Qazaqy qasıettiń qaınary

Jıyrma bes – halyq aqyn­­darynyń, jyraý­larynyń aýzy­nan túspegen, jas kúnin, shat kúnin saǵyntqan qımas, ańsaıtyn, kók­seıtin tipti óksıtin jyldar. Jıyrma bes – jastyqtyń sımvoly, jigittiń naǵyz tolysqan, bula jasy. Jıyrma bes degende jalyndaǵan jastyq, jarqyldaǵan ómir, lapyldaǵan sezim kózińe elesteıdi. Sol qasıetti jıyrma beske, jigittiń tolysqan jasy­na keshe ǵana Táýelsizdigin alǵan Qazaqstan da kelip qal­dy. Alǵan asýy kóp, alary odan da kóp jalyndaǵan jas elmiz. Táýelsizdiktiń sımvoly bolǵan Astana 25-tegi jigitteı jigerlenedi. Qandaı báseke, kúres bolsa da túsýge men daıyn dep eki bi­le­gin sybanyp, eshteńeden beti qaıt­­paǵan, taıynbaıtyn balýan sııaqty. Alaıda, keshegini umytpaı, únemi eske alyp otyrsaq qana búgingini baǵalap, aldaǵyny ardaq tutarymyz sózsiz. Osy alańsyz dúnıege qalaı kelip edik degende kóz aldymyzǵa aldymen 1991 jyl oralady. Qaıtalaý bolsa da eske sala keteıik, ol kezde Qazaqstan ekonomı­kasy is júzinde shashylyp qalǵan kúıde edi. Burynǵy keńestik res­pýb­­lıkalardyń ara­syndaǵy sharýa­shylyq baıla­nystardyń short úzilýi, alys sheteldermen eshqandaı iskerlik qatynastardyń bolmaýy, al­tyn-valıýtalyq rezervterdiń sha­ǵyndyǵy, tehnologııalyq artta qalýshylyq – mine, osynyń bári Táýelsizdigin jańa jarııalaǵan Qazaqstannyń naryq álemine enerdegi aldyna tartylǵan aýyrtpalyqtar edi. О́ndiris barynsha quldyrap, kúndelikti tutynatyn taýardyń ózi tapshy bolyp, búkil el qıyn jaǵdaıda kún keshýde-tin. Kelesi jyldar jaǵdaıdy tip­ti kúr­delendire tústi. 1992-1995 jyl­darda kóptegen nárseni qur­ban­dyqqa shalyp, eldi qaıtse de tyǵy­ryqtan alyp shyǵý úshin kúresýge arnaldy. Syrttan shı­kizat nemese qurastyratyn bu­ıymdar ala alma­ǵan, al daıyn ónimderin eshqaıda ótkize almaǵan júzdegen kásiporyn óz jumysyn toqtatty. 1990 jylmen salys­tyrǵanda ónerkásip óndirisi eki ese, aýyl sharýashylyǵy ón­dirisi úsh ese tómendedi. Ekonomıkalyq túpsiz daǵda­rys jappaı jumyssyzdyqty týdyrdy jáne materıaldyq baılyqtyń shetsiz-sheksiz azaıýyna ákeldi. Halyq­tyń jartysyna jýyǵy kedeı­shiliktiń shegine jetti. 1995 jylǵy ortasha eńbekaqy 1991 jylǵy deńgeıdiń 35 paıyzyn ǵana qurady. Jyl saıynǵy ınflıasııa kórsetkishi 2 myń paıyzǵa shyqty. Aqshanyń quny adamdardyń kóz aldynda quldyrap bara jatty. Halyqtyń birshama bóligi kúıze­liske ushyrap, depressııalyq kóńil kúı ornady, kóptegen otbasylar ajy­rasty, balalar kú­­timine kóńil bólinbeı, analar ala qapshyq arqalap ketti. Al­kogolızm men nashaqorlyq burynǵydan da kóbeıdi. Quqyq qor­ǵaý organdary materıaldyq-teh­nıkalyq jaǵynan tolyq qam­tyl­­maǵandyqtan qylmys áleminiń yqpalyna tústi. Qoǵamdaǵy onsyz da taıǵanap tur­ǵan turaqtylyqty radıkaldy kóz­qarastaǵy qoz­ǵalystar men keıbir saıası partııalar da shaı­qaýǵa tyrysyp baqty. Jyl saıyn júzdegen myń adam jyly qonys izdep, syrtqa aǵyldy. Eńbekaqy, zeınetaqy, ótem­aqy tóleý sııaqty qa­jetti qarjylyq tó­lemderdiń ózi bol­maǵan soń ǵylym, bilim berý, mádenıet salalarynyń jaǵdaı­lary quldyrap ketti. Mek­tepter, bala­baqshalar, aýrýhanalar, shıpajaılar, kitaphanalar men kınoteatrlar jabylyp jatty. Árıne, mundaı jaǵdaılar post­keńestik keńistikte shańy­raǵyn jańa kótergen táýelsiz res­pýblıkalardyń bárinde de boldy. Kórshiles qyr­ǵyz, ózbekter de ekonomıkalyq tyǵy­ryq­ty bastan keship jatty. On­daǵy jaǵdaılar da bizge uqsas edi. Biraq olardyń bizden bir mańyzdy artyq­shylyǵy boldy. 1991 jyldyń qarsańynda О́zbek-s­tan­daǵy jergilikti ulttyń úle­si barlyq halyqtyń – 72 paıyzy, tipti ózderi de az dep eseptelgen qyr­ǵyz­dardyń úlesi de óz elinde – 53 paıyz edi. Bul el ekonomıkasynyń tutqasyn ustap otyrǵandardyń basym kópshiligi jergilikti halyq ekenin kórsetedi. О́zgeler kóshse de jer­gilikti ha­lyq eshqaıda qozǵalǵan joq, ke­risinshe táýelsizdik alǵan soń basqa respýblıkalar men basqa elderdegi qandastary bularda da biz­degideı orala bastady. Son­dyqtan eń basty qıyndyq – kadrlyq tapshylyq degendi bular kóre qoıǵan joq. Al Qazaqstannyń jaǵdaıy múlde basqasha edi. 1989 jylǵy sanaq boıynsha eldegi barlyq 16,5 mln. halyqtyń 6,5 mln.-y ǵana qazaq boldy. Bul 39,7 paıyz degen sóz. 1991 jyly bul úles sál ǵana artyp, 40 paıyzdyń ústine shyqty. Qazaqstan boıynsha qala tur­ǵyn­darynyń 27 paıyzy ǵana qazaq­tar boldy. Jergilikti halyq­tyń negizgi bóligi, ıaǵnı 73 paıyzy aýyl­da turdy. Onda da birkelki emes, mysaly Qyzylorda oblysy qa­zaǵynyń qaladaǵy úlesi 63,2 paıy­z bolsa, óndiris oshaqtary kóp or­nalasqan Qaraǵandy oblysynda 18,2., Pavlodar oblysynda 17,4., Soltústik Qazaqstan oblysynda 12,3 paıyzy ǵana boldy. Demek, eldegi eń úlken ındýs­trııa oshaqtarynyń, iri ónerkásip oryndarynyń basynda otyrǵan qazaqtardyń sany saýsaqpen sa­nar­lyq bolatyny ózinen ózi túsinikti edi. Tipti, orta dárejedegi ma­mandar ara­synda da bilikti qazaqtar sırek bolatyn. Sondyqtan, 90-shy jyldardyń basynan qazaqtan basqa halyq­tardyń bári ózderiniń tarıhı otandaryna aǵyla bastaǵanda Qazaqstan ónerkásibiniń tura­lap qalýy zańdy bolatyn. Kósh­kenderdiń 70 paıyzǵa jýyǵy qa­lalyqtar boldy, sonyń ishinde bilikti mamandar qatary kóp shyqqan nemis, orys, ýkraın ha­­lyqtary ókilderi aldy-artyna qaramaı respýblıkadan tys jerlerge aǵylyp jatty. 1989-1999 jyldar arasynda Qazaqstan nemisteriniń úlesi 63,1%, ýkraındar 38,9%, orys­tar 28,6 paıyzǵa azaıdy. Eger jaqyn bolashaqta KSRO qulap, Qazaqstan táýelsizdigin ala­dy degen boljam jasalsa bálkı Qazaqstan basshylyǵy ındýs­­trııa salasynyń kadrlaryn qaza­qy­lan­dyrý saıasatyn júr­gizgen bolar ma edi, qaıter edi. Biraq eshkim de, eshqashan da taıaý ara­da KSRO ydyrap, Qazaqstan óz aldyna táýelsiz memleket bolyp ketedi degendi oılamaǵany, tipti boljamaǵany haq. Ol tek asúıde eń senimdi degen adamdarǵa ǵana aıtylatyn arman, áıtpese tipti eshkimge sezdirmeıtin qııal ǵana bolatyn. Kerisinshe, KSRO jyldan-jylǵa osy qarqynmen óse beredi, halyqtardyń bir-birimen ja­qyndasý tendensııasy arta túsedi dep oılaıtyn. Ekonomıka men halyq qura­mynyń, adam kapıtalynyń sapasy osyndaı bolyp turǵanda sepa­ratıstik pıǵyldaǵy arandatýshylar da kóp kórinip, Qa­zaq­stannyń derbes memleket bolǵanyna qarsy belsendi áreketter jasaı bas­tady. Jer­gilikti jerler túgil asta­nanyń ózinde, Joǵary Keńestiń tórinde ondaılar úndeýler taratyp otyrǵanyn sol kezde depýtat bolǵan Sherhan Murtazanyń jazǵany jýyrda «Egemende» basyldy. («EQ»., «Táýelsizdik tekti sóz»., 01.07.2016 j.) Soltústik, Batys pen Shyǵys Qazaqstandaǵy separatıs­ter kóshelerge myńdaǵan adamdardy alyp shyǵýdyń az-aq aldynda bolǵanyn da halyq jaqsy biledi. Mine, Qazaqstannyń jeke memleket bolyp, derbes týyn kóterer aldynda taǵdyrdyń tartqan syıy osyndaı bolatyn. Onyń táýelsiz memleket bolý múmkindigi joq dep sheshilmeıtin problemalaryn sanamalap berip jatqan sáýegeı sarapshylar shetelderden de, óz ishimizden de júzdep tabyldy. Aldymen qazaqstandyqtardyń bastaryn biriktirmeıtin eń úl­ken problema retinde onyń etnostyq quramynyń ártúrliligi aıtyldy. «Jergilikti halyqtyń úlesi halyq sanynyń jartysyna da jetpeıtindigi bylaı tursyn, qoǵamnyń áleýmettik, ekonomıkalyq salalaryndaǵy pozısııasy álsiz, belsendiligi tómen. Bul respýblıkany us­tap, ekonomıkalyq kiltine ıe bolyp turǵan, áleýmettik túıin­deriniń bárin sheship otyrǵan orystildiler bolatyn. Endi olar­dyń belsendi bóligi aýyp ketkende qalǵan jurttyń qaýqary osynsha alyp jerdi ıgerip, óz aldyna bólek memleket bola almaıdy» degen sáýe­geıliktiń bet qaratpaı turǵan kezi boldy. Sáýegeıliktiń bir saryny Qazaq­stan­nyń kóp konfes­sııalyǵyn qamtydy. Onda ıslam men hrıstıan dini aǵym­darynyń arasyndaǵy qaıshy­lyqtardy retteýge, ortaq til tabýǵa respýblıkanyń qaýqa­ry jetpeıtini aıtyldy. Ekono­mıkanyń saryýaıymǵa salynǵan sarapshylary taýarlar men qyzmetterge degen suranysty arttyryp, básekelestik orta qalyptastyratyn múmkindik joq, naryqtyq qatynastardyń sy­ryn meńgeretin kadrlar qalyp­taspaǵan, álemdik muhıt jolynan alys jatqandyqtan saýdanyń tıimdi jolmen damýyna múmkindik joq degen saryndaǵy saraptamalaryn qarsha boratyp, basshylar men mamandardy ári-sári kúıge túsirdi. Taǵy bir sáýegeıler Qazaqstannyń terrorıstik jáne ekstremıstik oshaq­­tarǵa jaqyn ornalasqan ulan-baı­taq jerge ıe bolyp otyrǵanyn aıtyp, solardyń áserimen respýblıka esirtki taratý oshaǵyna, odan ári ultaralyq kıkiljiń men kon­fes­sııaaralyq qaqtyǵystardyń qazanyna aınalatynyn sarnap, aýyz jappady. Osyndaı qıyndyqtyń qur­saýynan biz qandaı qudirettiń kúshi­men qutylyp, aman shyǵyp kettik degendi sanaly degen adam­nyń bári de búgin esten shyǵarmaı oılanýy kerek. Sonda ǵana onyń qadirin biletin bolamyz. Sarnaǵan sáýegeıliktiń biri de oryndalmaı, Qazaqstan aıaǵynan aman-esen tik turyp, búgingi kúni álem tanyǵan eńseli elge aınaldy. Osydan asqan erlik bar ma? Bizdińshe, eldi osyndaı kúıge jetkizgen áýeli Alla, sosyn qazaq hal­qynyń danalyǵy. Qandaı qıyn­shylyq bolsa da qazaq halqy tózim­dilikpen kótere bildi, sanalarynda ózderi sezine qoımaǵan: «budan da qıyn shaqta ómir súrgenbiz, al endi táýelsizdik úshin bárine de shydaımyz, tánimiz túgil janymyz kerek bolsa da ony da saldyq osy joldyń muraty úshin» degen ulttyq ıdeıa qalyptasty. Sol dana jurttyń arasynan shyqqan sara basshy da halyqtyń eń tunyq, qaınaǵan ortasynan ósip shyqqan jan edi. Elbasynyń ózi sol qysyltaıań shaq­tarda: «Qansha qıyndyq kórse de, abzaldyǵy men sabyrlylyǵyn, basqa halyqtarǵa degen syı-qurmetin saqtaı bilgen halyqty, qazirgideı qıyr-shıyr tarıhı syn kezeńde ózim ajyramas bólshegine aınalyp otyrǵan asyl jurtymdy, HHI ǵasyr tabaldyryǵynan attap, óz talaıy­n taǵy bir synap kórgeli otyrǵan táýekelshil ultymdy qalaı ǵana maqtanysh etpespin?! Qalaısha bas ımespin?!» dep tebirene jazdy.   (N.Nazarbaev., «Jyldar men oılar»,  «Almatykitap», 2013 j.) Nursultan Nazarbaevtyń is­kerli­gin, kóregendigin, dıplo­matııalyq sheberligin, prag­matızmin jáne t.b. qasıetterin emes, osy maqalada tek qazaqy qalpyn ǵana aıtqymyz kelip otyr. Joǵaryda atalǵan bir emes, birneshe urpaqtyń aldyna tar­tylǵan aýyr sybaǵany az jyldarda eńserýiniń basty syrynyń biri osy qasıetinen degimiz keledi. Sondyqtan osy máselege toqtalyp kórelik. Ol halyqpen ońaı til tabys­ty, onyń sózderiniń bári túsinikti, talabynyń bári oryndy ekenin qazaq qapysyz moıyndady. Qazaqpen birge ósip, bite qaınasqan, onyń asyl qasıetterin boıyna sińirgen ózge ult ókilderi de solaı jasady. Prezıdent barlyq ishki amaldary men syrt­qy qatynastarynda qazaqtyń keń­peıildigin, mol meıirimin ustandy, «taspen urǵandy aspen ur» deıtin danalyǵyn basshylyqqa aldy. Eregeskenderge de esesin jibermeı, kisiliginen jańylmaı, kishiligimen jeńip aldy. Halyq arasynda teli men tentek bolmaı qoımaıdy, áne bir jyldary janǵa tıetin separatıstik sózder estilgende de bıikten tabylyp, týysqan halyqtardyń týyn jyǵatyn sózderge quryq bermedi. Ásirese, osy etnosaralyq tózimdilikti saqtaýda N.Nazarbaevtyń qazaqy úlgisi búkil álem úırenetin úrdiske aınaldy. Ony osy salanyń talaı syralǵy, bilikti mamandary da moıyndap júr. Bizdiń Elbasy Postkeńestik keńistikte azýyn aıǵa bilegen Reseı­diń Gorbachev pen Elsın sııaqty eki basshysynan keıingi tanymal lıder bolǵanyn bilemiz. Bir kezde máskeýlik jýrnalısterdiń bári onyń aıtqan sózin, taratqan lebizin jazyp alýǵa jantalasatyn. Sondaı suńǵyla jýrnalıstiń biri erdiń boıyndaǵy eldiktiń bári ulttyq ustanymynan ekenin jańylmaı tanyp, túsinbese de qazaqsha bir sózder aıtyńyzshy dep jata kelip jabysqan edi. Ult degende uıymaıtyn jan bar ma, Nurekeń de emirenip ketip, ata-babadan qalǵan jerimizdi aman saqtap, elimizdi kórkeıtý mindetim degen sózder aıtqan. Osy sózdi túsinbese de artynan máskeýlik jýrnalıst maǵan bergen suhbatynyń ózegi osy lebiz boldy dep baǵalaǵan. Qolynda sheksiz bıligi bar adamnyń ustamdylyq pen shydam­dylyqty saqtaı bilgeniniń ózi ǵajap danalyq qoı. Alysqa bar­maı-aq búgingi kúnniń ózinde talaı memleket basshysynyń isi men sózderi ustamsyzdyqqa ury­nyp, sonyń kesirinen óz eli ǵana emes, búkil aımaq­qa, álemge kesirin tıgizip jat­qan mysaldardy da kórip, bilip júrmiz. Memleket basshysy da pende, onyń boıynda da emosııa bar, onyń boıynda da qany qyzyp, júgirip turady. Solardyń áserine eltimeı, joǵa­rydan tabyla bilý – halyq danalyǵynyń, naqty aıtqanda qazaqy esti tózimdiliktiń, asyl sabyrdyń boıǵa berik sińgendigi. Basqa túsken qıyndyqtyń bárin baspaqshyldyqpen jeńetin Ábish aqsaqal men Áljan anadaı halyq ókilderiniń ortasynan shyqqan jan­nyń tózimdi bolmaýy múmkin de emes sııaqty. Olardyń danalyǵy: halyqpen birge bolyp, qandaı qıyndyqty da qaıyspaı, sabyrmen kóterýge úndeý edi ǵoı. Boıyna sony sińirgen bala dana bolǵan jasynda da sol joldan taımaı keledi. Sondyqtan onyń barlyq qasıetiniń qaı­nar kózi qazaqy qalyp bolyp, «tuǵyrymyz – tynyshtyq, tiregimiz – turaq­tylyq, tilegimiz – tatýlyq» bolyp keledi. Osydan bıik maqsat bar ma? Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»