Tyń oı, batyl boljamdar

Burnaǵy kúni Jer refor­masy jónindegi komıs­sııa músheleriniń Qyzyl­orda oblysynyń jurtshy­lyǵymen kezdesýi Syrdarııa aýdany, Naǵı Ilııasov aýylynda ótti. Oǵan Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asqar Myrzahmetov tóraǵalyq etti. Jıynǵa Senat pen Májilis depýtattary, quzyrly organdar men qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi, kásipkerler men jergilikti sharýa qojalyqtarynyń ıeleri jáne t.b. belsendi azamattar qatysty.  – Qazir bizdiń aldymyzǵa úlken maqsattar qoıylyp otyr. Jer týraly zańnamanyń tıimdiligin arttyryp qana qoımaı, onyń el ekonomıkasyndaǵy sal­maǵy men halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýdaǵy rólin kórsetýimiz kerek. Biz buǵan deıingi otyrystarda jalpylama, negizinen baǵdarlyq máselelerdi nazarǵa alyp keldik. Tıisinshe, ju­mys­tyń qaı baǵytta jáne qalaı jasalýy kerektigin anyqtap aldyq. Endigi kezekte qoldanbalyq sıpattaǵy naqty tarmaqtardy talqylaýǵa, ony júzege asyrýdyń mehanızmderine kósh­ken jón,– dedi Asqar Isabekuly. Jer reformasy boıynsha komıs­sııanyń shtab jetekshisi Erlan Nysan­baev kún tártibine birneshe naqty usynystardy talqylaýǵa shyǵardy. Birinshi, aýyl sharýashylyǵy jer­lerin Qazaqstan azamattaryna 49 jylǵa jalǵa berý júıesi jalǵasqan kezde jer bólý jónindegi konkýrs komıssııasynyń quramyna qoǵamdyq keńesterdiń, Ulttyq kásipkerlik palatasy jáne basqa da birlestikterdiń ókilderin qosý arqyly ashyqtyq pen jarııalylyqty keńinen qamtamasyz etý usynyldy. Ekinshi, mınıstrlik aýylsharýashylyq jerlerin jalǵa berýdi uıymdastyrý men ótkizý týraly Erejeni bekitedi, munda kon­­­­­kýrs ótkizýdiń tártibi boıynsha ákimdikterdiń is-áreketteriniń bar­lyq qadamdary  naqtylanady. Respýblıkalyq, oblystyq buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanýymen qatar, qosymsha oblystyń bar­lyq aýdandary boıynsha atqarýshy organdarǵa habarlama berip, olar óz kezeginde aýdan kólemindegi sha­r­ýa­shylyq sýbektilerin habardar etetin bolsa, konkýrstyń salmaǵy da artqan bolar edi. Úshinshi, jerdi jalǵa berý týraly Úlgilik shart bekitiledi, onda jerdi tıimdi paıdalanýǵa ba­ǵyt­talǵan zańnamalyq talaptar to­lyǵymen qamtylyp, memleket tarapynan turaqty baqylaý ornatylady. Kelisimsharttyń oryndalýy da udaıy nazarda bolady. Tórtinshi, jerdiń tıimdi jáne utymdy paıdalanylýyn qamtamasyz etýde talaptar kúsheıtiledi. Atap aıtqanda, jerdiń qunarlylyǵyn saqtaý, agrotehnıkalyq sharalardy qoldaný, aýylsharýashy­lyq daqyldary ónimdiliginiń orta aýdandyq deńgeıiniń 85 paıyzynan tómen bolmaýy, óndiris tehnologııa­laryn júrgizýde sanıtarlyq jáne ekologııalyq talaptardy saqtaý, jańa tehnologııalardy engizý negizinde ınvestısııalardy tartý. Budan bólek, aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi qazaq­stan­dyq­tarǵa jekemenshikke berý ınstıtýtyn saqtaý jáne ol jerlerdi berýdiń shek­ti mólsherin belgileý, Memlekettik shek­aranyń qorǵaý aımaǵyna jaqyn jerlerdi jekemenshikke berýge tyıym salý syndy salmaqty usynystar aıtyldy. – Halyqtyń nazarynda turǵan bir másele bar. Aýyldyń aınalasynda eldiń jeke malyn jaıýǵa arnalǵan jerlerge qatysty alańdaýshylyǵy baıqalady. Osy máselege toqtalyp ket­­sem deımin. Qazirgi jaǵdaıda eldi­meken shegindegi jaıylymdardy jalǵa berýge tyıym salynbaǵan. Sondyqtan aýyldyń aınalasyndaǵy jer jeke­menshikke beriledi. Al bul aýyldaǵy halyqtyń malyna jaıylymnyń tarylýyna ákeledi. Sol sebepti eldi meken sheginen tys jerlerdegi radıýsty, halyq qajettiligine kerek jaıylym jerlerdi anyqtaý kerek. Kelesi rette osy eldi meken sheginen berilip ketken jaıylymdarǵa taldaý jasap, olardy keri qaıtarýdy qarastyrý jáne mundaı jerlerdiń jekemenshikke de, jalǵa da berilýine qatań tyıym salýdy eskergen oryndy bolar edi, – dep atap ótti Erlan Nysanbaev. Jer reformasy komıssııasynyń otyrysynda sóz alǵan Senat depýtaty Murat Baqtııaruly jerdi paıdalanýdy baqylaıtyn ulttyq júıe qurý kerek degen usynys aıtty. Mundaı ulttyq júıe jerdi tıimdi paıdalanýǵa jol ashar edi. «О́ıtkeni, sońǵy jyldary jaıylymdyq jer egistikke, egistikke arnalǵan alqap jaıylymdyq jerge aınalyp ketti»,– deıdi depýtat. Komıssııanyń múshesi Janarbek Áshimjan Qazaqstandaǵy jer ıelený­shilerdiń aty-jóni tolyq jarııalansa, shekaralyq aýdandardaǵy jerdiń jalǵa berý tártibi naqtylansa degen usynysty alǵa tartty. Aqyn kótergen bastamanyń eldi eleń etkizgeni anyq. Degenmen, iri jer ıelenýshilerdiń aty-jónin ońdy-sol baspasóz betinde jarııalaı salýǵa zań ruqsat bermeıdi eken. «Azamattyq kodeks» boıynsha adamdardyń ruqsatynsyz olardyń menshigindegi dúnıeni jarııalaýǵa bolmaıdy. Sondyqtan Zańdy qur­metteýimiz kerek. Bul máseleni retteý úshin Jer komıssııasynyń atynan olarǵa arnaıy hat joldanyp, kelisimin surap jatyrmyz», – dedi Asqar Isa­bekuly. Al memleket qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda mem­le­kettik shekaranyń aımaǵynan qazaq­standyqtarǵa jekemenshikke beriletin aýyl sharýashylyǵy maq­satyndaǵy jerlerdiń sheńberin 150-200 shaqyrym radıýsta belgileý usy­nylyp otyr. Jer komıssııasynyń jıynyna kelgen sharýa qojalyq basshylarynyń sózi bir jerden shyǵyp jatty. Qojalyqtyń jumysyn júrgizý, onyń úzdiksiz ju­mys istep otyrýyn qamtamasyz etý ońaı sharýa emes. Qolyndaǵy bar dúnıesin bankke kepilge qoıyp, kredıt alǵandary da birshama eken. Osy rette sharýalar jerdiń jekemenshikke berilgeni durys dep sanaıdy. – Biz jerdi ıgerip, onyń qunar­lylyǵyn joǵaltpaýyn baqylap, egin egip, jemisin terip jep otyrmyz. Ja­ńa aıtqanymdaı, bankten nesıege aq­sha alý kerek bolady. Sol kezde biz jerdi kepil retinde usyna almaımyz. О́ıtkeni jer memlekettiń menshigi. Ony kepilge qoıýǵa bolmaıdy. Eger jeke-men­shikte bolsa, onda sharýalardyń erkin jumys isteýine jol ashylar edi, – deıdi Kamaladdın Abbas. – «Jerdi sheteldik azamattarǵa satýǵa da, jalǵa berýge de bolmaıdy. Al qazaqstandyqtarǵa satýǵa da, jalǵa berýge de bolady dep oılaımyn. Se­bebi, onyń durys ekenin óz basymnan ótkerip otyrmyn. Parlamenttegi merzim aıaqtalǵannan keıin elge keldim. Ári-beri nemen aınalysýǵa bolatynyn oılanyp kórdim. Sosyn jermen shuǵyldanaıyn dep sheshtim. Myna Besaryq aýylynyń janynan 30 gektar jer alyp, sony ıgere bastadym. Qazaqtyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degeni ras. Jerdiń basyna tamshylatyp sýarý tásilin engizdim. Túrli je­mis aǵashtaryn otyrǵyzdyq. Qoldan kól jasap, onda balyq ósirip jatyrmyz. Ara asyrap, bal óndirýdemiz. Qysqasy, kishkentaı jerde ózimizge qajetti jumystyń barlyǵyn atqaryp otyrmyz. Eger bul jerdi men jalǵa almasam, osynshama eńbek jasar ma edim?! Árıne, joq. Sondyqtan jer bos jatpaý kerek. Ony ıgerip, ónimin alyp, elge eńbek etetin jolyn qarastyrý qajet», – deıdi qoǵam qaıratkeri Baqbergen Dosmanbetov. Jer komıssııasynyń otyrysy ótken Naǵı Ilııasov aýyly týraly ańyzǵa bergisiz aqıqat áńgime aıtylady qazir. Elbasynyń ózi arnaıy kelip tamashalaǵan aýyldyń dańqy alty qyrdan ári asyp ketti. 300 adamǵa arnalǵan Mádenıet saraıy, qaladaǵy sýpermarketterden esh kem emes dúkeni, toıhanasy, sý burqaǵy aspanǵa shapshyp, neshe túrli gúli aýyldyń árin kirgizip, jańa salynǵan meshitiniń kúmbezi kúnmen shaǵylysyp, ıneden jańa shyqqandaı sport kesheni kózdiń jaýyn alatyn aýyldyń berekesi artyp, halqy mamyrajaı kún keship jatyr. Degenmen, osy Naǵı aýyly birden osylaı bola qaldy ma? Joq. Bir kezderi aýyldyń azamaty Abzal Eralıev elge ınvestısııa salaıyn, jerdi birge paıdalanyp, tize qosyp eńbek eteıik dep kelgeninde jurttyń bári kúdiktene qaraǵan. Árkim óz basyna tartyp, jeke júrip jol tabýǵa umtylǵan eken. Muny atalǵan aýyldyń aqsaqaly Tórebek Jumabekuly aıtyp otyr. Biraq naryqtyń qatal zańyna jurttyń bári birdeı shydas bere almaıdy. Naǵı Ilııasov aýylynda eńbek etken qojalyqtar qaryzǵa belshesinen batady. Sol kezde Abzal Eralıev eske túsedi. «Abzaldyń arqasynda aýylymyz eńsesin tiktedi. Jyl ótken saıyn ajary kirip, árlene tústi. Aýyl halqy tutastaı «Abzal jáne K» tolyq seriktestiginde jumys isteıdi desek bolady. Jurttan ozyp, kóshten qalyp jatqan eshteńemiz joq. Bastysy, aýylymyz yntymaqta ómir súrip jatyr», – dedi Tórebek Jumabekuly. Shıeli aýdanynan kelgen Perdáli Arhabaev ta jerdiń sheteldikterge satylmaý kerektigin, ony Abzal Era­lıev sekildi elge, halyqqa janashyr azamattarǵa jalǵa berip, jumys istetý kerektigin aıtty. Jıylǵan jurtshylyq óz oılaryn irikpeı, jasyrmaı ortaǵa saldy. Sondaǵy uqqanymyz, jerdi jalǵa berýge bolady degen pikir. Jalǵa beriletin jer kólemin anyqtap alý týraly da bastama kóterildi. Shyndyǵynda, Qazaqstandaǵy jerdiń barlyǵy birdeı emes. Shól men shóleıtti jeri basym. Qunarly, jasyl jelekpen jaıqalǵan tusy da jetkilikti. Endi osy jerlerdi jalǵa bergende barlyǵyna birdeı baǵa qoıylmaýy kerek qoı. Ár jerge óziniń qunaryna sáıkes baǵa bolǵany durys. Sondaı-aq, jalǵa beriletin jerdiń mólsherin de arnaıy qarastyrǵan jón. Jer reformasy jónindegi komıs­sııanyń otyrysyna arnaıy kelgen akademık Kenjeǵalı Saǵadıev te kópshiliktiń pikirine qulaq asady. Ol jerdi sheteldikterge eshqashan satýǵa bolmaıtynyn aıtady. Ese­sine, qazaqstandyq azamattarǵa je­ke­menshikke berýge bolady degen ustanymda. Bul jerdiń bos, qaraýsyz, qunaryn joǵaltyp qur jatýynan qutqaryp, el ekonomıkasyna eleýli úles qosýyna septigin tıgizedi. Osy rette akademık Saǵadıev on usynys aıtty. Eń aldymen jerdi satyp alýshy adamǵa aýyl azamattary senim bildirýi kerek. Máselen, Naǵı Ilııasov aýyly Abzal Eralıevke senim bildirdi. Al Abzal óz kezeginde osy aýyldyń ósip-órkendeýine úles qosyp keledi. Ekinshi, jerdi satyp alýshylardyń arnaıy bilimi tekserilýi qajet. Jerdiń jaıyn bilmeıtin, túsinbeıtin adamǵa jer satylmaýy tıis. Úshinshi, jerge jańa tehnologııalar engize alatyn adam bolǵany jón. Tórtinshi, jekemenshik ıesi jerdi sata almaıtyn, jalǵa da bere almaıtyn bolýy kerek. О́ıtkeni, óz azamattarymyz keıin jerdi sheteldikterge satyp jiberýi múmkin degen qaýip bar. Sondaı-aq, belgilengen ýaqytta jerdi ıgere almasa, ony tartyp alý joly da qarastyrylýy qa­jet. Besinshi, jerdiń sapasy men qunar­lylyǵyn arnaıy baqylap otyratyn ınspeksııa qurylǵany durys. Kenjeǵalı Saǵadıev óz usynystaryn komıssııanyń qaraýyna tapsyrdy. Al ǵalym Orazaly Sábden jerdi sheteldikterge de, óz azamattarymyzǵa da satýǵa bolmaıdy deıdi. Jerdi jal­ǵa berip-aq kól-kósir paıda tabýǵa bolatynyn alǵa tartady. «Qasıetti Syrdyń jaǵasynda el taǵdyryna qatysty kóptegen usynystar aıtyldy. Syrda aıtylǵan marjan sóz darııa túbinde jatpaıdy. Halyqtyń ıgiligine jaraıdy dep senemin»,– degen Orazaly Sábden Qyzylorda oblysyna qatysty pikirin aıta ketti. – Qyzylorda dotasııada otyrǵan oblystyń biri. Sondyqtan oblysta óndirilgen gazdan, munaıdan, ýrannan túsken qarjynyń bir bóligi aımaqta qalýy kerek. Bul óńirge úlken kómek bolar edi, – deıdi ǵalym. Komıssııa quramynda birneshe jumys toby bar. Olarǵa Aqylbek Kú­rishbaev, Muhtar Taıjan, Dos Kóshim, Murat Ábenov jetekshilik etedi. Qyzylordada ótken otyrys barysynda jumys tobynyń jetekshileri de óz oılarymen bólisti. «Qazirgi zań boıynsha jer 49 jylǵa jalǵa beriledi. Al 49 jyldan soń jalǵa alýshy jerdi ne satyp alýy kerek, ne memlekettiń menshigine ótkizýge tıis. Bul durys emes. О́ıtkeni, keıbir azamattardyń ony satyp alatyn shamasy bolmaýy múmkin. Sondyqtan ýaqyty bitkennen keıin jerdi jalǵa alý merzimin uzartý kerek», – deıdi Aqylbek Kúrishbaev. Sonymen qatar, ol Qazaqstanda kimniń qansha jerge ıelik etetini týraly aqparatty jarııa­lap otyratyn arnaıy saıt ashý qajet degen usynys aıtty. – Sheteldikterge jerdi satýǵa bolmaıdy. Tipti, belgili bir kásiporynda 1 paıyz sheteldik azamattyń úlesi bolatyn bolsa, onda oǵan jerdi satpaý kerek. Al qazaqstandyqtarǵa jerdi 49 jylǵa jalǵa berý tájirıbesin jalǵastyra berý kerek, – degen oıyn aıtty Muhtar Taıjan. Jer komıssııasynyń jıynyna qatysqan Qyzylorda oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaev aımaqta atqarylyp jatqan aıtýly jumystar týrasynda baıandady. Al komıssııa tóraǵasy As­qar Myr­zahmetov Qyzylorda obly­syndaǵy jıyndy ózgeshe ótkizýge tyrysqanyn málim etti. Ol úshin arnaıy tórt ta­qy­ryp usynylyp, sol sheńberde oı órbitýge talpynys bolǵan. Desek te, jıynǵa qatysýshylar mundaı jumysqa asa daıyn bolmaı shyqty. Sóz alǵan azamattardyń barlyǵy bir oıdyń sheńberinde ǵana shıyrlaı berdi. «Jer sheteldikterge satylmaýy kerek. О́zimizge jalǵa berilýi qajet» degen oıdy árkim ártúrli formada aıtyp jatty. Deı turǵanmen, Syrdyń boıyndaǵy syndarly suhbat kezinde aıtylǵan usynystar men tilekter el­diń qajetine jaraıdy degen oıdamyz. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan» Qyzylorda oblysy, Syrdarııa aýdany, Naǵı Ilııasov aýyly