Kisilik kelbeti

«Adaldyq júrgen jerde adamdyq júredi» degen maqal qalamyzdyń mesenaty, kásipker, oblystyq máslıhattyń depýtaty, «Ekibastuzdyq bolashaǵy úshin» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, Ekibastuz qalasynyń qurmetti azamaty Raıs Gaınýlınge qarata aıtylǵan ba dersiń. Adamnyń jeke paıymy kez kelgen jaǵdaıda: qorshaǵan ortaǵa, jumysyna, otbasyna degen qarym-qatynasynda aıqyndalady. «Raıs Gaınýlındi alǵa jetelegen ne?» degen saýalǵa jaýap izdesek, «О́mirge degen qushtarlyǵy» der edik. О́mirge qushtarlyǵyn art­tyrǵan – qol jetkizgen tabysqa toq­meıilsimeı, únemi alǵa umtylýy. Jetistikterden kórinýine qorshaǵan orta, bala kezinen durys jolǵa salǵan ata-anasy, jumys­taǵy senimdi áriptesteri, dos­tary men otbasynyń yqpaly zor. Osyndaı kúsh­ti sezingen ol óziniń kúsh-qaıratyn tý­ǵan qalasynyń damýyna, laıyqty izbasarlardy daıyndaýǵa jumsady. Týǵan qalaǵa adal qyzmet etý. Bul keıin Raıs Harısulynyń ómirlik ustanymyna aınaldy. Ol osy ustanymynan eshqashan aınyǵan emes. Raıs Gaınýlınniń otbasy 1957 jyly Reseıdiń Novosibirinen qala mártebesin endi ıelenip jatqan Ekibastuzǵa qonys aýdarǵan. Ákesi Harıs temirjol boıyna jumysqa ornalasady. Anasy Maǵrıfa Ǵazızqyzy bala tárbıesimen aınalysady. Kendi qala Gaınýlınder otbasyna qut ákelip, Harıs áýletinde bir ul, bir qyz bala dúnıege keledi. Raıs – bes balanyń tuńǵyshy. Áke-sheshe tarapynan artylǵan jaýapkershilikti sezingen jas bala eńbekke erte aralasady. «Ol ýaqytta Ońtústik shaǵyn aý­danyndaǵy jer úıdi mekendeıtin otba­sylardyń bári 2-3 sıyr, onshaqty qoı, jylqy ustaıtyn. Kóshe turǵyndary ózara qaýymdasyp maldy kezekpen baǵatyn edi. Meniń ákem erteli-kesh jumysta. Mal baǵý mindeti maǵan júktelgendikten mektepke keshteý, 8 jasymda bardym. Alaıda, mektep tabaldyryǵyn attasam da, sıyr baǵýdan qutyla almadym. Bastaýysh synypta sabaq bergen ustazym Hadııa Hakimzıanova bizdiń jaǵdaıymyzǵa túsinistikpen qaraýshy edi. «Gaınýlın, taǵy da mal baqtyń ba?» – dep zilsiz eskertý jasaýmen shekteletin. Tatar qalasynan kóship kelgende, men nebári bes jasta bolatynmyn. Otbasymyzda tek tatar tilinde sóılesetindikten men bir aýyz oryssha bilmedim. Baǵyma qaraı, ustazym, tatar qyzy Hadııa Harıbzııanqyzy orys tilin meńgerýime aıryqsha kúsh saldy», – deıdi Raıs Harısuly ótken kúnderdi eske alyp. Raıs Harısuly bastaýyshtan orta býynǵa ótkende, ózge mektepterdiń balalarymen dostasyp, olarmen birge sport seksııalaryna bara bastaıdy. Jattyqtyrýshy Maıs Shabalın balalarǵa qatań talap qoıyp, jattyǵýǵa jibermes buryn temeki shekti me, joq pa – árqaısysynyń aýzyn ıiskep tekseretin. «Araq pen temeki – sporttyń qas jaýy. Jaǵymsyz ádetterge úıir bolsańdar, sportty umytyńdar», – dep árkez qaıtalaýdan jalyqpaıtyn. Jattyqtyrýshynyń bul talaby jastar­dyń ómirlik ustanymyna aınaldy. Sol kezdegi tárbıeniń kúshtiliginen jubyn jazbaı sportpen aınalysqan onshaqty balanyń bári búginde alpystyń jýan ortasyna kirse de, áli kúnge deıin araq pen temekiniń dámin tatyp kórmepti. Raıs Harısuly mektepti bitirgen soń, kóp oılanbastan «Bogatyr» kenishine ekskavator mashınısiniń kómekshisi bolyp jumysqa turady. Ol ýaqytta eńbekqor, isker jastardy tájirıbeli basshylar birden baıqaıtyn. Olarǵa ári qaraı oqý qajettigin uǵyndyryp, qyzmet baspaldaǵymen kóterilýge múmkindik beretin. Sóıtip, «Bogatyr» kenishiniń bas dırektory Stanıslav Kýrjeıdiń keńesimen Raıs Gaınýlın Pavlodar qalasyndaǵy ındýstrıaldy ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. Oqýdy aıaqtamaı jatyp, oǵan senim artylyp, sheber, kóp uzamaı ýchaske bastyǵy qyzmeti tapsyrylady. Birer jyldan keıin «Stepnoı» kenishiniń bas energetıgi laýazymyna bekitiledi. 90-shy jyldardyń qıyndyǵy kó­mirli qalany da aınalyp ótpedi. Respýblıkamyzdaǵy iri kómir kenish­teriniń biri ekonomıkalyq aýyr ahýalǵa baılanysty bankrotqa ushyraıdy. Jumyskerlerdiń jalaqysy aılap keshiktiriledi jáne kásiporyn memleket aldyndaǵy salyǵyn tóleı almaı, tyǵyryqqa tireledi. Jer-jer­de jekeshelendirý júrgizilgende, «Ekibastuzkómir» birlestigin de ońtaı­landyrý kútip turdy. Kásiporynǵa da osy daǵdarysty bastan keship, eko­nomıkalyq damýdyń jańa kezeńine túsý qajet boldy. 1996 jyldyń tamyz aıynda Raıs Gaınýlındi sol kezdegi Pavlodar ob­lysynyń ákimi D.Ahmetov shaqyrtyp, syn shaqta «Ekibastuzkómir» birlestigin basqarýǵa usynys jasaıdy. Bul kezde «Bogatyr» jáne «Shyǵys» kenishteriniń múliktik keshenderi áldeqashan satylyp ketken bolatyn. Endi kásiporynnyń qalǵan múlkin jekeshelendirip, saq­tap qalý mindeti turdy. Eń bastysy, «Ekibastuzkómirdiń» qordalanyp qalǵan 760 mln. teńge qaryzyn jabý mańyzdy edi. Osy jaǵdaıdy anyq túsingen Raıs Gaınýlın táýekelge bel baılaıdy. Eki jyldyń ishinde aldyna qoıǵan mindetterdi tolyǵymen oryndaıdy. Eń bastysy, birlestiktegi 25 myń jumyskerdiń jalaqysyn ótep beredi. Onyń kásipornyndaǵy qurylymdar aksıonerlik qoǵamdarǵa, jaýapkershiligi shekteýli seriktestikke aınalyp, jeke aldaryna otaý tigedi. «Soltústik» kenishi Úkimettiń keli­simimen Reseıdiń menshigine ótedi. 1981 jyly sot «Ekibastuzkómir» AQ-ty bankrot dep jarııalaıdy. Raıs Harısuly 1998 jyly qu­ramyna 9 kásiporyn kiretin «Ekı­bastýzpromservıs» AAQ-ty basqarady. Bul óte aýyr kezeń edi: salyqty ýaq­tyly tóleı almaý, jańadan shyqqan teńge banknotynyń tapshylyǵy, elektr energııasyna suranystyń azaıýynan qaırandaǵy balyqtyń kúıin keshti. Kásiporyn basshysy Raıs Harısuly syn saǵatta uıymdastyrýshylyq she­ber­ligimen kózge túsip, ózin kásibı menedjer retinde tanyta bildi. El qulaǵyna áli sińisti bola qoımaǵan kásipkerliktiń tilin meńgergen Raıs Gaınýlın óz tájirıbesin ózgelermen bólisýdi jón kóredi. Ekibastuzda osy maqsatta alǵash ret ónerkásipshiler men kásipkerler assosıasııasy qurylyp, onyń tizginin R.Gaınýlınniń ózi ustaıdy. Jańadan qurylǵan qurylym shaǵyn jáne orta bıznestiń tamyryna qan júgirtip, nátıjesinde jańa jumys oryn­dary ashylady, az qamtamasyz etilgen otbasylarǵa demeýshilik kómek kórsetiledi. Jıyrma jyldyń ishinde kásip­orynda bilikti mamandar ósip-jetildi. Urpaqtar sabaqtastyǵy óris alyp, energetıkter­diń eńbek áýleti qalyptasty. Qazirgi tańda 250 adam eńbek etse, sonyń 150-i  áıelder qaýymy. Ujymdyq kelisimshartqa sáı­kes áleýmettik paketter tolyq saq­taldy. Sonymen birge, kásiporyn bas­­shylyǵy zeınetkerlikke shyqqan baıyrǵy jumyskerlerin de umytqan emes. 70 zeınetkerge jylda Qarttar kúni merekesinde syı-qurmet kórsetiledi, sonymen birge, stansanyń atyna aı saıyn 1 AEK kóleminde materıaldyq kómek kórsetiledi. «Jastardy eńbekke tartý maqsatynda zeınet jasyna kelgen jumyskerlerdi ustamaımyz. Jyl saıyn 5-6 jas mamandy jumysqa alyp, ujymdy jańartyp otyramyz», – deıdi R.Gaınýlın. Budan 17 jyl buryn bizdiń qalada sol kezdegi qala ákimi V.Nabıtovskııdiń qoldaýymen «Ekibastuzdyń bolashaǵy úshin» atty qoǵamdyq birlestik qu­ryldy. Qordy qurýdaǵy maqsat – qalany kóriktendirý men kógaldandyrý aksııalaryn udaıy júrgizý, jylyna eki ret ótkiziletin qaıyrymdylyq marafondaryna qarjylaı atsalysý, etnomádenı ortalyqtarǵa, balalar úıi men úlgili mýzykalyq toptarǵa jáne jyl saıyn ótetin túlekterdiń qoshtasý keshterinde úzdik túlekterge qoldaý kórsetý. Birlestik músheleriniń uıǵarymymen onyń tóraǵasy bolyp Raıs Gaınýlın saılandy. Belsendiler ózara kelise kelip, aı saıynǵy jarna aqysyn 50 teńgege bekitti. Igi isten «Bogatyr Kó­mir», «Shyǵys» kenishteri de syrt qalmaı, tutas ujymymen birlestik quramyna endi. Qoǵamdyq uıymnyń negizgi mindeti ne? Qalamyzdaǵy fýtbol klýbyn ustaýǵa jáne bıýdjet qorjyny kótermeıtin birqatar sharalarǵa qoǵam­dyq uıym qarjylaı demeýshilik jasaıtyn boldy. Bıyl fýtbol klýbyn ustaýǵa osy birlestik esebinen 750 myń teńge qarjy jumsalǵan. Jyl saıyn kóktemde saıabaqtarǵa, balabaqshalardyń janyna kóshetter otyrǵyzý da ıgi dástúrlerdiń birine aınaldy. Qalada balalardyń qatysýymen ótkiziletin «Ánshi balapan», «Aq kógershin», «Sáýletaı» baıqaýlarynyń turaqty demeýshisi. «Úmit balalar úıine ulttyq kıimder tiktirý úshin 81 myń teńge, №17 mektepke mýzykalyq ortalyqqa 400 myń teńge qarjy bóldi. Sondaı-aq, birlestik jyl saıyn «Úzdik aýla» konkýrstaryn ótkizip, jeńimpazdar men júldegerlerdi aqshalaı syılyqtarmen yntalandyrady. Qazirgi tańda birlestikte 8 myń múshe bar. Raıs Gaınýlındi nurlandyryp, el aldynda bedelin arttyrǵan qasıeti – kisiligi. Raıs Gaınýlınmen kezdesetin kúndi belgilep, kelisilgen ýaqytta barǵanymda, ony ornynan tappadym. Isine myǵym, sózine berik jannyń bul áreketine ishteı tańǵalyp qaldym. Áıtse de ókpege oryn bermeı, sebebin basqadan izdestirdim. Shynynda da men qatelespeppin. Raıs Harısuly sol ýaqytta alǵashqy ustazy Hadııa Hakimzanovany sońǵy saparǵa attandyrý qamynda júrgen eken. Jýrnalıstik ádetime salyp, holl qabyrǵasyn tutas alyp turǵan marapattarǵa kóz saldym. Jaǵalaı tizilgen dıplomdar men alǵys hattar, qurmet gramotalary Raıs Gaınýlııniń atyna jazylypty. Onyń arasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Alǵys hatynan bastap, Túrkııa Res­pýb­lıkasynda ótken «Taıjarys-An­talııada» atty konserttiń joǵary deńgeıde ótýine atsalysyp, ulttyq ónerdiń damýyna qosqan úlesi úshin Qazaqstannyń Túrkııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi J.Túımebaevtan Alǵys hat, Búkilálemdik eńbekti qorǵaý kúnine atsalysqany úshin alǵys hat, 2013 jyly qala ákimi A.Verbnıak «Til janashyry» atalymynda memlekettik tildi damytý jónindegi memlekettik baǵdarlamany iske asyrǵany úshin alǵys hat joldapty. Budan bólek, №17 mekteptiń ákimshiligi jazǵy demalysta oqýshylardy kásiporynǵa jumysqa tartyp, 3 aı boıy jalaqy tólegeni úshin, jekelegen ata-analar balalaryna respýblıkalyq baıqaýǵa qatysýǵa aqshalaı qoldaý kórsetkeni úshin razylyǵyn jetkizgen. Alǵys pen rızashylyqqa toly dıplomdardyń qatarynda ár jyldary Gaınýlınniń mesenattyǵyna berilgen dıplomdar bir tóbe. «Qaıyrymdylyq adam janyn nur­lan­dyrady. Ony sán úshin nemese ózińniń el aldyndaǵy bedelińdi kóterý úshin isteý – qatelik. Izgilikti is eshbir marapatpen ólshenbeıdi», – deıdi bizdiń keıipkerimiz. Birligi berekeli, tirligi merekeli, yntymaǵy jarasqan Qazaqstannyń damýy jolynda aıanbaı eńbek etip, óz taǵdyryn el taǵdyrymen baılanys­tyr­ǵan Raıs Gaınýlın, mine, osyndaı jan. Darııa ERTAIQYZY Pavlodar oblysy