Aral – apat emes, demalys aımaǵy

Qanshama jyldardan beri jurt Aral jeri men Aral teńiziniń aty atalǵanda, olardy negizinen ekologııalyq apat uǵymymen shendestire qaraýshy edi. Bylaıǵy kópshilik olardy tek teńizdiń tabanynan tonnalap tuz ushatyn ekologııalyq apattyń kindigi retinde qarastyrýshy edi. Biraq elimiz táýelsizdik alǵan 25 jyldan beri bul aımaqtaǵy ahýal jyldan-jylǵa jaqsara bastady. Bir kezderi osynda arnaıy kelgeninde Elbasy: «Men qashanda Aral halqymen birgemin» degen bolatyn. Sol aıtqany anyq bolyp shyqty. Bir zamandaǵy eldiń sońy, jerdiń sory sııaqty bolyp kóringen Aral óńiri Kishi teńiz qalpyna kelgennen bastap túzelip, damýdyń jańasha jolyna túse bastady. Sonyń naqty aıǵaǵy, bir ýaqyttary qorshaǵan ortanyń qory sııaqty bolǵan meken endi Qyzylorda oblysyndaǵy týrızmniń flagmanyna, demalýdyń aıtýly aımaǵyna aınalyp keledi. Buǵan oblyspen qosa, aýdannyń da burynǵy jáne qazirgi basshylarynyń qosqan úlesteri az emes. Al týrızm – búgingi álemdi bılep turǵan brendtiń biri. Ol jahannyń kóptegen memleketterinde paıdanyń negizgi kózine aınalyp otyr. Bir ǵana Túrkııa, Fransııa, Italııa, Taıland syndy elderdi alyp qarasaq, olarda ishki ónimniń besten birin, tipti, keıbiriniń 30 paıyzyn týrızm salasy quraıdy eken. Sondyqtan da, osy sala ekonomıkany aıaqtan turǵyzýǵa qabiletti ekenin túsingen atalmysh elder ishki týrızmdi damytýǵa barlyq jaǵdaıdy jasap qoıǵan. Osy oraıda Aral aýdanynyń jaǵ­daıyna kelsek, ondaǵy aq shaǵyldy qumnyń ortasynda oımaqtaı bolyp jaınaǵan kúmis sýly Qambash kóliniń orny erekshe. Halyq aýyz ádebıetindegi Qambar batyrdyń atymen tikeleı baılanysta paıda bolǵan bul sý qoımasy­nyń ekotýrızmdi damytýǵa da qolaıly aı­maq ekeni birazdan belgili bolǵan. Aýdannyń Qamystybas eldi mekeninde ornalasqan bul kóldiń sýy móldir ári emdik qasıeti mol. Qambash kóliniń taǵy bir ereksheligi, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq avtokólik dáliziniń boıynda ornalasqan. Bul óz kezeginde bıznesti damytýǵa óte qolaıly jaǵdaı týǵyzbaq. Sondyqtan aımaqtaǵy týrızmniń damýyna atalmysh kóldiń qosatyn úlesi zor. Búginde kóldiń jaǵasynan «Qamysty­bas» demalys aımaǵy boı kóterip keledi. Osy jerde aıta keteıik, Aral aýdanynda ekotýrızmdi damytý isin qolǵa alýǵa Qyzylorda oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaev qozǵaý salǵan edi. Osyǵan oraı Qamystybas demalys aımaǵyn damytýǵa qatysty aýdan ákiminiń arnaıy is-sharalar jospary jasalyp, bekitildi. Biz óz kezegimizde Aral aýdanynyń ákimi Abzal Muhımovpen habarlasyp, Qambash kóline qatysty týrızmdi damytýdyń jaı-japsaryn surap bilgen edik. – «Qamystybas» demalys aımaǵy jaıly aıtar bolsam, týrıster úshin kól jaǵalaýyna salynatyn qurylystarǵa ınvestısııa tartý, demalys aımaǵyna qajetti ınfraqurylymdy jetkizý joldaryn qarastyrý, uıymdastyrylatyn jumystarǵa qatysty tıisti qujattardy ázirleý, týrıster sanyn arttyrý úshin ony buqaralyq aqparat quraldary ar­qyly nasıhattaý, demalys aımaǵyna kelip tynyǵýshylardyń qaýipsizdi­gin jáne kól jaǵalaýy men demalys aı­­maǵynyń tazalyǵyn qamtamasyz etý sekildi aýqymdy jumystardy qamtıtyn jospar jasap, bekittik. Qazirgi tańda osyǵan baılanysty jumystar júrgizilip jatyr, – deıdi ákim. Sonymen qatar, ol: «Qambash kóli mańyndaǵy 2 gektar jer kásipkerlerge 2 jyl merzimge jalǵa berildi. Qazirgi tańda olar demalý­shylar úshin 80-ge jýyq túrli nysandar salyp, ekotýrızmniń damýyna óz úlesterin qosyp otyr. Osy jerde aıta keteıin, kásipkerler Qambash kóliniń aýmaǵyn damytýǵa 30,0 mln. teńgeden astam ınvestısııa saldy. Munda qazir kater, úrlemeli qaıyq, katamaran, gıdrosıkl syndy júzý qurylǵylary tynyǵýshylarǵa qyzmet kórsetýde. Qurylys jumystaryna 350-den astam jergilikti jumysshylar tartylsa, 150-den astam adam maýsymdyq jumyspen qamtylǵan», dedi. О́tken 2015 jyly osy demalys aı­maǵyna 70 myńnan astam demalýshy kelgen eken. «Bıyl bul sıfr 35-40 paıyzǵa artýy tıis», deıdi mamandar. Demek, Qambash kóline qyzyǵýshylar men sýǵa shomylyp, bir sergip qalýshylar jyl saıyn molaıyp keledi. – 2015 jyly «Aral-sý-qurylysy» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi Qamystybas eldi mekenindegi demalys ornynda abattandyrý jumystaryn júrgizdi. Ol úshin aýdandyq bıýdjetten 23 387, 3 myń teńge bólindi. Jaıaý júrginshiler joly salynyp, avtoturaq alańyna qıyrshyq tastar tóseldi. Sonymen qatar, 14 dana túngi jaryqtandyrý shamdary ornatyldy. Atalǵan jumystardy bıyl aıaqtaý kózdelýde, – deıdi Abzal Muhımov. Qazirgi tańda Qambash kóliniń aınalasy adam tanymastaı ózgere bastaǵan. Jeke kásipkerler demalys oryndaryn jandandyryp, kelýshilerge barlyq jaǵdaı jasaǵan. Kól jaǵasynan 4 adamǵa laıyqtalǵan 10 úıdiń qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn. Aıtpaqshy, sport alańdary da nazardan tys qalmaı, demalýshylardyń sportpen shuǵyldanýyna múmkindik qarastyrylǵan. Búginde aýdan ekonomıkasyn da­mytýdyń basty kózi bolyp tabylatyn týrızm salasy qarqyndy damyp keledi. Josparǵa sáıkes mundaǵy jumystar kezeń-kezeńimen iske asyrylýda. Aýdan basshylyǵy 2017 jyly elimizde ótetin EKSPO kórmesine keletin qonaqtardy osy Qambash kóline ákelýdi oılastyrýda. – Aral ekologııalyq aımaq retinde álemniń nazaryn aýdartty. Jer sha­ryn­daǵy halyqtar Aral dese, teńizi tartylǵan, topyraǵy kóshken, tuzy ushqan qasiretti meken dep oılaıdy. Qazirgi tańda teńiz kemeline kele bastady. Shaǵalasy sharq urǵan aıdyn mundaǵy halyqtyń tirshilik kózine aınalyp keledi. Bizde balyq sharýashylyǵy damyp keledi. Sondyqtan da aıtarym, Aral – naǵyz demalys aımaǵy!, – deıdi aýdan ákimi. Qart Araldyń asaý tolqyny jaǵany uryp, shaǵalasy azan-qazan bolyp jatatyn baǵzy bir shaq qaıta ornyǵa bastady. Endi, mine, Qyzylorda oblysynyń soltústik-batysynda ornalasqan aýdanda ekotýrızm salasy qaryshtap damý ústinde. Qazirdiń ózinde Qambash kóline kelip, sýǵa shomylyp, demalýshylar qatary kórshiles oblystardyń ǵana emes, sonymen qatar, Reseı týrısterimen tolyǵýy bul istiń bolashaǵy jarqyn ekendigin dálel­deıtindeı. Talǵat RAIYMBEK, «Egemen Qazaqstan» QYZYLORDA