Sýretti túsirgen: Mádı ǴUBAIDÝLLIN
Forýmǵa Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń tóraǵasy Darhan Jazyqbaı arnaıy keldi. О́ńir basshysy Narıman Tóreǵalıev, oblystyq deńgeıdegi barlyq laýazymdy tulǵalar qatysqan jıynnyń ekinshi bóligi aýyl ákimderine túrli baǵytta naqty kómek beretin paneldik sessııalarmen jalǵasty.
«El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Aýyldyń jaǵdaıy – elimiz úshin strategııalyq mańyzy bar másele. Sebebi halqymyzdyń tamyry – aýylda. Aýyldarymyz myqty bolsa, elimiz de berekeli bolmaq. Sondyqtan aýyl ákimderine qoıylatyn talap ta, olarǵa júkteletin mindet te árdaıym erekshe. Ákim – eń aldymen, halyqpen tikeleı jumys isteıtin memlekettik qyzmetshi. Bul – óte jaýapty jumys» dep aýyl ákimderine úlken jaýapkershilik artyp otyr», dedi Narıman Tóreǵalıev forýmda sóz alyp.
Ákimniń aıtýynsha, elimizde 2019 jyldan beri júrip jatqan saıası reformalar negizinde sońǵy 5 jyl ishinde oblystaǵy barlyq aýyldyq okrýgtiń ákimi saılanǵan. Jańadan saılanǵan ákimderdiń basym bóligi – buryn memlekettik qyzmette bolmaǵan azamattar.
«Halyq tańdaǵan basshylar jergilikti jurttyń muń-muqtajyn, sheshimin tappaı jatqan túıtkilderdi jaqsy biledi», dedi N. Tóreǵalıev.
Ata qonys, altyn besik aýyldy damytý úshin Aq Jaıyq óńirinde sońǵy 3 jylda aýqymdy jumys atqarylǵan. Máselen, «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobasy aıasynda oblysta 50 medısınalyq nysan paıdalanýǵa berilgen. Búginde Qaztalov jáne Bórli aýdandarynda aýdanaralyq aýrýhana qurylysy júrip jatyr. Joǵary oqý oryndarymen baılanys ornatyp ári áleýmettik qoldaýdy kúsheıtkenniń nátıjesinde 2023 jyldan beri óńirge 461 dáriger maman tartylsa, onyń 246-sy aýylǵa jiberilgen.
«Olardyń barlyǵyna kóterme járdemaqy berilip, turǵyn úımen qamtamasyz etildi», dedi ákim.
Sońǵy úsh jylda oblysta 30 jańa mektep salyndy. Onyń 9-y – «Keleshek mektepteri» ulttyq jobasy aıasynda boı kóterdi. Jańa bilim oshaqtarynyń 22-si aýylda ashylǵan. Osynyń nátıjesinde óńirde 11 apatty, 6 úsh aýysymdy jáne 12 beıimdelgen mektep ǵımaratynyń máselesi tolyq sheshildi. 15 mádenıet úıi men mádenı-sporttyq keshen paıdalanýǵa berildi. «Qazaqstan halqyna» qoǵamdyq qorynyń qoldaýymen aýyldarda 25 kitaphana jańǵyrtyldy. Olardyń kitap qory 20 000-nan astam kitappen tolyqty. Onyń syrtynda 2 aýdandyq kitaphanaǵa jańa ǵımarat salyndy.
О́ńir basshysy aýyl ákimderiniń biliktiligin arttyrý máselesine erekshe nazar aýdarylyp otyrǵanyn aıtty. Osy baǵytta byltyr 159 ákim «AMANAT» partııasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Ákimder mektebinen» oqyp shyqqan. Bul mektepte ákimder aýyl turǵyndarynyń tabysyn arttyrý, aýyldyq okrýgterdiń ál-aýqatyn kóterý, aýyl sharýashylyǵy kooperasııasyn damytý jáne memlekettik qoldaý quraldaryna qatysty qajetti aqparattarǵa qanyǵyp, praktıkalyq daıyndyǵyn pysyqtaǵan.
Aýyl-aımaqty basqarý, kóshbasshylyq qabiletti damytý máselesimen Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń jergilikti departamenti de turaqty aınalysyp keledi. Osy forým aıasynda ótken paneldik sessııalarda da sala mamandary aýyl ákimderine qajetti keńes, baǵyt-baǵdar berdi.
Narıman Tóreǵalıev óńirde sátti júzege asyp otyrǵan aýylnaılar ınstıtýty týraly aıtyp ótti.
«Máselen, Qaztalov aýdanynda 31 aýylnaı bar. Turǵyndar senimine ıe bolǵan belsendiler azamattyq qoǵam ókili retinde jergilikti máselelerdiń sheshilýi, ıgi bastamalardyń júzege asyrylýy jolynda erikti túrde eńbek etip keledi. Mysaly, Satybaldy aýylynyń aýylnaıy Rýslan Sarbaev týǵan jerge degen janashyrlyǵymen, izgi isterimen aýyldastarynyń alǵysyn arqalap júr. Ol kezekti bastama kóterip, 2026 jyly dúnıege kelgen sábılerdiń ata-anasyna 200 myń teńgeden syıaqy bergen. Mundaı belsendilikti Jańaqala aýdany týraly da aıtýǵa bolady», dedi oblys ákimi.
Aýyl degende, búginde okrýgterdiń ózin-ózi qamtý máselesi de óte ózekti. Memleket basshysy da tórtinshi deńgeıli bıýdjettiń derbestigin arttyrýǵa nazar aýdaryp otyr. Osydan birer jyl buryn Aqjaıyq aýdanyna qarasty Qaraýyltóbe aýyldyq okrýginiń ákimi Jánibek Ábirov tyń bastama kótergen: Ol óz aýylynan shyqqan, búginde Qazaqstannyń ár jerinde tabysty eńbek etip júrgen kásipker jerlesterimen kelissóz júrgizip, ol kompanııalardy týǵan aýylynda tirkeýge kóndirgen. Sonyń arqasynda sońǵy tórt jylda 5 kompanııa Qaraýyltóbe aýyldyq okrýgine tirkelipti. Nátıjesinde Aqjaıyq aýdanynyń qazynasyna 981 mln teńge kóleminde salyq túsken. Jánibek Iǵalıulynyń osy bastamasy forýmda barlyq aýyl ákimderine úlgi retinde taratyldy.
Árıne, aýyldaǵy kásipkerlikti órkendetý máselesi Prezıdent aıqyndaǵan basym baǵyttyń biri. Búginde Batys Qazaqstan oblysynda 291 aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıvi naqty jumys istep tur. Olardyń deni mal sharýashylyǵymen aınalysady. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy aıasynda 2023-2025 jyldary óńirge bólingen 14,4 mlrd teńgeden astam qarjynyń 11,2 mlrd teńgesine 1469 mıkrokredıt berilip, 1797 jańa jumys orny qurylǵan. Mysaly, Báıterek aýdanyna qarasty Makarov aýyldyq okrýgindegi «AMANAT-2022» aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvi 2024 jyly 26 mln 400 myń teńge nesıe jáne 52 mln 700 myń teńge lızıng alypty. Kooperatıvte 96 adam tirkelgen. Agrobirlestik kásipti ártaraptandyryp, baý-baqsha, qus jáne sútti mal sharýashylyǵymen qatar aınalysady.
«Biz «bir aýyl – bir kooperatıv» qaǵıdasyn basshylyqqa alǵan osyndaı ozyq tájirıbelerdi keńinen taratýymyz qajet. Kooperatıv halyqqa servıstik qyzmet kórsetip, ónimdi ortalyqtandyrylǵan túrde ótkizýdi uıymdastyrýy tıis. Qaı kezde de birikken bitiredi, uıymdasqan utady. Meniń bastamammen «Aýyl amanaty» baǵdarlamasynyń aıasynda óndirilgen ónimderdi ótkizý boıynsha oblys ákimdigi men «KPO B.V.» kompanııasy arasynda memorandým jasaldy. Zákirlik kooperasııalar arqyly jalpy somasy 1 mlrd teńgeden astam et, sút, maı, jumyrtqa jáne baý-baqsha ónimderi tapsyryldy», deıdi Narıman Tóreǵalıuly.
Halyqty jumyspen qamtý, olardyń tabysyn arttyrýǵa jaǵdaı jasaý – memlekettik saıasattaǵy basym baǵyttyń biri. Keıingi úsh jylda júıeli memlekettik qoldaý nátıjesinde óńirde ataýly áleýmettik kómek alýshylar sany azaıyp, kúni búgin oblys turǵyndarynyń 1,1 %-y ǵana járdemaqy alady. 52 eldi mekende ataýly áleýmettik kómek alatyn otbasy múldem joq. Byltyr óńirde 30 myńǵa jýyq adam turaqty jumyspen qamtylsa, onyń 19,1 myńy – aýyl turǵyny bolǵan.
Aq Jaıyqta aýyldyń baǵyn ashyp otyrǵan baǵdarlamanyń biri – «Qaladan – aýylǵa» óńirlik jobasy. 2024 jyly tikeleı oblys ákiminiń bastamasymen iske qosylǵan baǵdarlama aıasynda 218 otbasy, 1080 adam qaladan aýylǵa kóshti. Onyń 675-i – bala.
«Osy joba arqyly kadr tapshylyǵyn azaıtyp, jabylýdyń aldynda turǵan birneshe mekteptiń máselesin sheshtik. Búginde bizdiń bastamamyz ózge oblystarǵa da úlgi retinde usynyldy. Aýdan, aýyl ákimderi «Qaladan – aýylǵa» óńirlik jobasyn alda da belsendi túrde jalǵastyrýǵa tıis», dedi Narıman Tóreǵalıev.
Forýmda Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń tóraǵasy Darhan Jazyqbaı da sóz alyp, mundaı jıyndar aýyldyq aýmaqtardy damytýda mańyzdy ekenin aıtty. Ol elimizde memlekettik basqarý júıesi únemi jetildirilip otyrǵanyn kórsetip, kadr saıasatyndaǵy jańa bastamalarǵa toqtaldy.
«Elimizde memlekettik qyzmettiń gıbrıdti modeli qalyptasty. Búginde memlekettik qyzmetke, basshy laýazymdarǵa jeke sektordan 700-den asa adam taǵaıyndaldy. Budan basqa 450 joǵary bilikti jas mamannan turatyn Prezıdenttik jastar rezervi qalyptasty. Olardyń 76 %-y búginde túrli sektorda el ıgiligi úshin tabysty eńbek etip júr. О́ńirlerde jas basqarýshylar pýlyn qalyptastyrý maqsatynda ákimdikterge qajetti salalar boıynsha óńirlik kadr rezervin jasaýǵa múmkindik berildi. Mysaly BQO-da 30 adam rezervke alynyp, olardyń 73 %-y jumysqa ornalastyryldy. Memlekettik apparatta, ásirese aýyl jáne aýdan deńgeıinde kadr tapshylyǵyn joıý maqsatynda memlekettik qyzmetke jastardy tartý úshin ózge de múmkindikter berilip otyr. Atap aıtqanda otandyq JOO-lardy aıaqtaǵan úzdik túlekterdi aýdandyq jáne aýyldyq deńgeıdegi tómengi laýazymdarǵa konkýrstan tys taǵaıyndaý praktıkasy qoldanysqa endi. Osy jańashyldyq arqyly 2023 jyldan bastap memlekettik qyzmetke JOO-nyń 788 úzdik túlegi qabyldandy. BQO-da osyndaı tártippen 82 jas maman mansabyn memlekettik qyzmetten bastady», dedi Darhan Medeǵalıuly.
Forým minberinde sóz sóılegen Batys Qazaqstan oblysynyń prokýrory Nurbek Ulasbekuly «Zań men tártip» qaǵıdasy – memlekettik saıasattyń negizgi baǵdary ekenin aýyl ákimderiniń qaperine saldy. О́ıtkeni endi qoǵamdyq oryndaǵy árbir qylmys úshin ákimderdiń áreketine qylmystyq-quqyqtyq turǵydan baǵa beriletin bolady.
«Biz eldimekenderdiń ınfraqurylymyn jaqsartyp, quqyq buzýshylyqty azaıtýǵa bar kúshimizdi salamyz. Maqsat – ortamyzdy taza jáne uqypty ustaýdy qamtamasyz etý, halyqtyń quqyqtyq mádenıetin arttyrý», dedi prokýror.
N. Ulasbekuly sońǵy kezde óńirde 62 kóshe men 36 aýla jaryqtanǵanyn, 300 kamera jasandy ıntellektige qosylǵanyn habarlady. Zańsyz alkogol satqan 100-den astam alkomarket jaýapqa tartylǵan, 95 lızenszııa toqtatylyp, 7 dúken lısenzııasynan aırylǵan. 2025 jyly qoǵamdyq orynda mas kúıde bolǵan 10 600 tulǵaǵa hattama toltyrylǵan. Byltyrǵy 4 aıda masań kúıde 200 qylmys jasalǵan bolsa, bıyl qylmys sany 36%-ǵa tómendegen. О́ńirde jalpy qylmys kólemi de 20%-ǵa azaıǵan. Oral qalasy krımınogendik reıtıng boıynsha 3-ten 8 satyǵa tómen túsken. Oblysta ishimdikten bas tartqan aýyldar kóbeıip keledi eken. Máselen, jyl basynda 9 aýyl alkogolden bas tartqan bolsa, qazir 25-ke jetipti.
Nurbek Ulasbekuly aýyl ákimderin óz eldiekenderinde «Qaýipsiz óńir» jobasyn sapaly júzege asyrýǵa shaqyrdy. Iаǵnı aýyl basshylary úı janýarlaryn baǵýdy uıymdastyrý, mal urlyǵynyń aldyn alý, jol-kólik oqıǵalaryna jol bermeýge jaýapty bolýy tıis.
«О́tken jyly kóliktiń malǵa soǵylǵan 20 oqıǵasy tirkeldi. Oblystaǵy 1 mln 100 myń iri qara, 304 myń jylqynyń tek 19 myńyna flıpper ornatylǵan. Iаǵnı jumys áli kóp!», dedi prokýror.
Aýyl ákimderiniń forýmy aıasynda «Aýyl amanaty» baǵdarlamasyna qatysýshylardyń ónimderi de kópshilik nazaryna usynyldy.
«Men Jánibek aýdany Qamysty aýylynan kelip turmyn. Mamandyǵym dáriger bolsa da besinshi balam dúnıege kelgen soń kóńilim qalaǵan kásippen aınalysýǵa bel býdym. Byltyr jeke kásipker retinde tirkelip, 1,5 mln teńge qaıtarymsyz nesıe aldym. Qazir óz dúkenimiz, tátti nan pisiretin shaǵyn sehymyz bar. Eki adamǵa jumys berip otyrmyn. Aýyl halqyn, mektep oqýshylaryn tátti taǵamdarmen qamtyp, jeke turǵyndardan tapsyrys alyp, damyp kelemiz. Bolashaqta tátti taǵamdar ǵana emes, adam densaýlyǵyna paıdaly ashytqysyz nan pisirýdi qolǵa almaqpyz. Kásibimizdi keńeıtip, aýdan ortalyǵyna da shyǵamyz degen josparymyz bar», deıdi «Pamır» JK ıesi Meıramgúl Kúsenova.
Forým kezinde 13 aýyl túrli baǵyttaǵy tabysty nátıjeleri úshin 10 mln teńgelik syılyqqa ıe boldy. Máselen, ınfraqurylymy damyǵan, bilim, densaýlyq saqtaý, mádenıet, sport jáne jol salalary júıeli jolǵa qoıylǵan, turǵyndaryna jaıly orta qalyptastyrǵan úzdik aýyl retinde Bórli aýdanynyń Pýgachev aýyldyq okrýgine «Bereke bastaýy» atalymy tabystaldy. Al Terekti aýdanynyń Podstepnoe aýyldyq okrýgi shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytyp, jeke ınvestısııa tartýda joǵary nátıjelerge qol jetkizgeni úshin «Investısııa ordasy» atandy. Aýyl sharýashylyǵy salasyn órkendetip, jer qadirin arttyryp, eńbek ónimdiligin eselegen Bókeıorda aýdanynyń Han ordasy aýyldyq okrýgine «Jer jánnaty» nomınasııasy tabys etildi. Jastardy qoǵamdyq ómirge belsendi tartyp, aýyl damýyna tyń serpin bergen, jas býynnyń bastamalaryn qoldaı bilgen Qaratóbe aýdanynyń Saraljyn aýyldyq okrýgi «Jas ekpin» syılyǵyna ıe boldy. Ulttyq qundylyqtardy ulyqtap, mádenı is-sharalardy joǵary deńgeıde uıymdastyryp, salt-dástúrdi saqtaǵan Jánibek aýdanynyń Jaqsybaı aýyldyq okrýgi «Mádenı meken» atandy. Al «Taza aýyl» ataǵy tazalyqty tý etip, tabıǵatty qorǵaý, abattandyrý men kógaldandyrý jumysyn júıeli júrgizgen, kórikti kelbetimen erekshelengen Qaztalov aýdanynyń Jalpaqtal aýyldyq okrýgine berildi. Sıfrlandyrý men jańa tehnologııalardy aýyl ómiriniń ár salasyna engizip, zamanaýı damý jolyn tańdaǵany úshin Aqjaıyq aýdanynyń Taıpaq aýyldyq okrýgi «Tehnologııa tarlany» degen syılyqqa ıe boldy. «Qaladan aýylǵa» óńirlik baǵdarlamasy aıasynda joǵary jetistikke qol jetkizgen Jańaqala aýdanynyń Jańajol aýyldyq okrýgine «Kórikti kósh» nomınasııasy tabys etildi. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy aıasynda kásipkerlikti damytyp, turǵyndardyń tabysyn arttyrýda nátıjeli jumys júrgizgen Báıterek aýdanynyń Makarov aýyldyq okrýgi «Kásiptiń kilti» syılyǵyn ıelendi. Qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etip, quqyqtyq tártipti nyǵaıtyp, turǵyndardyń qaýipsiz ómir súrýine qolaıly jaǵdaı jasaǵan Oral qalasynyń Derkól kentine «Temirdeı tártip» syılyǵy tabystaldy. Salaýatty ómir saltyn nasıhattap, sportty damytýda jáne halyq densaýlyǵyn nyǵaıtýda úzdik nátıje kórsetken Syrym aýdanynyń Qosoba aýyldyq okrýgine «Salaýatty sana» nomınasııasy tabys etildi. Eriktiler qozǵalysyn damytyp, aýyldyń áleýmettik-ekonomıkalyq órkendeýine qoǵamdyq negizde belsendi úles qosqan Shyńǵyrlaý aýdanynyń Almaz aýyldyq okrýgi «Eriktiler eli» atandy. Jumyssyzdyq deńgeıin tómendetip, turmysy tómen otbasy sanyn azaıtqan Tasqala aýdanynyń Mereı aýyldyq okrýgine «Eseli eńbek» atalymy tabys etildi.
Forým kezinde týǵan aýylyna, ósken jerine árdaıym qoldaý kórsetip júrgen kásipkerler de qurmetke bólendi. Túrli seksııaǵa bólingen otyrystarda aýylda agroónerkásip keshenin keńeıtý, aýyl ınfraqurylymyn damytý máselesi keńinen talqylandy. Ásirese «Aýyl ekonomıkasy men bıýdjeti: búgingi ákimniń róli» taqyrybynda ótken sessııa otyrysy qyzyqty boldy. Paneldik sessııada aýyl ekonomıkasyn damytý, jergilikti bıýdjetti tıimdi josparlaý men paıdalaný, salyq bazasyn keńeıtý, memlekettik satyp alý rásimderin jetildirý jáne kommýnaldyq aktıvterdi basqarý máseleleri jan-jaqty talqylandy. Spıkerler naqty tájirıbege súıene otyryp, qolda bar múmkindik pen tetikti tıimdi paıdalaný jolyn túsindirdi. Ásirese, kiris kózderin ulǵaıtý, kásipkerlikti qoldaý, bıýdjet qarajatyn tıimdi ıgerý jáne rásimdik kedergilerdi azaıtý baǵyttaryna erekshe nazar aýdaryldy. Aýyl ákimderi tolǵandyrǵan suraqtaryn qoıyp, usynystaryn da ortaǵa saldy.
Memleket basshysy óz Joldaýlarynda aýyldy damytý – el damýynyń negizgi basymdyqtarynyń biri ekenin árqashan aıtyp keledi. Aýyldy damytý, ınfraqurylymdy jańǵyrtý, halyqtyń turmys sapasyn arttyrý – memlekettik saıasattyń ózegi ekeni ras. О́ńirdegi barlyq aýyldyq okrýg ákimderiniń basyn qosyp, tájirıbe almasýǵa, ózekti máselelerdi talqylaýǵa jáne jańa seriktestik baǵyttaryn aıqyndaýǵa múmkindik bergen Oral forýmy da osynyń aıǵaǵy boldy.
Batys Qazaqstan oblysy
