 25 qyrkúıekte osy Paktiniń birinshi Fakýltatıvtik hattamasyna qol qoıdy, oǵan sáıkes respýblıkanyń azamattary jeke tártippen adam quqyqtaryn buzǵan memlekettik organdardyń is-áreketterine shaǵymdaný quqyǵyna ıe boldy. Komıtet tóraǵasy F.Salvıolı baıandama jasaý úshin bizdiń dele­ga­sııanyń basshysy E.Ázimovany minberge shaqyrdy. Ol elimizdegi adam quqyqtarynyń jaǵdaıyna jalpy sıpattama bere otyryp, Prezıdent usynǵan «100 naqty qadam» Ult Josparyn iske asyrý negizinde qabyldanǵan azamattyq jáne saıası quqyqtar boıynsha ulttyq zańnamaǵa engizilgen sońǵy ózgerister týraly jan-jaqty aqparat usyndy. Odan keıin birqatar komıtet músheleri (Iа.Ben Ashýr (Týnıs), Iý.Ivasava (Iаponııa), S.Klıvlend (SShA), A.Zaıbert-For (Germanııa), K.Vardzelashvılı (Grýzııa) jáne t.b.) adam quqyqtary men adam jáne azamattardyń negizgi bostandyqtarynyń tıisti bloktary boıynsha suraq qoıdy. Qazaqstan delegasııasy músheleriniń bergen jaýaptary qoıylǵan suraqtarǵa oraı Konstıtýsııa men sot tóreligi salalaryndaǵy, adam jáne azamattar quqyqtarynyń júzege asyrylýy, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń quqyqtyq mártebesi, kemsitýshilik, áıel quqyqtaryn iske asyrý, ólim jazasyn joıý máseleleri boıynsha, azaptaýǵa qarsy, qamaýdaǵy adam quqyqtary týraly, adam saýdasyna qarsy is-qımyl, eńbek jáne áleýmettik qarym-qatynastar salasyndaǵy adam quqyqtary, azamattyǵy joq adamdardyń quqyqtaryn aıqyndaý, din salasyndaǵy adam quqyqtary, quqyq qorǵaýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly, BUU-nyń Adam quqyqtary jónindegi komıtetiniń burynǵy usy­nymdaryn oryndaý máselelerin qam­tydy. – Endi berilgen jaýaptardyń maz­munyna toqtalyp ótseńiz. – Komıtet músheleriniń suraqtaryna elimizdiń Bas prokýratýrasynyń ókili N.Súıindikov áleýmettik ekonomıka salasyndaǵy zańdylyq máselesi boıynsha (tıimdi tergeý jáne quqyq buzýshylarǵa jaza qoldaný, turmystyq zorlyq-zombylyqqa, ekstremızmge qarsy sharalardy kúsheıtý, ólim jazasyna moratorııdiń jaǵymdy nátıjelerine baılanysty ony joıýǵa birtindep kóshý, barlyq aıyptalýshylardyń qorǵalýyn qamtamasyz etý boıynsha qajetti sharalardy qabyldaý, Jańaózendegi oqıǵa barysynda óz ókilettikterin asyra paıdalanǵan polısııa qyzmetkerleriniń is-áreketterin talqylaý, jazasyn ótegen keıbir adamdardy munaı kompanııalaryna jumysqa ornalastyrý, Sırakýz kaǵıdattary negizinde mıtıngiler men demonstrasııalar ótkizýdi shekteý zańnamasyna sáıkes sharalar qoldaný týraly), Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý vıse-mınıstri B.Nurymbetov (áıelder jáne erler jalaqysy mólsherindegi alshaqtyqty respýblıkalyq deńgeıde qysqartý, respýblıkanyń temeki jáne maqta ósirý egistikterinde bala eńbegin paıdalanýdy barynsha shekteý), Mádenıet jáne sport vıse-mınıstri M.Ázilhanov (jeke ómirge aralasýǵa qarsy quqyqtyq kepildikter týraly, azamattardyń jeke derekterin qorǵaý týraly), Joǵarǵy Sot sýdıasy L.Aǵybaeva (sottardyń adam quqyqtary boıynsha Halyqaralyq paktiniń normalaryn sottardyń qoldanýy týraly, azamattardy tutqyndaý jáne qamaýǵa alý zańdylyǵynyń oryndalýyna sottyq baqylaýdy júzege asyrý týraly, sýdıa kadrlaryn irik­teýdiń jarııa júıesi týraly), Ishki ister mınıstrliginiń komıtetteri men departamentteri basshylarynyń orynbasarlary K.Muhıtov, A.Bazylbekov, B.Jaqaev (ákimshilik qamaýǵa alýdy zań sheńberinde júzege asyratyn rásimder men merzimder týraly, sottalǵandardyń jaǵdaılaryn jaqsartý sharalary týraly, respýblıkanyń túrmelerinde eńbekti paıdalaný týraly, sottalǵandardy ońaltý jáne olardy qoǵamǵa qaıta kiriktirý sharalary týraly), Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ókili G.Qoshqarova (múmkindigi shekteýli adamdar úshin ınklıýzıvti bilim berý, balalardyń quqyqtaryn júzege asyrý máseleleri týraly), Bas prokýratýranyń Jenevadaǵy ókili A.Lastaev (adamdy ustaý kezinde onyń quqyqtaryn túsindirý týraly, advokattarǵa qoljetimdilik týraly, bas bostandyǵynan aıyrylýmen baılanysty emes balama jaza ádisterin qoldaný týraly, basqa memleketke onyń aıypty azamattaryn berý barysynda zańdylyqty saqtaýdy dıplomatııalyq kýálandyrý týraly), Aqparat jáne kommýnıkasııa mınıstrliginiń Baılanys jáne aqparat komıteti tóraǵasynyń orynbasary D.Golobýrda (buqaralyq aqparat quraldary qyzmetiniń sala­syndaǵy adam quqyqtarynyń jaǵ­daıy týraly, adamnyń sóz sóıleý bostandyǵynyń iske asyrylýy týraly) qajetti qujattardy, statıstıkalyq derekterdi, dáleldi dáıekterdi keltire otyryp, tolyq jaýap berdi. Ádilet mınıstriniń orynbasary E.Ázimova zańnamany jáne praktıkany qosa alǵanda, Qazaqstannyń quqyqtyq saıasatyndaǵy ózgerister týraly baıandama jasady, sondaı-aq, saıası partııalardy tirkeý, genderlik teńdik pen bala quqyqtary, jeke ómirdiń derbestigi, tegin zańgerlik kómek kórsetýdi usyný jáne advokattardyń quqyqtyq mártebesi týraly áńgime qozǵady. Adam saýdasyna qatysty adam qu­qyqtaryn júzege asyrý, baspanalardy memlekettik qarjylandyrý, adam saýdasynyń qurbandaryn ońaltýdy qamtamasyz etý, kemsitýshilik máselesine oraı azamattardyń teń quqyqtylyǵyn buzýǵa jol bermeý, Qylmystyq kodekstiń 145-babyna sáıkes azaptaýǵa qarsy alýan túrli tásildermen is-qımyl jasaý, onyń ishinde osy maqsatta Ulttyq aldyn alý tetigin qoldaný, Parıj qaǵıdattaryna sáıkes Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń mártebesin kúsheıtý máseleleri boıynsha júrgizilip jatqan jumystar týraly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Adam qu­qyqtary komıssııasynyń hatshysy T.Ábishev pen Adam quqyqtary jónindegi ulttyq ortalyqtyń basshysy V.Kalıýjnyı jan-jaqty aqparat berdi. Basqasha aıtqanda, delegasııa músheleri áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası salada, qyl­mystyq sot isin júrgizý uıym­darynda, sot jáne quqyq qorǵaý júıe­leri men adam quqyqtaryn qamtamasyz etý salasyndaǵy ýákiletti memlekettik organdardyń qyzmetinde júzege asy­rylǵan basty ózgeristerdi komıtet músheleriniń nazaryna jınaqy, maz­mundy negizde tolyqqandy jetkize bildi. – Delegasııa quramyna sizdiń qosylýyńyzdyń sebebi nede? – Men adam quqyqtary jónindegi zańnamalyq aktilerdi jetildirýge qatysty ótinishhat boıynsha sottyń Konstıtýsııalyq Keńeske júginýi ar­qyly adam quqyqtarynyń qorǵalýy, saıası partııalardy qurýǵa qoıylatyn talaptar negizinde adamnyń osy saıa­sı partııalardyń qyzmetine qatysý quqyǵy, elimizdiń Parlamentine 3 saıa­sı partııany saılaǵan qazaqstandyq elektorat quramyndaǵy adamnyń saılaý quqyqtary týraly suraqtarǵa jaýap berdim. – BUU-nyń atalǵan komıtetiniń jumysyndaǵy qandaı erekshelikterdi atap aıtar edińiz? – Komıtet jumysyndaǵy erek­shelikterdiń biri – úkimettik emes uıymdardyń ókilderimen aldyn ala sóılesý. Onyń barysynda komıtet músheleri belgili bir memlekettiń resmı úkimettik delegasııasy múshelerine suraqtar qoıý arqyly sol elde adam quqyqtaryn iske asyrý salasyndaǵy kúrdeli, ózekti máselelerdi barynsha tolyq bilgisi keledi eken. Taǵy bir ereksheligi – komıtet músheleriniń Qazaqstanda adam quqyqtarynyń júzege asyrylý barysyn barynsha tereń pysyqtaýy, osy máselelerdi talqylaý kezindegi tabandylyǵy, iskerligi der edim. – Qazaqstandaǵy adam quqyq­tarynyń saqtalýy jaǵdaıyna aldyn ala berilgen baǵa bar ma? – Iá, bar. Komıtet múshesi A.Zaı­bert-For komıtettiń 2011 jylǵy usynymdaryn oryndaýǵa Qazaqstan tarapynyń úlken jaýapkershilikpen qaraǵanyn atap ótti. Sondaı-aq, komıtet tóraǵasy F.Salvıolı Qazaqstan Respýblıkasynyń baıandamasyn tyńdaı kele, óziniń birinshi baıandamasyn usyn­ǵan 2011 jylmen salystyrǵanda, eli­­mizde adam quqyqtary boıynsha jaǵdaıdyń aıtarlyqtaı jaqsarǵanyn kóldeneń tartty. Bul – jalań sóz emes, sebebi, F.Salvıolı myrza Qazaq­stannyń birinshi baıandamasy komıtet otyrystarynda tyńdalǵan kezde onyń jumysyna qatysqan bolatyn. Komıtettiń taǵy bir múshesi Iа.Ben Ashýr Qazaqstannyń óz ishinde jáne tysqary jerlerde ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq bastama­laryna erekshe nazar aýdar­dy. Jal­py, komıtettiń barlyq múshesi Qazaq­standa ózine qabyldaǵan mindet­te­melerin oryndaýda jyl ótken saıyn ilgerileýshilikter anyq baıqalyp otyrǵanyn atap kórsetti. Munyń ózi Konstıtýsııa kepildik bergen adam quqyqtaryn odan ári tıimdi qorǵaý boıynsha elimizdiń saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik múmkindikteri zor ekenin baıqatatyn jaıt bolsa kerek. – Qazaqstan Respýblıkasynyń adam quqyqtary jónindegi baıandamasyn qaraýdyń qorytyndysy týraly ne aıtasyz? – 11-12 shildede komıtet Qazaq­stan Respýblıkasynyń baıandamasy bo­ıynsha sońǵy qorytyndyny qabyldaıdy, onda paktini oryndaýdy jalǵastyrý jóninde, atap aıtqanda, zańnama men praktıkany jetildirýge qatysty usynymdar be­riledi. Al sol usynymdardy oryndaý bo­ıynsha kelesi baıandamany qorǵaý 4 jyl­­dan keıin ótkiziledi.  Áńgimelesken Samat Musa, «Egemen Qazaqstan»