«Sáýleń bolsa keýdeńde»...

О́mirge kelip, tolyqqandy adam sanatyna qosyla almaı, ata-anaǵa masyl bolyp, keıin jarymjandar úıine tapsyrylyp jatqandar, ózin tapqan anaǵa qol jumsap, ózinen týǵandy dalaǵa tastap jatqandar, boıynda qazaq degen halyqtyń qany bar pendelerge tereń oılanýdy, óziń ǵana oılanyp qoımaı ózgege de «oılan» dep bar daýyspen shyńǵyrar shaq kelgendeı. О́ıtkeni, júreginiń astynda toǵyz aı, toǵyz kún óz tirshiliginen habar berip typyrlap jatqan nárestesin dúnıege kelgende kez kelgen jerge tastap, jolǵa laqtyryp júrgen jynysy áıel tasbaýyrlar kóbeıip bara jatqandaı. Atany bala aldady, Sheshege nazar salmady. Teńgerer jaqsy qalmady, Qysqa menen uzyndy. Mástek ozyp báıge aldy, Taıynsha pul bop, taı qaldy, – degen Dýlat jyraýdyń sózi osy bizdiń zaman týraly aıtylǵandaı. Adamdar arasyndaǵy syılastyq, baýyrmaldyq, aıaýshylyq, adamger­shilik, qazaq mentalıtetine tán, ózindik erekshelikterimizdi jo­ıyp bara jatyrmyz. Uzaq jyl «qyzyl ımperııa» zamanynda da mundaı sumdyqqa jol berilmeıtin. Al búginde «batys mádenıetin» tolyq ıgerip kettik pe, ár adam óz basy úshin ǵana jaýap beretin bolyp baramyz. Sáýleń bolsa keýdeńde, Myna sózge kóńil ból. Eger sáýleń bolmasa, Meıliń tiril, meıliń ól, – dep Abaı atamyz aıtqandaı, qazaq halqynyń sanasynda ata-baba sal­ǵan daǵdy-dástúrden sáýle qalsa, oılanatyn kez ótip bara jatqa­nyn, tezirek iske kóshpese kesh qalatynyn uǵynǵanymyz durys. Ana degen attyń asa joǵary mártebe ekenin esten shyǵaryp bara jatqandaımyz. Jalpy, qazaq azamaty qazaq degen ulttyń egesi ózderi ekenin túsin­beı júrgen sekildi. Bul túsin­beýshilik erterek bastalǵan sııaqty. Jerimizdi, elimizdi qorǵap, basshylyq jasap júrmiz degen bilimdi aǵalarymyzdyń ózi ózge ult qyzdaryna úılený arqyly óz ultynyń asyl tuqymyna zııan keltirip jatqanyn uqpaǵandaı. Qazaqtyń narqasqa jigitteri ashyq-shashyq kıimdi orys qyzdaryna úılengen soń, qazaq qyzdary shashyn kesip, etegin qysqartyp, eýropalyq mádenıettiń shyńyn ıgerýge umtyldy. Sodan bastap batys dese ishken asyn jerge qoıa­tyn urpaq paıda boldy. Bir kezde mádenıetti shyǵystan alǵanymen Eýropa ózindik qoltańbasyn jasap úlgerdi. Túrli tehnıka, bilim kózi sodan bolǵan soń batystyń erkin qatynastaryn, jeke bas quqyǵyn qoldaný arqyly qazaqy tárbıe jo­ǵalyp, urpaǵymyz qazaqy tár­bıeni arhaızm kórip, qazirgi jas­tar ortasynyń tárbıesi ata-ana tárbıesine shekesinen qarap ketti. Onyń ústine araq, anasha, túrli túngi klýbtar qala jastaryn eriksiz tartsa, aýyl jastaryn qalaǵa elikteýshilik, aýylda olardy tárbıeleıtin ortanyń qalmaýy, vahtalyq jumystar – bári otba­sy qadirin sezinýden qaldyryp barady. Ǵalymdar balaǵa tárbıe qur­saqta jatqanda-aq berile bastaýy kerek deıdi. О́ıtkeni, ishtegi náreste anasynyń kóńil kúıine tolyq táýeldi eken. Al ananyń kóńil kúıin saqtaý áke mindeti emes pe? Jalpy, tastandy bala kórsek, ony tapqan áıeldi jerden alyp-jerge salyp jatamyz. Al  balanyń tuqymyn salǵan áke týraly bir jaman sóz aıtylmaıdy. Eger, shetel azamattarymen shatysyp, sosyn dalada qalǵan áıelge ózińe óziń jaýaptysyń desek te, qazaq jigitten júkti bolyp, balasyn dalaǵa tastap jatqandardyń ákesin nege izdemeımiz? Nege biz óz ultymyzdyń tuqymyn kózimizdiń qarashyǵyndaı qorǵamaımyz!? Nege tastandy balanyń sheshesimen birge ákesin de sottamaımyz? Láz­zatqa birge batqandar jazasyn da nege birge tartpasqa? Qazaq jigitteri óz ultynyń qyzda­ryna qamqor bolyp, káme­letke tolmaǵandarmen jynystyq qatynasqa túsýge bolmaıtynyn úzildi-kesildi zań etip boıyna nege sińirmeske? Balıǵatqa tolmaǵan jas qyzdardy barsha qazaq jigiti kózden tasa qylmaı qorǵap, teris joldan saqtap júrse, ultymyzdyń elıtalyq tuqymy kóbeıip, tekti, taza qazaq halqy oralar ma edi?! Boıjetken jastaǵy saýatty qyzdar, kelinshekter óz halqynyń salt-sanasyn uǵynýǵa nege umtyl­maıdy? О́mirge adam eki kele almaıdy. Sondyqtan, ony ókinbeı ótkizýdi, salıqaly, sanaly, salaýatty etip ótkizýdi árbir adam oılamaı ma? Balasyn qaıda bolsa sonda tastap, jolǵa laqtyryp bara jatqandar – bizdiń qazaqtar. Tipti, úsh jastaǵy balasyn kóshege tastap ketken de bizdiń qazaq, nemeresiniń jambasyn qurt jep jatqanda da onyń shyrylyna miz baqpaı, dalaǵa tastap otyrǵan da bizdiń áje. Sonda bizdiń qazaqtyń anasy, ájesi óz qasıetin joıǵany ma? Tárbıeni «tártipti bol» dep aıtyp emes, óz ómirimizben kórsetip, olardy jetelep otyrýymyz qajet emes pe? Eger aıtqan sózimizden isimiz alshaq túsip jatsa, jas býyn kórgenin ǵana jasamaı ma? Qazirgi ájeler shalbar kıip, shashyn buıralap, ne taqyrlap qıyp, oramal tartpaı, boıanyp júredi. Bul ájelerden jastar «áje» deýge yǵysyp, boıyn aýlaq ustaıdy. Sebebi, olar áje degen sózdi unatpaıdy, qartaıyp qalam dep oılaıdy. Burynǵy ájelerdiń keń kóıleginiń etegine oralyp júretin, jaýlyǵynyń ishimen betin súrte salatyn nemere joq. Nemere de, kelin de, qyz da, áje de «shortık» kıgen zamanǵa keldik. Qazaq halqynyń asa joǵary talǵamdy mádenıeti baryn bildir­meý úshin keńestik zamanda bilimsiz, jazý-syzýy joq degendi syltaý etip, bárin teriske shyǵarǵan. Áıtpese, qazaq halqynyń adamnyń jasyna qaraı kıetin kıiminiń ózi ári densaýlyq úshin, ári tárbıe úshin óte joǵary talǵamdy emes pe? Bala qyzdyń, boıjetken qyzdyń, kelinniń, orta jastaǵy áıeldiń, kempirdiń kıimi bólek-bólek stılde tigilgen. Aıaǵy aýyr kelinshektiń kıimi, kári kempirdiń kıimi, tipti, ózgeshe tigilgen. Jáne ony ár úıdiń áıeli tige bilgen. Qazir mektepterde oqýshyǵa qajeti shamaly sabaqtar órip júr. Onyń ornyna osy qolóner, ıne-jip ustaý, pishý-tigý, toqýdy júıeli túrde oqytyp, ortanqol maman etip shyǵarmaı ma? Sonda qyzdardyń turmys qurǵan kezde ómiri jeńil bolady ǵoı. Al er balalarǵa aǵashtan, temirden zattar jasaýǵa beıimdik berse, olar da óz úıin tııanaqty ustaýǵa kómek alar edi. Ári qolónermen aınalysý jasóspirimdi talǵamdy, meıirimdi eter edi. Aýyldyq jerlerdegi mektepterde atqa minip úırenýdi uıymdastyrsa, bos taqym bolyp borpyldap ketken urpaq shırap, densaýlyǵy myqty bolar edi. Qazir úsh tildi úırený kerek dep jatyr... Al óz ata-analary qazaq tilin bilmeıtinder qaıtpekshi? Olar orys, aǵylshyndy bilip, óz tilin bilmeı óte me? Bala oqýyn nege qıyndatýǵa qumarmyz? Qazir on balanyń bireýi ǵana sabaq oqıdy. Qalǵany tek baryp-ketip júredi. Al keı bala barlyq sabaqty óte jaqsy meńgerip, biraq adamgershilikti bilmeıdi. Adammen sóılesýinen-aq onyń bireýdi mensinbeı, «menen artyq ne biletin ediń?» dep turǵanyn túsine qoıasyń. Al bul nashar oqysa da adamdyǵyn joǵaltpaǵan baladan áldeqaıda qaýipti der edim. Ana bola almaıtyndar men áke bola almaıtyndar qoǵam úshin qaýipti jáne qazaq halqy úshin uıat. Betti bastym, Tura qashtym jalma-jan, – dep Abaı atamyz jyrlaǵandaı, betimizdi basyp qaıda qasha­ry­myzdy bilmeı qalamyz keıde. Beıádep kınolar men jalańash bıshiler qazaq jerine kelýi kerek emes edi. Al kelgen eken, onyń bizdiń mentalıtetke úılespeıtindigin kez kelgen oqý ornynda aıtyp otyrý qajet edi. Jalpy joǵary oqý orny, kolledj, mektepterde qazaqtyń analyq tárbıesi aptasyna bir ret bolsa da júrip tursa, ony ár oblysta halyq aldynda júrgen asyl analarymyz, mysaly, Batys Qazaqstanda aqyn Aqushtap apamyz bastaǵan, Ońtústik Qazaqstanda halyq aqyny Áselhan, Qostanaıda halyq aqyny Ásııa, taǵy sol sııaqty, Baýyrjandaı ba­bany kútken kelin, «Shýaqty kúnderdiń» avtory Zeınep apamyz, Nurǵısadaı týmysy bólek janmen ǵumyr keshken Darıǵa apamyz, aqyndar Kúlásh, Marfýǵa júrgizse, qandaı tamasha bolar edi. Tek qyzdarmen ǵana emes, er balalarmen de osyndaı kezdesýler, sabaqtar ótse, úsh tildik bilimnen paıdasy kem tımes edi. Dúnıege kelgen balasyn bireý­ler ońdy-soldy laqtyryp júrse, bireýler bir bala kótere almaı sorlap júr. Qudaı: «Uıalsyn dep qyzǵa beremin, asyraı almasyn dep kúńge beremin», depti deıdi. Osy maqal-aq aıtyp tur ǵoı kimniń balaly bolýǵa quqy baryn. Sondyqtan, ár qyz óziniń bala asyraý múmkindigin birinshi másele etip qoıyp, «qolynan kelmes shoqpardy kótermesin». О́z etekterine ózderi ıe bolyp júrsin. Al azamattar ár qazaq qyzyn, áıelin ózimniń qaryndasym dep uqsyn. Oǵan qaı jerde de tanysyn-tanymasyn qamqor bolyp júrsin. Sonda azamattar baıaǵy Jalańtós bahadúrdiń ózine bolmaǵanymen, keı isine teńelip qalar. Qazaq eliniń halqy, ózge de qazaqstandyq halyqty ógeısitpeımin dep óz rýhynan aıy­rylmasyn. Qaıta bizdiń jerdi Otanym dep tanyǵan, qazaqstandyq etnostar qazaq ultynyń salt-sanasyn jaqsy bilip, onyń áıel, qyzdaryna olar da qamqor bolsyn. Sonda ǵana bereke-birlik tabady. Aıtarym bireý-aq. Ana atyna kir kelmesin. Arýaqtar súıegin syrqyratpalyq. Súıe de bilelik. Sezimdi tyıa da bilelik. Janýardan bizdi bólektegen Táńir syıyn aıaq asty etpelik, qalyń qazaǵym! Atyraý oblysy, Mahambet aýdany, Tańdaı aýyly