Prezıdent baspasóz qyzmeti men
«Egemen Qazaqstannyń» birlesken jobasy
Táýelsizdigimizdiń uly tuǵyry, Alashtyń asqaq aıbary – arý Astananyń tórtkúl dúnıeni túgel tamsandyrǵan tarıhı qubylysqa aınalǵany aqıqat. Bar bolǵany on segiz jylda Qazaq eli álemniń ataqty astanalarymen saltanat jarastyryp, boı talastyra alatyn bas qalasyn turǵyzdy. Búgingi Astana – jańa álemdegi jańa Qazaqstannyń jarqyn beınesi. Astana – ata-babalarymyzdyń oryndalǵan armany. Astana – Batys pen Shyǵysty jalǵastyrǵan altyn kópir.
Iá, álem nazary áldeqashan – Astanada. Táýelsiz Qazaqstannyń bas qalasy – búginde jumyr jerdi tolǵandyrǵan taqyryptar talqylanatyn, salıqaly saıasat, tuǵyrly ekonomıka, dinaralyq kelisim keńesteri ótetin jahandyq ortalyq. Kórkimen de, kólemimen de, kelbetimen de elorda tórtkúl dúnıeni moıyndatty. Táýelsiz Qazaq eli jalpaq jahanǵa qala turǵyza alatyn joǵary mádenıetin pash etti. Endeshe, aqıqat bireý – Astana ornyqty, elorda eńselendi. Ýaqyt tarıhı tańdaýdyń durystyǵyn kórsetti. Al kúni keshe ǵana alys armandaı ańsatqan sol tarıhı tańdaý qalaı bastalǵan edi?
Táýelsizdik tumary
1994 JYL, 6 ShILDE Astana Almatydan Aqmolaǵa kóshetin boldy. Prezıdenttiń tańdaýy, Parlamenttiń sheshimi osyndaı Osydan týra jıyrma eki jyl buryn, 1994 jyldyń 6 shildesinde jańa astana jáne elorda degen uǵymdar alǵash ret tarıh sahnasyna shyǵyp, qazaq sanasynda máńgilik saltanat qurdy. Dál sol kúni Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev Parlament sessııasynyń jalpy otyrysynda elordany Almatydan respýblıkanyń ortalyq óńiri Aqmolaǵa kóshirý jónindegi tarıhı ıdeıasyn pash etti. «Meniń tapsyrmam boıynsha, memlekettiń jańa astanasyn ornalastyrýǵa ońtaıly jerdi anyqtaý maqsatymen respýblıkanyń búkil aýmaǵy egjeı-tegjeıli zertteldi. 32 turǵydan júrgizilgen taldaý barlyq nusqalardyń ishinen eń durysy Aqmola qalasy ekendigin kórsetti...», dedi Memleket basshysy sol bir taǵdyrsheshti tarıhı sátte. Táýelsizdigimiz endi ǵana táı-táı basqan tyǵyryqty toqsanynshy jyldary astanany aýystyrý týraly másele kóterýdiń ózi erlikke para-par áreket edi. Al jyldar boıy qalyptasqan ekonomıkalyq baılanystar úzilip, iri óndiris oryndary toqtap, el bıýdjeti «tesik astaýǵa telmirýdiń» kúıin keship, eńbekaqy men zeınetaqyny ýaqytynda tóleýdiń ózi muń bolyp otyrǵan óliara kezeńde mundaı mańyzdy máseleni memlekettik minberden jarııa etý kózsiz batyrlyq bolatyn. «Astanany kóshirý ıdeıasyn beldi birjolata bekem býa turyp, men ortaǵa bárin salatynymdy, ıaǵnı ózimniń saıası mansabymdy, tipti, múmkin, ómirimdi báıgege tigetinimdi sóz joq túsindim», deıdi Elbasy «Eýrazııa júreginde» atty eńbeginde sol kúnder týraly tolǵana tebirenip.
Bodandyq buǵaýynan bosap, shynaıy egemendigine jetken el úshin jańa astana turǵyzý jónindegi uıǵarym ulttyq rýhty asqaqtatyp, memlekettik murattarmen, halyqtyq múddelermen úndesetin uly ıdeıa ekendigin erekshe atap ótken jón. Bul – memlekettik táýelsizdigimizdiń irgetasyn nyǵaıtýdy kózdegen tarıhı batyl qadam. Toqsanynshy jyldardyń ókpeni qysqan ótpeli kezeńinde ony bireý túsindi, bireý túsinbedi. Árıne, turmys turalap, eldiń erteńgi kúni bulyńǵyrlanǵan boljaýsyz kezde mundaı kúrdeli sheshimdi biraýyzdan qoldaı ketýdiń de jóni qıyn bolatyn. «Bastapqyda astananyń aýysýyn túsinbegender kóp boldy. «Qysy sýyq, jazy salqyn, masasy kóp, jeri batpaq ol qaladan ne alamyz?» degen sózderdi talaı-talaı estidik. Turmystyń aýyrtpalyǵyn kórip, ýaqytynda zeınetaqysy men eńbekaqysyn ala almaı otyrǵan halyqtyń bir toby kóp qarjy astanaǵa aýdarylyp, jaǵdaıymyz odan ári qıyndap ketedi degen qorqynyshqa berildi. Biraq bara-bara halyq bul bastamanyń mánin túsindi. Elbasynyń ıdeıasyn qyzý qoldady», dep jazady Aqmola qalasynyń sol kezdegi ákimi, Elbasynyń astanany kóshirý ıdeıasyn alǵash qyzý qoldaýshylardyń biri, marqum Amanjol Bólekbaev.
Árıne, dál qazir astanany Aqmolaǵa kóshirý ıdeıasyna barlyq jurt «qolp» etip, birden qoldaý kórsetkendeı kórinedi. Tipti, Tuńǵysh Prezıdentimizdiń janynda júrgen, Parlament minberinen jalyndy sóz sóıleıtin janashyr qoǵam qaıratkerleriniń ishinen de «bul másele dál qazir qajet pe, keıinirek qolǵa alsa da bolmas pa edi», dep kúdik aıtýshylar az bolǵan joq. Aqmolanyń «balaqqa jarmasqan batpaǵy men yzyńdaǵan masasyn» kóldeneń tartyp, astanany aýystyrý «qasiret kezindegi toı toılaý» dep arandatýshylar men bura tartýshylardyń bolǵany da jasyryn emes.
Táýelsizdigin endi ǵana jarııalaǵan jas memlekettiń jer kólemi de syrtqy jáne ishki suqkózderdiń oıyna maza bermedi. Sol kezeńde elimizdiń soltústik óńirlerinde jappaı quryla bastaǵan slavıan qoǵamdary men kazachestvo jasaqtary A.Soljenısınniń («Kak obýstroıt Rossııý») sáýegeıligine senip, keńestik keńistikten aıyrylyp, barmaǵyn shaınap otyrǵan M.Gorbachevtiń «Qazaqstannyń soltústik bes oblysy Reseıge tıesili...», dep otqa maı quıǵan sandyraǵyna erip, jer daýyn ashyq jelbaýyzdata bastady. Sóıtip, elimizdiń soltústik óńirinde, onyń ishinde Selınogradta jaǵdaı shıelenisti sıpat aldy.
Prezıdent – memlekettik, búkilhalyqtyq tulǵa. Prezıdent úshin egemendik kóksegen qazaqtar da, bura tartqan kazaktar da bir. Bári bir memlekettiń tolyq quqyly azamattary. Olardyń árqaısysynyń múddesi Memleket basshysynyń aldynda toǵysyp, tolyqqandy durys sheshim tabýǵa tıis. Endeshe, «elim» dep eljiregen Elbasynyń sol kezde qabyldaǵan árbir sheshiminiń jaýapkershiligi qanshalyqty zor, salmaǵynyń qandaı aýyr bolǵanyn paıymdaý qıyn emes. Búgin oılap qarasaq, Tuńǵysh Prezıdentimiz tóńirek túgel ultaralyq qaqtyǵys órtine oranǵan sol kezeńniń ózinde-aq elimizdegi ulttar men ulystardyń býyrqanǵan múddelerin, ulttyq asaý sezimderin «Astana ıdeıasy» arqyly bir arnaǵa toǵystyra bilipti-aý! Astana ıdeıasy – búkil qazaqstandyqtardyń birligin berik etken táýelsizdigimizdiń tiregi bolypty. Astana ıdeıasy – elimizdiń barlyq turǵyndarynyń bolashaqqa degen nyq seniminiń bastaýyna aınalypty.
«...Búgin Parlamenttiń plenarlyq májilisi ótti. Depýtattar kún tártibin bekitip, meniń astanany kóshirý týraly baıandamamdy tyńdady. Parlamentarıılerdiń kóptegen suraqtaryna jaýap qaıtardym. Másele, talqylanǵannan keıin tarıhı sheshim qabyldandy. Astanany Almatydan Aqmolaǵa kóshirý týraly usynysym, sóıtip, qoldaý tapty», deıdi Nursultan Nazarbaev 1994 jyldyń 6 shildesinde ótken Joǵary Keńes sessııasyn eske alyp.
Iá, endi biz elordamyz Astana týraly aıtqanda, eń aldymen 1994 jyldyń 6 shildesin eske alamyz. О́ıtkeni, dál sol kúni táýelsiz Qazaqstannyń bolashaǵyn tuǵyrlandyrǵan uly tarıhı tańdaý jasaldy. Elbasynyń sózimen aıtqanda, «Bul tańdaýda Táýkeniń kóregendigi men Abylaıdyń ulylyǵy, esimderi ańyzǵa aınalǵan bılerdiń danalyǵy men 1986 jyldyń jeltoqsanynda ulttyq qadir-qasıet degenniń ne ekenin kúlli álemge pash etken sol bir jas júrekterdiń qaharmandyǵy toǵysyp jatyr. Bul tańdaýda óz taǵdyrynyń qojasy bolýy úshin ómirin qıǵan mıllıondaǵan qandastarymyzdyń erik-jigeri bar». О́ıtkeni, dál sol kúni jahandyq órkenıet bıigindegi otyzdyq shoǵyryna umtylǵan Qazaqstannyń jańa Astanasyna uly kóshtiń alǵashqy legi bet aldy.
1997 JYL,
10 JELTOQSAN
Uly kósh Almatydan Aqmolaǵa bet aldy.
Aqmola qalasy resmı túrde Astana bolyp jarııalandy
1997 jylǵy 10 jeltoqsannan bastap Aqmola qalasy resmı túrde Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasy bolyp jarııalandy. Birqatar basylymdar jańa astanaǵa jol tartqan uly kóshtiń shyrqaý shegin dál osy kúnmen baılanystyrady. Biraq ol sál erterekteý, 1997 jyldyń 8 qarashasyndaǵy Qazaq eliniń memlekettik rámizderin Almatydan jańa astana – Aqmolaǵa ákelýden bastalǵan edi. Egemen eldiń estelik shejiresinde aıshyqty oryn alatyn sol bir kúnniń tarıhı oqıǵalary aınadaǵydaı áli kóz aldymyzda...
Arqanyń aıazdy tańy alaýlaı atty. Qarashanyń tómennen tógilgen kúni araılanyp, qyzýyn qansha shashqanymen qytymyr aıazdyń betin qaıtara almady. Alaıda, Ortalyq alańǵa jınalǵan jurttyń kóterińki kóńiline aýa raıy kirbiń túsire alar emes. Qaıta betti ópken Arqanyń shyńyltyr aıazymen júzderi nurlanyp, bal-bul janǵan halyq qýanyshynda shek joq. Asqaq áýen ashyq aspandy kernep ketti. Ortalyq minberge elimizdiń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev zaıybymen, sol kezdegi Premer-Mınıstr, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń Senaty men Májilis tóraǵalary, Úkimet, Parlament músheleri kóterildi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa Respýblıkalyq gvardııanyń qolbasshysy Sát Toqpaqbaev memlekettik rámizderdiń etalondary jańa astanaǵa jetkizilgendigi týraly baıandady. Osy sátte alańnyń eki qaptalynan Respýblıkalyq gvardııanyń qurmetti qaraýyly – Týdyń, Eltańbanyń jáne Elbasy Rámizderiniń belgilerin alyp, minbege qaraı saltanatpen qozǵaldy.
Nursultan Nazarbaevtyń buıryǵy boıynsha elimizdiń Ánurany áýenimen bir mezgilde Prezıdent saraıynyń kúmbezdi shańyraǵy men Úkimet úıiniń ústine Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik Týy kóterildi. Zeńbirekterden aspanǵa 21 márte oq atyldy...
Al 1997 jyldyń 10 jeltoqsanynda Memleket basshysynyń Aqmoladaǵy rezıdensııasynyń kúmbezdi zalynda elimizdiń Parlamenti men Úkimetiniń birlesken májilisi bolyp ótti. Onda Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy О́kimet organdary Qazaqstan halqyna Úndeý qabyldap, budan bylaı jáne ǵasyrdan-ǵasyrǵa, osynda ulan-baıtaq eldiń kindiginde halyq taǵdyry úshin ómirsheń mańyzy bar sheshimder qabyldanatyndyǵyn, bul jerde endi Otanymyzdyń júregi soǵatyndyǵyn, osy jerden Qazaqstan úshinshi myńjyldyqtyń tabaldyryǵynda óziniń tarıhı taǵdyryn aıqyndaıtyndyǵyn atap kórsetti.
Dál sol kúni, ıaǵnı 1997 jylǵy 10 jeltoqsanda Elbasynyń Jarlyǵymen Ádilbek Jaqsybekov jańa elorda – Astana (Aqmola) qalasynyń alǵashqy ákimi bolyp taǵaıyndaldy. Jol bastaýshynyń jaýapkershiligi qashanda jeńil bolyp kórgen emes. Astananyń naǵyz irgetasy qalanǵan alǵashqy kúrdeli alty jylda Ádilbek Jaqsybekov qala ákimi qyzmetin abyroımen atqardy. Búginde de ol Qazaqstannyń tájirıbeli saıası jáne memleket qaıratkeri retinde jaýapty laýazymdar bıiginen kórinip, Elbasy senimin shynaıy aqtap keledi.
Sol shynaıy senimniń bir dáleli, Memleket basshysy «Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasy – Aqmola qalasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasy – Astana qalasy dep qaıta ataý týraly» Jarlyǵyn halyqqa túsindirý jaýapkershiligin elimizdiń bas qalasynyń ákimine tapsyrǵan bolatyn. Talaı-talaı tarıhı syndardan súrinbeı ótken qala shejiresine kireýkeli kóleńke túsirgen «Selınograd» ataýynan qutylyp, týǵan qalasynyń tarıhı atyna endi ǵana qol jetkizgen turǵyndardyń jańa ataýǵa tosyrqaı qaraýy zańdy edi. Ádilbek Jaqsybekov bas qalanyń jańa ataýy týraly túsiniktemesinde qalanyń atyn ózgertýdegi naqty sebepterdi túıindeı kelip, «...bul ataýdyń ózi 1998 jylǵy 10 maýsymdaǵy astananyń halyqaralyq resmı tusaýkeseriniń barysynda qalanyń nyshanyna aınalyp, astanalardyń álemdik tizbesine júzege asqan aqıqat retinde enetindigin», atap kórsetti. Oryndy tujyrymdy halyq túsindi, táýelsiz eldiń tól elordasynyń «Astana» ataýyn tórtkúl dúnıege pash etti.
1998 JYL, 10 MAÝSYM
Astananyń halyqaralyq tusaýkeseri ótti.
Elordanyń juldyzdy sátiniń týǵany jahanǵa jarııalandy
Qazir tórtkúl dúnıeniń tórt buryshynda Astanany tanymaıtyn, osy jyldar ishinde Astanaǵa at izin salmaǵan tulǵa qalmady desek, artyq aıtqandyq bolmas. Batys pen Shyǵys órkenıetin jalǵastyratyn altyn kópir atanǵan arý Astananyń barsha álemniń tolǵaqty túıinderin talqylaıtyn jahandyq ortalyqqa aınalǵany aıdaı aqıqat. Oǵan elordamyzda EQYU sammıti, VII Qysqy Azııa oıyndary, IKU forýmy, álemniń 80 elinen myńdaǵan sarapshylar qatysqan IH Astana ekonomıkalyq forýmy, kúni keshe álemniń 40 elinen delegattar qatysqan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń kezekti V seziniń ótkeni tolyq dálel. Halyqaralyq aıtýly oqıǵalardyń dúbirli ordasyna aınalǵan Astananyń bul dástúrli estafetasy, amandyq bolsa, endi – Búkilálemdik kórmeler alańy – EKSPO-2017-ge ulasady. Jahandyq qarjy-ekonomıkalyq baılanystardy damytatyn – «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń qyzmetimen jalǵasady. Al sol bir kúnderi, Qazaqstan Respýblıkasynyń resmı astanasy bolyp jarııalanǵanyna jarty jyl ǵana tolǵan Astanany 1998 jyly halyqaralyq arenada tanystyrý kerek-aq edi. Sol úshin de Elbasynyń bastamasymen 1998 jylǵy 10 maýsymda elimizdiń jańa astanasynyń halyqaralyq tusaýkeseri ótkizildi.
«Aq túıeniń qarny jarylǵan kún. Atam qazaq aǵynan jaryla qýanǵan, shattyqtan masaıraǵan sátke osylaısha anyqtama bergen. Elimizdiń bas qalasy Astananyń tusaýkeseri bolǵan 10 maýsym tarıh qoınaýyna osyndaı máni zor qyrymen endi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen jasalǵan bul qadamnyń elimizdiń bolashaǵy úshin qanshalyqty mańyzdy ekendigine jıyrmadan astam elden kelgen delegasııa ókilderi joǵary baǵa berýiniń ózi kóp nárseni ańǵartsa kerek. Munyń ózi táýelsizdigimizdi moıyndaýdyń, qoldaýdyń bir kórinisi emes pe?!» dep tebirenipti «Elorda kúlli álemge tanylǵan kún» atty maqalada «Egemenniń» tilshileri («Egemen Qazaqstan», 13 maýsym, 1998 jyl).
Halyqaralyq tusaýkeserdiń máni tól elordamyzdy álem jurtshylyǵyna barynsha tanystyrý bolsa, 10 maýsymdaǵy shara júktelgen mindet mejesinen shyqty. Joǵaryda aıtylǵandaı, tusaýkeserge qatysqan 20-dan astam memlekettiń delegasııalarymen birge, esimderi álemge tanymal ıtalıan ánshisi Toto Kýtýnonyń, «Modern Tokıng» tobynyń, Anna Veskı men Fılıpp Kırkorovtyń, Laıma Vaıkýle men Roza Rymbaevanyń astanalyq sahnadan tabylýy táýelsiz Qazaqstannyń jańa elordasynyń shyn tusaýy kesilgen juldyzdy sátiniń týǵanyn jahanǵa jarııa etti.
Táýelsiz Qazaqstannyń Kók týy qazaqtyń kıeli mekeni – Saryarqanyń qaq tósinde, toǵyz joldyń torabynda jelbiredi. Dos súısindi, dushpan kúıindi. Osynaý jahanǵa jarııa etken tusaýkeser arqyly alyp dalanyń ıesi uly dala perzentteri – qazaq halqy ekendigin, ol halyq óziniń qolyna tıgen qasıetti táýelsizdigin máńgi qasterleıtindigin, endi eshqashan eshkimge tilin, dinin, jerin qorlata almaıtynyn aıdaı álemge artyq aıqaısyz ashyq málimdedi.
El astanasyn Alataý baýraıyndaǵy arý qala Almatydan Arqadaǵy shaǵyn qala Aqmolaǵa kóshirý ıdeıasyn alǵash jaryqqa shyǵarǵanda Elbasy: «Jańa Astana eldigimizdiń aıbyny bolady, qurylys salasy órkendeıdi. Ol óndiristiń barlyq salasyn qarqyndy damytýǵa yqpal etedi. Astana ekonomıkamyzdyń lokomotıvi bolady. Áli-aq Arqa tósinde álemde teńdesi joq qala turǵyzamyz», – degen edi. Nursultan Nazarbaevtyń suńǵyla sáýegeıligin taǵy da tarıh tarazylady, ýaqyt dáleldedi.
Saryarqa tósinde HHI ǵasyr ǵajaıyby – arman qala qanat jaıdy. Álem tanyǵan elordamyzdyń ajary men saltanaty egemen eldiń aıbynyn asqaqtatty. Astananyń damýyna Qazaqstannyń barlyq aımaqtarynyń turǵyndary ólsheýsiz úles qosty. О́z kezeginde Astana elimizdiń barlyq óńirleriniń ekonomıkasynyń qaryshty damýyna yqpal etken qozǵaýshy kúshke aınaldy. Astana qalasynyń ótken jyly naqty óńirlik ónim óndirý kólemi 4 trıllıon teńgeden asyp tústi. Halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 1998 jylǵy 186,8 myń teńgeden 2015 jyly 5286,1 myń teńgege deıin ósti. Elordanyń qazyǵy qaǵylǵan 18 jyl ishinde qalamyzda jalpy kólemi 15430,1 myń sharshy metrdi quraıtyn turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. О́tken 18 jyl ishinde elorda turǵyndarynyń sany 300 myń adamnan 1 mıllıon adamǵa deıin ósti. Bas qalamyzdyń 18 jyldyq Týǵan kúni qarsańynda astanalyq jas otbasy, «Astana-REK» mekemesiniń mamany Oljas Muhamedıardyń shańyraǵynda astananyń mıllıonynshy turǵyny, qyz bala dúnıe esigin ashty.
Sonaý bir 1998 jyly, ıaǵnı elordany jasyl jelek jamylǵan Alataý baýraıynan aqseleýli Aqmolaǵa kóshirýdiń alǵashqy sátinde Elbasy elimizdiń bas qalasyn bolashaqta orman kómkergen, gúlmen kestelengen jasyl aımaqqa aınaldyrý jónindegi qııal-ǵajaıypqa uqsas baǵdarlamasyn bastap edi. Elbasy baǵdarlamasy is júzine asyryla bastaǵan ýaqyttan beri 70 myń gektar alqapqa ondaǵan mıllıon aǵash otyrǵyzyldy. Qazir atty kisi jasyryna alatyn Astana ormany qaladan 60 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Shortandy baǵytyndaǵy tabıǵı ormanmen qosylyp, tutasyp úlgerdi. 2020 jylǵa taman Astana ormanynyń aýqymy 100 myń gektardan asady dep belgilengen. Sóıtip, Memleket basshysynyń tikeleı bastamasymen qoldan jasalǵan Astana ormany kúnnen-kúnge qanatyn keń jaıyp, salqyn samal esken saıabaqqa aınalýda.
Astana – Qazaqstan táýelsizdiginiń sımvoly. Elimizdiń elordasy Astanaǵa qonys aýdarǵannan bergi ótken 18 jyl memleketimizdiń qaýipsizdigin, geosaıası erkindigin, terrıtorııasynyń myzǵymastaı beriktigin, el ekonomıkasynyń qaryshty damý strategııasyn qamtamasyz etken Qazaqstan tarıhyndaǵy betburys kezeń bolyp tabylady. Endi Qazaqstannyń shynaıy táýelsizdigi men egemendigin pash etken Astanada Qazaqstan halqynyń ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa jalǵasatyn oıy men múddeleri, armany men maqsattary is júzine asyryla bermek.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
