«Syra koroliniń» syrlary ashyldy

Qazir qarap tursań, osynyń bárin bir adam istedi, bir adam basqardy, bir adamnyń jetegimen júrdi degenge senýiń qıyn sııaqty. Biraq bári shyn máninde solaı bolǵan. Qazaqtyń: «Kedeı baı bolsam, baı qudaı bolsam deıdi», degeni osyndaıda eriksiz oıǵa oralady. Sosyn «bireýdiń toıyp sekiretinine, endi bireýdiń tońyp sekiretinine» ılana túsesiń. Áıtpese, keshegi keńes zamanynan beri jumys jasap kele jatqan Shymkenttiń syra zaýyty bul kisige ata-babasynan qalǵan mura emes-tin. Táýelsizdiktiń jetýimen birge jekeshelendirý úderisi júrgen kezde onyń menshigine kezdeısoq kelip túsken batpandaı baılyq edi. «Bal ustaǵan barmaǵyn jalaıdy» dep jatamyz. Bal bolmasa da, saýsaǵymen syra soryp júrgen adam da kúnderdiń kúninde shalqyǵan baılyqtyń astynda qalady eken. Biraq «semizdikti qoıdyń kóteretini» anyq bolyp shyqty. Baıyǵan ústine baıı túsken baıshykesh kúnderdiń kúninde budan da joǵary sharlaǵysy, sharlap qana qoıa salmaı, sharyqtap ushqysy keldi. Ushqany sol, az da emes, kóp te emes, Qazaqstan Respýblıkasy degen aıbyndy eldiń tutqasyn ustaıtyn basshysy bolǵysy keldi. О́ıtkeni, ol baıaǵy Aıaz bıdi bilmeıtin edi, onyń: «Aıaz, álińdi bil, qumyrsqa, jolyńdy bil», degen ósıetin eshqashan estimegen-tin. Tipti, sol támsildi estigen kúnniń ózinde, sony tyńdaı qoıatynyna qazir senýimiz onshalyqty ońaı emes. Buǵan – tirligi sebep. Oqyrman qaýym osy jazbanyń alǵashqy sóılemderinen keıin-aq áńgimeniń kim týraly bolyp otyrǵanyn paıymdap qalǵan shyǵar. Iá, gáp qazirgi kúnderi bılikti zańsyz basyp alýǵa áreket jasady degen aıyp taǵylyp otyrǵan, bir kezderi «Syra koroli» atanǵan burynǵy bıznesmen Toqtar Tóleshov týrasynda bolyp otyr. Keshe Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń baspasóz qyzmetiniń ókili Rýslan Karasev oǵan qatysty tergeý derekteri anyqtaǵan birqatar jaıttardy áńgimelep berdi. Onyń aıtýynsha, T.Tóleshov bılikti basyp alý josparyn júzege asyrý úshin aldymen eldegi jaǵdaıdy turaqsyzdandyryp, jurt arasyna ot tastaýǵa áreket jasaǵan. Buǵan barar aldynda 2005 jáne 2010 jyly Qyrǵyz Respýblıkasynda bolǵan jaǵdaılardy muqııat zerttep shyqqan. Tipti, osy maqsatta Qyrǵyzstanǵa ózi arnaıy baryp, kerekti materıaldar men derek-dáıekterdi izdestirgen. – Bılikke halyq arasynda jappaı tártipsizdik ornatyp, halyqty na­ra­zylyqqa azǵyrý arqyly kelýge bolatynyn túsingen ol bul aram pıǵylyn Qazaq­­stannyń batysynda tez júzege asyrýǵa bolady degen boljamǵa kelgen, – dedi budan ári R.Karasev. – Tóleshov Qazaq­stannyń batysynda narazy toptar bar dep eseptep, olardaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ózge de máselelerdi zerttegen. Sosyn solardy alǵa tarta otyryp, narazy toptardy óz múddesi úshin paıdalanýdy kózdegen. Jappaı tártipsizdik pen ádeıi uıymdastyrylǵan narazylyq aksııalarynyń barysynda ol bılikke ýltımatým qoıyp, ózi úshin vıse-prezıdent laýazymyn engizýdi kózdegen. Al artynsha memleketti basqarý tizginin ózi qolǵa almaqshy bolǵan. Negizinde, memlekettik tóńkeris jasaýǵa qyzý daıyndalǵan Toqtar Tóleshov janyna sybaılastar qarastyrýdy da erte bastaǵan. Ol buǵan elimizdiń quzyrly organdarynda qyzmet etken tulǵalardy kóbirek tartqandy jón kórgen. Bıznesmen osy áreketterdiń sheńberinde olarǵa Joǵarǵy sot pen Ishki ister mınıstrliginde laýazymdy qyzmetter alyp beremin dep ýáde etken. – Tergeý anyqtaǵandaı, Baqtybaev pen Dosqalıev bılikti kúshpen basyp alamyn degen Toqtar Tóleshovtiń oıynan habardar bolǵan jáne ony tolyq qoldaǵan. Memlekettik tóńkeris jasaǵan soń Tóleshov olardyń bireýine Joǵarǵy Sottyń tóraǵasy qyzmetin, ekinshisine Ishki ister mınıstriniń qyzmetin alyp beremin degen. Al áskerı bólimderdiń basshylary Jýmın men Pernebaev zańsyz aqshalaı syıaqy úshin Tóleshovke áskerı ushaq, áskerı tehnıka men shtattaǵy áskerı adamdardy bergen, – dedi R.Karasev. 2014 jyldyń tamyzynda Toqtar Tó­leshov osy áskerı áleýetti paıdalana oty­ryp, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Saıram aýdanynda áskerı-sporttyq shara ótkizgen. Sáken Aıtbekov Tóleshovtiń tapsyrmasy boıynsha laýazymdy ıelene otyryp, qylmys jasaǵan. Esterińizge sala keteıik, maýsym aıynda Ulttyq qaýipsizdik komıteti Astana, Almaty jáne Shymkent qalalarynda T.Tóleshovtiń sybaılastaryn qolǵa túsirdi. Olar Bas prokýrordyń burynǵy birinshi orynbasary, Konstıtýsııalyq keńestiń burynǵy múshesi, zań salasy boıynsha ekinshi synypty memlekettik keńesshi Ilııas Baqtybaev, Ońtústik Qazaqstan oblysy ishki ister departamentiniń burynǵy basshysy, general-maıor Hıbartolla Dosqalıev, Ońtústik Qazaqstan oblystyq ishki ister departamenti burynǵy bas­shysynyń burynǵy birinshi orynbasary, polısııa polkovnıgi Sáken Álibekov, Qorǵanys mınıstrligi «Ońtústik» óńir­lik qolbasshylyǵynyń 35848 jáne 55652-áskerı bólimderiniń komandıri, polkovnık Bekzat Jýmın jáne Qaırat Pernebaev sekildi tulǵalardan quralady. Tergeý barysynda burynǵy bıznesmen Toqtar Tóleshovtiń halyqaralyq qylmystyq toptardy qarjylandyryp, olardy únemi qoldap kelgeni de anyqtaldy. Bul rette olar ózderin «baýyrlas top» dep ataǵan. Al, Toqtar Tóleshov osy transulttyq qylmystyq toptardyń basshylaryna qarjylaı kómek berip kelgen. – Tergeý anyqtaǵandaı, Toqtar Tóle­shov «Hasan ata» atty laqap atymen tanymal Aslan Ýsoıanmen, «Tashkenttiń Jorasy» degen Georgıı Sorokınmen, «Mernyı Gafýr» atty laqap aty bar Gafýr Arslanbek Rahımovpen, «Býhar Maksım» atty laqap aty bar Nozın Jumaevpen, «Ilıas kóke» atty laqap atymen tanymal Ilıas Sultanovpen tyǵyz baılanysta bolǵan, – dedi Rýslan Karasev. Tergeýde Toqtar Tóleshovtiń joǵaryda attary atalǵan adamdarǵa jáne olardyń qylmystyq toptaryna únemi iri kólemde qarjy aýdaryp otyrǵany belgili boldy. Mine, bir qıturqy tirliktiń bir baıansyz baıany osyndaı. Bizdiń esimizge qazir orystyń uly aqyny Aleksandr Pýshkınniń «Altyn balyq týraly ertegisi» túsip otyr. Taǵdyr bul kisiniń qolyna da sondaı altyn balyqty ustatyp edi. Biraq ustap tura almady. Dáliregi, dáldúrishtikke salynyp, dáldıip ketti. О́zine sol altyn balyqtyń qalaı tıgenin múldem umytty. Aqyry mynadaı bolyp otyr. Teginde, «Altyn balyq týraly ertegini» kim-kimge de qaıtalap oqyp turǵannyń zııa­ny joq-aý. Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan»