Ǵylym men din: aqıqat jolyn birigip izdeý qajet

«HHI ǵasyrǵa aıaq basqan adam balasy qııaldyń ózin tańǵaldyratyn ǵylymı jańalyqtar ashyp, jańa býyndaǵy tehnologııalar jasap jatyr, adamzat ózi damýynyń sapaly jańa satysyna ótýde. Álem Tórtinshi ónerkásip tóńkerisiniń tabaldyryǵynda tur. Kóptegen qorqynyshty aýrýlardyń tamy­ryna balta shabylýda. Biraq soǵys vırýsy halyqaralyq jaǵdaıdy ýshyqtyrýyn jalǵastyrýda. Ol birqatar memleketterde ekonomıkanyń ólim uryǵyn sebetin eń qýatty salasyna aınalyp, áskerı-ónerkásiptik keshenniń áleýetin arttyryp otyr», dedi Elbasy óziniń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde. Rasynda da óz damýynda qııal-ǵajaıyp jetistikterge qol jetkizgen adamzat qaýymy sol jetistikterdi paıdalaný máselesinde qandaı qaterlerge urynyp otyr? Onyń osyndaı jetistikterge jetýine jol ashqan ǵylym salasynyń ózi qaıda bara jatyr? Elbasy atalǵan manıfeste «BUU-da jappaı qyryp-joıatyn qarý jasaý jáne jetildirý úshin paıdalanyla alatyn ǵylymı jańalyqtardyń tirkeý reestrin qurǵan abzal», dep aıtyp ketkenindeı, ǵylymı jańalyqtardyń jekelegen túrlerine baqylaý ornatý qajet pe? Mine, osy suraqtar tóńireginde Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Zaırolla DÚISENBEKOVTI áńgimege tarttyq. – Qurmetti Zaırolla Dúısenbekuly, siz­diń ǵylym salasymen shu­­­ǵyl­danyp kele jat­qa­nyńyzǵa jarty ǵa­syrdaı ýaqyt bol­ǵan eken. Osy ýaqyt ara­­­lyǵynda álem­dik ǵylymnyń qol jet­kiz­gen jetistikteri onyń burynǵy beıkú­ná qa­lyptan shyǵyp, endigi ýa­qytta adamzat ómirine qaýip tóndire alatyndaı ıadrolyq qarýlardy týyndatýǵa deıingi shek­­ke jetkendigin kór­setetindeı. Siz mi­ne, osyndaı jetistikterimen ǵylym qaıda barady degen suraqqa qalaısha jaýap bergen bolar edińiz? – Kezinde bul suraqqa ǵylym adamzatty progreske aparady dep bir-aq aýyz sózben jaýap berýge bolar edi. Al qazirgi shaqta oılanyp sóıleýge týra keledi. О́ıtkeni, HIH ǵasyrda ǵylymı zert­­teýler men jańalyqtardyń jekele­gen nátıjeleri adamzat ómirine qaýip tóndire alatyndaı shekke deıin jete alady degen qaýip bolmaǵan edi. Sońǵy elý jyl­da ashylǵan ǵylymı jańalyqtar bul túsinikke eleýli ózgerister engizse, sońǵy 10-15 jylda álemdik ǵylymnyń qaryshtap alǵa basýy jáne sodan paıda bolǵan zertteýler nátıjesi adamzat qaýipsizdigi máselesiniń barynsha kúr­delene túskendigin kórsetip berdi. Árıne, ǵylym beıbit maqsattarǵa qyz­met etýi tıis. Biraq osylaı degeni­mizben ǵylym jańalyqtary sheksiz baıý men ústemdikke ıe bolýdy ǵana kókseıtin je­kelegen toptar men kompanııalar­dyń, kek qaıtarýda jazyqty men jazyq­syz­dy talǵap jatpaı kez kelgen qaterge bas tigýge daıyn turǵan terrorshylar­dyń múd­­desine qyzmet etýi múmkin eken­digin túsinetin kez de jetti. Bul jerde basty másele ǵylymnyń ózinde emes, onyń jetistikteriniń qandaı maqsat­tarǵa paıdalanylatyndyǵynda bolyp otyr. Ras, ǵylymnyń kúshimen adamzat ózin tabıǵat ámirshisi sezinip, ony óz­ger­týge kiristi. Osyǵan oraı ǵylymdy kom­mersııalandyrý máselesi beleń alǵan qazirgi tusta naqty nátı­jesi qalaı bolyp shyǵatyndyǵy belgisiz eksperımentter jasaýǵa oılanbastan baratyn ǵalymdardyń bolýy múmkin ekendigin de eshkim joqqa shyǵara almas. Qazirgi kúni ǵylymnyń aldy­nan ótken kezeńderdiń eń batyl degen fan­­­tast jazýshylarynyń ózi bara al­ma­ǵan qııal-ǵajaıyp deńgeıdegi jańa múmkindikterdiń beti ashylýda. Materııa men energııa jáne qubylystardyń qu­pııasyn meńgerip, olardyń tereń qu­rylymdaryn anyqtaý, vakýým men fı­zı­kalyq óris týraly jańa tú­sinik­terge qol jetkizý, qýattardyń ja­ńa túrlerine ıelik etý, jańa lazerlik teh­nologııalardyń joǵary ótkizgishtik tıimdiligin paıdalaný, ǵaryshtyq jer mańaıy keńistigin ıgerý, DNK ma­ǵy­nasyn ashý, tiri kletkadaǵy gendik tetikterdiń qupııasyna qanyǵý, kom­pıýterlik júıeni damytyp, búkil álemge ortaq ınternet jelisin qurý – mine, bulardyń barlyǵy naqty ómir shyndyǵyna aınalyp kele jatqan ǵylym jańalyqtary bolyp tabylady. О́kinishke qaraı, adamzat qaýymy ǵylym salasynda osyndaı zor jetis­tikterge qol jetkize otyryp, al ǵy­lym­nyń ózi bolsa, jańa jańalyqtar ashý baǵytynda artqa burylyp qaraýǵa mursha bermeıtindeı qatań básekege kirise otyryp, adamzattyń ózin-ózi saq­tap qalý máselesin esten shyǵaryp al­­ǵandaı. Máselen, Amerıka Qurama Shtattarynyń Brýkheıvendik ulttyq zerthanasynda kvark-glıýondyq plazmalardy alý jóninde eksperımentter jasalyndy. Bul ne degen sóz? Kóptegen iri ǵalymdardyń pikiri boıynsha, bizdiń álemimiz «Úlken jarylys» nátıjesinde paıda boldy dep eseptelinedi. Mine, osy «Úlken jarylys­tan» keıingi alǵashqy qas-qaǵym sát kvark-glıýondyq plazmalardan turdy degen boljamdar bar. Jańaǵy zert­hanadaǵy eksperı­mentter álem alǵash paı­da bolǵan osy qas-qaǵym sáttiń kúıin zert­teýge baǵyttal­ǵan. Qa­­zirgi kúni kóptegen ǵa­lymdar mundaı eks­pe­rımentterdiń nátıjesi ba­qylaýǵa kón­dikpeıtin tizbekti reaksııany týyndatýy múmkin degen qaýip bildirip otyr. Demek, Elbasymyzdyń Vashıng­tonda ótken antııadrolyq kezekti sammıt kezinde adamzatty osyndaı jaǵ­daı­lardan, ásirese, qaterli qarýlardy jasaýǵa múmkindik beretin zertteý nátıjeleri men tehnologııa­lardan saq­tandyryp, óz manıfesin jarııala­ýy jáne onda BUU aıasynda jappaı qy­ryp-joıatyn qarý jasaý jáne jetildirý úshin paıdalanylatyn ǵylymı ja­ńa­lyq­tardyń tirkeý reestrin qurý jóninde usynys tastaýy ábden oryndy másele. – Siz ǵylymnyń erkindigi, onyń belgili bir senimnen, máselen, dinnen tys tu­rýy týraly qaǵıdatqa qalaı qa­­raısyz? – Bul osy ýaqytqa deıingi ǵylym damýynyń basty qaǵıdattarynyń biri bolyp keldi jáne aldaǵy ýaqytta da solaı bola beretindigi aıqyn. Biraq bul qaǵıdat alǵash paıda bolǵan kezde ǵylymnyń ózi balań jaǵdaıda boldy. Onyń damýyna erkindik qajet bol­dy. Máselen, osydan 400 jyldaı ýaqyt buryn Galıleı Kúnniń Jer­­di aınalmaıtynyn, kerisinshe Jerdiń Kúndi aınalatynyn ashqan kezde katolıktik shirkeý oǵan osy kózqarasy úshin úlken aıyp taǵyp, 1633 jyly ony ınkvızısııalyq sot pármenimen sottap, onyń bostandyǵyna shekteý qoıǵan bolatyn. Al munyń aldynda, ıaǵnı 1600 jyly katolık shirkeýi kózqarasymen kelispeı Kopernıktiń kózqarasyn jaq­taǵany úshin shirkeý qyzmetkeri Djordano Brýnony otqa jaqqan edi. Mine, osy tusta ǵylymnyń dinnen jáne qoǵamnyń qalyptasqan qaǵıdattarynan ada turýy jáne óz qyzmetinde erkin bolýy basty qajettilikterdiń biri boldy. Osy erkindiktiń nátıjesinde ǵy­lym keremet damydy. Ol adamzat taǵ­dyryn ózgertýshi basty kúshterdiń birine aınaldy. Demek, qazirgi ýaqytta ǵylymnyń shek­siz erkindiginiń ózi oılandyratyn másele. Meniń oıymsha, qazirgi ýaqytta ǵy­lym men din ózara túsinistikke kelýge jáne adamzattyń ǵylymı-tehnıkalyq pro­grestiń qaryshtaı damýynan paıda bolǵan jańa qaterlerdi eńserý baǵytynda keıbir máselelerde birlese qyzmet etýi qajet dep esepteımin. – Ondaı múmkindikti din ókilderi ǵylymǵa usynyp otyrǵan sekildi? Má­selen, katolık shirkeýiniń basyn­da uzaq jyldar qyzmet etken, Qa­zaqstanǵa da kelip qaıtqan Rım pa­pasy Ioann Pavel II 1998 jyly katolık dini men ǵylym ókil­de­ri­ne arnap ensıklıka (mańyzy ja­ǵy­­nan apostoldik konstıtýsııa­dan keıingi ekinshi qujat) jarııalap, onda shirkeýdiń osy ýaqytqa deıingi ǵylymǵa qatysty jasaǵan qatelikterin moıyndaıtyndyǵyn, Galıleo Galıleıge kezinde taǵyl­ǵan aıyp shirkeý tarapynan alyn­ǵan­dyǵyn aıtyp, ǵylym ókilderin adamzat bolashaǵy jolynda birlese jumys isteýge shaqyrǵan eken. Biraq Rım papasynyń bul ensıklıkasy­na ǵylymı qaýymdastyqtyń uıym­­dasa qaıtarǵan jaýaby ázirge belgisiz. Mine, osy rette ǵylym men din ókil­de­riniń aldaǵy ýaqytta adamzat qaýip­sizdigi jolynda birlese qyz­met etýiniń múmkindikterin qalaı baǵa­laısyz? – Papa ensıklıkasyna ǵylymı qa­ýymdastyq tarapynan uıymdasqan jaýaptyń bolmaýynyń bir sebebi ǵylym damýynyń osy ýaqytqa deıin basty qaǵıdattarynyń biri bolyp kele jatqan, joǵaryda ózimiz sóz qozǵap ótken ǵylymı izdenisterdegi erkindik máselesine baılanysty bolar dep esepteımin. Ioann Pavel II óziniń ensıklıkasyn «Senim jáne sana» dep ataǵan eken. Bul jerde senimniń birinshi turýy túsinikti. О́ıtkeni, senim bolmaı din de bolmaıdy. Kez kelgen din adamdy belgili bir senimge ýaǵyzdaıdy. Osy jaǵdaıǵa oraı reseılik ataqty fızık ǵalym, Nobel syılyǵynyń laýreaty Vıtalıı Gınzbýrgtiń Rım papasynyń ensıklıkasyna qaıtarǵan jaýabyn oqyǵanym bar. Onda ǵalym shynaıy jetistikterge qol jetkizý úshin ǵylymnyń dinnen tys turýy kerektigin aıtady. О́ziniń ateıstik baǵyt ustap kelgendigin baıandaıdy. Jaýabynyń sońynda ol bylaı deıdi: «Ioann Pavel II óz ensıklıkasynda senim men sanany qustyń qos qanatyna teńegen eken. Osy qos qanatqa súıene otyryp, rýh aqıqatty aıqyndaý bıigine kóterile alady dep esepteıdi. Al ǵylym, ásirese, ateıst úshin mundaı metafora durys bolyp tabylmaıdy. О́ıtkeni, qos qanattyń biri retinde baǵalanǵan jol – Qudaıǵa degen senim jolymen sanadaǵy shyndyqty, ıaǵnı aqıqatty aıqyndaý ǵylymı kózqaras boıynsha múmkin emes. Degenmen, progrestiń sımvoly retinde bıikterge sharlap usha alatyn qustyń tamasha beınesin paıdalaný jóninde uıǵarymǵa keletin bolsaq, onda birinshi kezekke sanany shyǵarýymyzǵa, ıaǵnı «sana jáne erik-jiger» formýlasyn qoldanýymyzǵa týra keledi. Mine, osy formýla ǵana adamzat órkenıeti men mádenıetin úlken bıikterge kótere alady. Bul jerde sananyń alyp otyrǵan róli túsinikti. Biraq onyń bir ózi ǵana adamzat qoǵamynyń qazirgi durys joldan taıqyp ketýine, máselen, totalıtarızm qushaǵyna qaıta baryp qulaýyna bóget jasaı almaıdy. Sol úshin sana (ǵylym) jemisterin qorǵaı alatyndaı kúshti jiger, demokratııa, erkindik pen progress qajet dep esepteımin», deıdi. Men Vıtalıı Gınzbýrgtiń bul aıt­qany qanshalyq shyndyq ekendigine tórelik jasaı almaımyn. Biraq muny Rım papasynyń din men ǵylymnyń birlese otyryp adamzattyń bola­sha­ǵyna qyzmet etýi jónindegi usyny­syna úlken ǵalymdardyń biriniń berip otyrǵan qaǵıdatty jaýaby retinde qabyldaýǵa bolady. Osy rette eske sala ketetin taǵy bir jaǵdaı, Gınzbýrgtiń 90-nan asyp, 100-ge taıap baryp qaıtys bolǵanyna kóp ýaqyt ótken joq. Qaıtys bolarynyń aldynda ol kisi qatty aýyr­ǵan eken. Sol kezde «Janym qınalǵan osynaý sátterde Qudaıdan medet surar edim. Biraq olaı isteı almaımyn. О́ıtkeni, men ateıst boldym ǵoı», dep sál ókinish tanytqandyǵy jazyldy. Onyń ústine, danyshpan Abaı atamyz «Keshe bala eń, keldiń ǵoı talaı jasqa, Kóz jetti bir qalypta tura almasqa. Adamdy súı, Allanyń hıkmetin sez, Ne qyzyq bar ómirde onan basqa?!» dep bekerden-beker aıtpasa kerek. Sondyqtan senim men ǵylym, din men ǵylym qarym-qatynasy sekildi asa kúrdeli máselede tolyqqandy jaýap be­rý eshkimge jeńil emes. Bul máselede eshkim de aqıqatty bildiremin dep tap basyp aıta almas. Onyń ústinde óz damýynyń bastapqy kezeńinde ab­solıýttik shyndyqqa qol jetkizý maq­satyn alǵa qoıǵan ǵylymnyń ózi ýaqyt óte kele bul maqsatynan bas tar­typ, salystyrmaly shyndyqty aıqyndaý máselesimen ǵana shektelýge kóshti. Biraq qazirgi zaman ózgeristeriniń jedeldigi, jańa tehnologııalardyń shapshań qarqynmen damýy sondaı, aldaǵy ýaqytta biz ózimiz týdyrǵan progrestiń tutqynynda qalyp ketpeý máselesin adamzattyń barlyq ozyq oıly ókilderin, sonyń ishinde, ǵylym men din ókilderin qatystyra otyryp durystap oılastyryp, ekshep alýymyz qajet sekildi. Qazirgi zaman ǵalymdardan ǵylymı jańalyqtardy ashý barysynda adam­zatqa degen adaldyqty kútedi. Mine, osy turǵyda din ókilderimen birlesip qımyldaıtyn jaǵdaılar bar sekildi. Sondyqtan men bizdiń elimizde ótetin dinder ókilderiniń dúnıejúzilik sezine iri ǵalymdardy shaqyra otyryp, din men ǵylym qarym-qatynasyndaǵy irgetastyq máseleler jóninde qaıtadan bir úlken oı qozǵasa, óte oryndy bolar edi dep esepteımin. Bul Elbasy manıfesiniń jalpy adamzat qaýymynyń aldyndaǵy mańyzdylyǵyn arttyra otyryp, onda aıtylǵan bastamalar men ıdeıalardy, usynystardy qoldaýshylar qatarynyń kóbeıýine sebep bolar edi. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan» Astana