Eldigimizdiń tiregi

Táýelsiz Qazaqstannyń elordasy 18-shi týǵan kúni qarsańynda qarqyndy damý jolyna túsip, alyp megapolıske, óńiraralyq ózara is-qımyl, ınvestısııalyq tartymdylyq, halyqaralyq yntymaqtastyq ortalyǵyna aınaldy. Keshegi qatardaǵy oblys ortalyǵyn búgingi tórtkúl dúnıe túgel tanyǵan álemdik shaharǵa aınaldyrý úshin úlken kúsh-jiger jumsaldy. Birneshe jyl boıy Astana or­talyq memlekettik organdardyń turaqty nazaryna alynyp, memleket qazynasynan qomaqty qarjy bólýdi talap etti. Máselen, ortalyq elordany damytýdyń negizgi baǵyttary men onyń qar­qynyn aıqyndady. Basty ba­symdyqtardyń bir parasy 2001-2005 jáne 2006-2010 jyldarǵa arnalǵan damý baǵdarlamalarynda («Astananyń gúldenýi – Qazaq­stannyń gúldenýi») kórinis tapqan. Sońǵysyn júzege asyrý jolynda el qazynasynan 514,1 mlrd. teńge kóleminde qarjy bólindi. Alaıda, birtindep qaladaǵy ahýal ózgerip, Astananyń syrttan ınvestısııalyq qarjy tartý áleýeti artty. Elimizdiń bas sha­haryna quıylǵan ınvestısııa eselenip, ekonomıkalyq jaǵdaıy nyǵaıdy. Oǵan 2001 jyly «Astana – jańa qala» erkin ekonomıkalyq aımaǵynyń qurylýy ıgi áserin tıgizgeni haq. 2010 jyldan bas­tap qalalyq bılik bes jyldyq merzimge arnalǵan Astanany damytý baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa kiristi. «Qazaqstan Respýblıkasy astanasynyń mártebesi týraly» zańynyń alǵashqy nusqasyna sáıkes olar buǵan deıin qalada ha­lyqaralyq sharalardy ótkizýge qajetti jaǵdaılardy usynýmen shektelgen. Al qoldanystaǵy zań elordany damytý múddesin halyq­aralyq yntymaqtastyq aıasynda nyǵaıtýǵa jol ashty. Sóıtip, 2015 jyly Astana respýblıkalyq bıýdjettiń donorlary qataryn to­lyq­tyryp, el qazynasyna 850 mlrd. teńgeden astam qarjy aýdarǵan. Shahardaǵy halyqtyń turaqty túrde kóbeıýi – elorda damýynyń basty kórsetkishteriniń biri. 1994 jyly jergilikti turǵyndardyń qatary bar-joǵy 300 myńdy qu­rasa, bıylǵy jyly mıllıondyq mejege deıin ósti. Onyń deni eli­mizdiń basqa óńirlerinen qo­nys aýdaratyn turǵyndardyń en­shisine tıedi. О́mir súrý deń­geıiniń joǵarylyǵy, eki qolǵa bir kúrek tabý múmkindikteri, ınfraqurylymnyń jáne ómirdi qamtamasyz etý júıeleriniń qa­lyp­tasýy Astanaǵa degen qy­zy­ǵýshylyqty arttyrýda. Adamı kapıtal elordanyń strategııalyq qory ǵana emes, jergilikti bıliktiń jaýapkershiligi men turaqty qadaǵalaý faktoryna aınaldy. Sond­yqtan halyqtyń ómir sapasy men deńgeıin arttyrý qala bıligi qyzmetiniń negizgi baǵytyna aınaldy. Qazaqstannyń bas qalasy óziniń kámelettik jasqa endi tolǵanyna qaramastan, álemdik deńgeıde moıyn­daldy. 2014 jyldyń qa­zan aıynda Astana Intelligent Communities Forum (AQSh) boıyn­sha álemniń ıntellektýaldy qa­lalarynyń tizimine enip, 21-shi oryndy ıelendi. Astanamen jer-jahannyń túkpir-túkpirindegi 22 qala baılanys kópirin ornatýy da asa mańyzdy. Olardyń ara­synda Ankara, Varshava, Más­keý, Pekın, Seýl sııaqty as­ta­namen qa­tar Pıttsbýrg (AQSh) jáne Nıssa (Fransııa) is­petti qarapaıym qala da bar. Olar­dyń árqaısysynyń ózin­dik tarıhy, biregeıligi, erek­shelikteri jáne damý deńgeıi bar. Belgili má­selelerdiń túıinin tar­qatýda atal­mysh shaharlardan Asta­nanyń túıip alary da az emes. Biraq qalany damytýdyń qazirgi úrdisterin jáne mol tájirıbeni qaperge alsaq, elorda ózindik damýdyń dańǵyl jolyna túsken. 2011-2015 jáne 2016-2020 jyl­darǵa arnalǵan Astanany damytý baǵdarlamasyna júrgi­zilgen taldaý halyqtyń jáne qa­la bıliginiń qajettiligi art­qanyn kórsetedi. Eger alǵashqy baǵdarlamada 5 baǵyt jáne 14 maqsat qarastyrylsa, al qolda­nystaǵy baǵdarlamada olar sáı­kesinshe 6 jáne 20-ǵa deıin artqan. Qazirgi kezeńde ortasha merzimdi basymdyqtaǵy negizgi mindet teń­destirilgen ekonomıkalyq damýdy, qoljetimdi jáne sapaly bilim berýdi, tıimdi eńbekpen qamtýdy jáne halyqty áleýmettik qorǵaýdy, qoǵamdyq tártipti jáne astanalyq turǵyndar men meı­mandardyń qaýipsizdigin, qalanyń keshendi qurylysyn, turǵyn úı qoryn damytý jáne jańartýdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Bul rette tıisti maqsattar men mindetter tek jergilikti deń­geıde ǵana emes, Qazaqstandy halyq­aralyq deńgeıde tanytý maqsatynda Astananyń kelbetin ajarlandyrý turǵysynan da mańyzdy. Bas qala kez kelgen memlekettiń bet-beınesi eken­digi kópshilikke málim. Bul ba­ǵytta Astananyń júıeli damýy prosesteriniń qalany gúlden­di­rýdiń qazirgi úrdisterine sáı­kes­tigi basa nazar aýdarýdy talap etedi. Búgingi Astana barlyq kór­setkishter boıynsha aımaqtyq qala sanalady. Elbasy Nursultan Nazarbaev Ult Josparynda el­ordany barlyq aımaqtaǵy zert­teýshilerdi, stýdentterdi, ká­sipkerlerdi jáne týrısterdi tar­tatyn iskerlik, mádenı jáne ǵy­lymı ortalyqqa aınaldyrýdy júk­tedi. Bul baǵytta Astananyń aldymen Ortalyq Azııamen shektelgen aımaqtyq sheńberin keńeıtý qajet. Memlekettik bılik Astananyń áleýetin aımaqtyń sheńberlermen shekteýge múddeli emes. Esesine uzaq merzimdi basymdyqta bas qa­lany jahandyq shahardyń deńgeıine shyǵarý dittelgen. Tıisti maqsattar men mindetter elordanyń 2050 jylǵa deıin álemniń 10 úzdik qalasy reıtıngisine kirý tujy­rymdamasynda aıqyndalǵan. Ma­ńyzdy qujat 2014 jyldyń jel­toqsanynda el Úkimetinde qup­taldy. Basty maqsattar boıynsha Astanada aýylsharýashylyq shıkizatty qaıta óńdeý jáne shyǵarý ınfraqurylymyn qalyptastyrý, ǵylymı qamtymdy ekonomıkany arttyrý, balamaly qýat kózderin damytý, ómirdi qamtamasyz etýdiń barlyq júıelerin kezeń boıynsha jańǵyrtý josparlanǵan. Ýrbanızasııanyń artýy da mańyzdy úrdisterdiń birine aınaldy. BUU baǵalaýyna súıensek, álemniń qalalaryndaǵy halyq sany 1950 jyly 746 mln. adamnan 2014 jyly 3,9 mlrd. adamǵa deıin kúrt artyp, 2045 jyly 6 mlrd. adamǵa jetedi dep jos­parlanǵan. Ýaqyt týdyrǵan máselelerden Astana da kende emes. Ol Ýrbanızasııanyń joldaǵy kep­telister, qorshaǵan ortanyń las­tanýy, eńbek naryǵyndaǵy báse­kelestik, krımınogendik ahýal sekildi jaǵdaılar. Bul ba­ǵyt­ta Astana bıliginiń aldynda, birin­shiden, qala turǵyndaryn yń­ǵaıly jáne qoljetimdi bas­panamen qamtıtyn turǵyn úı ke­shenin keńeıtýge, halyqtyń ómir sapasyn jaqsartýǵa, ekinshiden kóshi-qon aǵyndaryn retteýge baılanysty keleli mindetter tur. Kezekti qalyptasqan úrdis­terdiń biregeıi – qalalyq aglo­mera­sııalardy qalyptastyrý. Megapolısterdiń aınalasynda shaǵyn qalalar jáne basqa eldi mekender toptasady. Olar birte-birte qarqyndy ekonomıkalyq, kólik, mádenı jáne ózge baılanys­tarmen biryńǵaı júıeni qurady. 2013 jyldan beri Qazaqstannyń uzaq merzimdi ósý polıýsi re­tinde Astana aglomerasııasyn qalyptastyrý boıynsha jumystar júrgizilýde. О́zek-qala retinde As­tananyń qamqorlyǵymen Al­tynsý, Qyzyljar, Maksımovka, Talapker jáne basqa eldi mekender ajarlana túspek. Onyń aıasynda ınfraqurylymdy qamtamasyz etý, ındýstrııalyq aýmaqtardy qurý jáne azyq-túlik beldeýin damytý sharalary qarastyrylǵan. Aldaǵy ýaqytta elordanyń aınalasynda kontrmagnıt qalalar salynady. Olar kóshi-qon aǵyndaryn qabyldap, bas qalaǵa túsetin júk­temeni azaıtady. Sońǵy ýaqytta qalalyq da­mý­dyń kún tártibine «aqyl­dy» qala jobasyn engizý má­se­­lesi usynylǵan. Olar aqpa­rat­tyq-kommýnıkasııalyq teh­nologııalardyń jáne ın­no­va­sııalardyń joǵary deńgeıimen erekshelenedi. Bul óz kezeginde qolaıly qalalyq ortany qurýǵa jáne qalalyq qaýymdastyq ishindegi tulǵaaralyq jáne áleý­mettik baılanystardy keńeıtedi. Qalalyq bılik múddeli jeke tulǵalarmen áriptestik ornatyp, «Smart As­tana», «Qaýipsiz qala» jáne bas­qa jobalardy júzege asyrýda. EKSPO-2017 halyqaralyq m­a­mandandyrylǵan kórmesiniń ót­kizilýi de jaýapkershilikti arttyrady. Qýatty únemdeý jáne qýattyń balamaly kózderin paıdalaný salasynda Astanaǵa shetelden jańa tehnologııalardy tartýǵa baılanysty úmit mol. Búginde Astana tolaǵaı tabys­tardyń ordasyna aınalǵany sózsiz. Biraq jetildirýde de shek joq. Ortasha jáne uzaq mer­zim­di sıpattaǵy ambısııalyq maq­sattardy belgilesek, aǵymdaǵy jáne sheshilmegen máselelerdi qaperge alǵan abzal. 27 sáýirde Elbasynyń qatysýymen Astanany damytý jáne EKSPO-2017 daıarlaý máseleleri boıynsha ótken jınalys olardyń tapshylyǵyn kórsetti. Turaq júıeleriniń joqtyǵy, jer resýrstaryn jet­kilikti túrde tıimdi paıdalanbaý, ınnovasııalyq salaǵa shaǵyn já­ne orta kásipkerliktiń qatysýy sylbyr, úlestik qurylys aıasynda boı kóteretin problemalyq nysandardyń bolýy jáne basqalar bar. Sondyqtan qalalyq ákimdiktiń atqarar jumysy jetkilikti. Astananyń ózindik mıssııasy bar ekendigi daýsyz. Onyń aıasynda Qazaqstan elordasy damýdyń jalpy standarttaryn belgileıtin óńirlerdiń jáne qalalardyń naqty kóshbasshysy, halyqtyń ómir súrýine qolaıly jaǵdaılar keńistigi retinde qalyptasýy, sonymen qatar, óńirlik ortalyqtan birtindep álemdik deńgeıdegi qalaǵa aınalýy qarastyrylǵan. Endeshe, Astanany damytýdyń jańa kókjıekterine qol jetkizý barlyq turǵyndardyń birlese jumylatyn ortaq isine aınalýy qajet. Andreı ChEBOTARIoV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy kitaphanasynyń sarapshysy