Dara

Sirá, bizde jazýshy kóp, sýretker sanaýly. Sol sanaýly sańlaqtyń biri Rahymjan Otarbaev eken­di­gine dál búgin eshkim kúmán keltire qoı­mas. Ol jan-jaǵyn ondaǵan, júzdegen, ál­de myńdaǵan qym-qýyt qubylystar qaý­ma­laǵan jaryq dúnıeniń, obrazdap aıtqan­da, onyń sahnasyndaǵy bas keıipkeri – Adam­zat­tyń aqıqaty men ańyzyn, arpalysy men alashapqynyn, aıbyny men aıbaryn, azaby men sherin aqyl-oımen órip, qııalmen kezip, qısynyn keltirip, psıhologııalyq, pálsa­palyq, poetıkalyq oramdarmen úıles­tire alýǵa jetken jankeshti kórkem tulǵa. Ádebıettegi ádettegi jazý dástúrlerin jaıyna qaldyryp, o jaq, bu jaǵyn oqys oıatatyn oı-júıesiniń tóbesin tótennen kórsetip, tógildire ádipteıdi. Aldymda jatqan «Shyńǵys hannyń kóz jasy» kitabynda dál osyndaı daralyq birden bıiktep shyǵa keledi. Jarty álemniń janyn japyraqtaı qaltyr­atqan, aspanyn alaı-túleı, aıaǵy­nyń astyndaǵyny astan-kesten etken, arys­tansyǵandardyń aıaǵyn kókten keltir­gen, qarsy kelgendi qan qaqsatqan Qahannyń kóz jasy... Ony taqyryp etý Rahymjannyń oıyna qaıdan kelgenin kim bilsin. Oılaý júıe­si­men ózin otqa da, sýǵa da salyp júretin jazýshynyń kez kelgen paıymmen kelisimge kele qoımaıtyny kóp jaǵdaıda kereǵar kesek minezinen shyǵar. Já, sonymen, «Shyńǵys hannyń kóz jasy»... Taǵy bir tań atqan. Alshaıa qon­ǵan aq ordanyń qaýsyrma esigi aıqara ashy­lyp, ishten Uly Qahan shyqqan. Az ǵana qolmen ań qaǵyp shyǵýǵa ańsary aýdy. Ańtarylyp aspanǵa qarasa tóbede aqsha bult... Qashaǵan oı ári de, beri de alyp qashady. Jappaı ımengen, ıilip-búgilip lábbaılaǵan qujynaǵan qudaıdyń quldarynan jalyǵa bastaǵan. Biri kelip, biri ketip jatady. Qaıta qaıyrylyp kelip, qaıta qara kórsetpeıtini bar. Qanshasy umytylady, esinde qalmaıdy. Dúnıeniń tórt torabyn úńgip bara jatqan túmenderi de oqtyn-oqtyn qara úzedi. Birde dala, birde shahardyń shańyn qaǵyp. Bárine kózi jetpeıdi, kóńilimen ǵana kóredi. Amaly, aılasyn joldaıdy. Al aqsha bult... Onyń joly bólek. Tóbesinde qalmaı syrǵyp otyrady. Qasireti kóp qara jerdi qaǵyp-silkýge jibergen Kók Táńiriniń pármeni. Tańǵutty shapqanda baıqap edi alǵash. Sodan beri elý jyl. Qashaǵan oıdyń qabaǵy ashyldy. Býrhan-Haldýn taýymen ıyqtasyp turǵan jotaǵa kelip qalǵan eken. Sońyndaǵy qosyn qıqý salypty. Aldynda bultaqtap qashqan túlki. Jonynda qyzyl alaý oınap, kóz jaýyn alady. Kóz jaýyn alǵan neniń de qyzyqtyrmaıtyny, qıqý saldyrmaıtyny joq. Qolyńa túsirmeı janyń tynbas. Qolyńa túsire almasań kúıigi jaman. Qýǵynǵa áýeli qumaı tazylardy saldyrǵan. Buıyrmapty. Qos qaptaldan qosyla qýǵan qumaılar inine kelip, kirip ketken túlkini ustaı almaı sandalyp qaldy. Ákesinen qalǵan bir ónege. Qasqyr qa­shyp kirgen bir apandy qazǵanda onyń úsh tarap aýzynan bóri, túlki, qarsaq qashyp shyq­qanyn aıtqan. – Siz qaı ańnyń sońyna tústińiz? – dep surap edi bul. – Balam, meniń dáýrenim ótip barady. Sen qaısysyn ustar ediń? – dep Esýgeı Tımýchınge synaı qarady. – Qolymnan kelse bir-birine ustatar em! Jazýshy Uly Qahannyń uly joryq­taryn­da ákeden qalǵan sol ónegeni ómirsheń etkenin meńzeıdi. Jeńiske jetkizer eń myqty tásili bolǵanyn tańbalap otyrady. Jalǵyz sol ma... Uly joryq aldynda... talaı tańdy táńirimen kútip qıqýǵa shyda­maǵan taý men tastyń, jazyq pen ormannyń ań ataýlysy tumsyq óte almas shegine kelip, uılyǵyp qalar. Sonda qosynnyń keń ashylǵan qushaǵy qaýsyrylar. Janynan bezgen janýarlardy top-tobymen bir jazyq­qa jınar. Topalań sonda bastalar. Rahym­jan Uly Qahannyń áskerı taktıka­lyq danalyǵynyń álippesin osy áreketinen ańǵartady... Qalyń túmennen qarsha bora­ǵan qan-qasap bastalar. Jaıshylyqta bir-birin alqymdap jatatyn ań ataýly myna joıqyn qyrǵynda bir-birin pana tutatyn qubylysty aıtyńyz. Qoıannyń túlkiniń baýyrynan shyqpaı qoıǵanyn kórgen. Ákesi Esýgeıdiń qoı qýǵan ıtti sol qoıǵa qosaqtap sabaǵany esinde. Keıin ıt qoı-eshkige jýymaıtyn bolǵan. О́zge tuqymdastaryn da ýaq malǵa jýytpaıtyn bolypty. Dostyq ár jerde emes, tar jerde týady eken... Túısik degenińiz, túpsiz bolar. Túkpir-túkpirine túren salmaı sáýle túspeıdi oǵan. Osyny jaqsy biletin Rahymjan óziniń danalyq tanymynda ádebıettiń eń qajetti detali – joǵarydaǵydaı ıa ańyz, ıa aqıqat, biraq sumdyq áseri bar kórinisterdi kóbirek kóldeneń tartyp otyrady. Qıqý qaıta estildi... Tili salaqtap, sandalyp qalǵan qumaı tazylardy jaıyna qaldyryp, qyrannyń tomaǵasyn sypyrdy. Úsh kúnde tórt qasqyr, toǵyz túlki alǵan qandykóz. Qunyǵyp ushyp, quıylyp túskenimen, amal qane, aılasyn asyra almady. Túlkini taý bókterinen qýdyryp shyqty. Qandykóz qaıta quıyldy kókten... Qashqan túlki aılasyn asyrypty... Qyran atqan jebedeı bop kókten taǵy sorǵa­lady... Qyrandy biri er aldyna óńge­rip alyp­ty. Topshysy synǵan... Qaıran, qandykóz... Jazýshy túptiń-túbinde tasqa salsań ótetin qylyshtyń júzi de maıyrylatynyn, naızanyń ushy da qaıyrylatynyn, aıbyn­dynyń aılalydan jeńiletinin ısharalaı ma. Baq taıar kez keledi der. Kimge de... Qahan at tizginin tartyp turyp, aspan­ǵa qaraǵan. Aqsha bult ta aıaldaǵan eken. Kenet Býrhan-Haldýn taýyn órleı kóshken qara bultqa kózi túsken. Arystan jaldanyp, alýan músinge túsip, órship keledi eken... Qara bult... Tazylar qyńsylady. Qyran saý qanatyn sabalap, shańqyldady. Aqboz tulpar ishin tartyp, pysqyrynady. Qara bult túıdek-túıdek tóbege kelgen de edi. Arty ne bolady? Jańbyr jaýa ma, burshaq ura ma... Baqqa kelgen soqqy ma, sor ma. Aqsha bultqa janasýy muń eken, aıbat shekkendeı kúrkiliniń kúsheıýi qalaı... Keshikpedi ǵoı, aq bult pen qara bult jaǵalasa jóneldi... Osy tusta Rahym­jannyń Uly Qahannyń jan-dúnıesimen baryp astasatyn oıyndy eti on bólek oıy oń-solyńdy orap shyǵa keledi.  * * * Quıryq-jaly súzilgen myń sáıgúlik myń tarapqa bas bermeı aǵyzyp bara jatyr eken deıdi... О́mir-jahannyń jazırasynda óziń ketip barasyń. Artyńda qalyń qol. Túmen-túmen bolyp batysqa qaraı jóńkiledi. Bilgeni olar da ózara qyrqysyp jatqan jurt. Kók Táńiriniń qudiretimen Shyńǵys hannyń ózi kele jatqanyn seze me. Bile me munyń joqty bar qylǵanyn, bardy nar qylǵanyn, janyndaǵy nókerleriniń báriniń aqsúıek atanǵanyn, esiktegi bastaryn tórge jetkizgenin. Demek, kimde-kim quldyq uryp qarsy alsa, bul onyń janyn saqtaıdy. Kesim sol... Qulaǵyna álem-tapyryq daýys keldi. Oń tizesinen oryn bergen Sarynshap. Otyrardyń janynda munyń alty júz túıege artqan kerýeni tonalypty. Kerýenbasynyń basy shabylǵan. Esi durys el elshini laqsha baýyzdar ma edi. Jaýlyq tilegen qaraýlyq. Josyqsyz dushpandyq. Qudaı tobasyn umytqan astamshylyq. Endeshe, otqa orap, kúlge kómý kerek. Kúlli álemnen záre-qut qalmasyn. Ar jaǵy belgili... Iаpyraý, sonda Qaıyr han basyn ıip, tize búkpedi ǵoı. Sur jebe sulatyp túsirip edi qaıran erdi. Endigi kezek Buqaraǵa kelgen. Dinmen demalyp otyrǵan jurt. Ámiri ras, kúnde quldyq urǵanymen, bas múftıi Nájimeden Kúbira tóbesin de kórsetpegeni. Aldyrdy. Basyn ımedi, tizesin búkpedi. Kók Táńiriniń dara jaratqan qudiretti ámirshisinen záredeı seskenetin túri joq. Kók Táńirisin kózine ilse, qane. Aýzynda Allasy ǵana. Tek soǵan bas ıedi... Munyń quzyryna túkirmeıdi de. Kórsin ony. Súbedeıge qarady. Ǵulamanyń basy domalap ketti... Átteń... Tátti ótirik pen ashy shyndyq­tyń arasynda bosqa ketken esil er. Qaıyr han da, ǵulama da. Sheksiz bıliktiń shermende qylar jaryq dúnıeniń shekesinen shertip otyrǵan dáýrenin qaperine alyp pa. Qap! Átteń!.. Uly Qahannyń kóz jasynyń bir tamshysy taǵy da mólt etkendeı...  * * * Quıryq-jaly súzilgen myń sáıgúlik myń tarapqa bas bermeı aǵyzyp bara jatyr eken deıdi... Shylbyry joq dúnıeni shyrkóbelek aınaldyryp, qumyn sýyryp, tasyn ýatyp quıyndaǵan bolsa da, aıaǵy da joq, ótkeni tarıh, búgini ókinish, erteńi belgisiz máńgilik-aý, osy. O basta kim paıymdaǵan dál, óstip. Dúnıedegi aıarlyq pen ishtarlyq, jaǵympazdyq pen satqyndyq, qyzǵanysh pen qııanat anaýsy jaý bolyp jaǵadan, mynaýsy bóri bolyp etekten alatyn, qıly-qıly qyrsyq pen kesirdiń kúlin kókke ushyrý bolmady ma, bar maqsaty. Joıqyn joryq. Saýdakentke bettep bara jatty. Kezinde qarsylyqsyz bas ıgen endi kelip, táýbesinen jańylypty. Túlen túrtken. Qahannyń uly maqsaty – el men eldi jalǵap saýda jasaǵan, jurtqa zárý qazyna artqan kerýenniń jolyn tospaý, dushpandyq tanytpaý, bul tirshilik nári darııany bógegenmen birdeı. Kimde-kim bul qaǵıdany qasaqana buzsa, jazasy, ólim! – deıtin pármenine opasyzdyq jasaǵan. Ákesi Esýgeı aıtqan ertegi esine túsedi ǵoı. Kóterile ushyp kele jatqan bir top úırekke jolaı suńqar kezdesip jón suraıdy ǵoı. Olar aıtsa, júzip júrgen kólderi sasyp ketken, amal joq alystaǵy sýy móldir kólge ushyp barady. «Aman tursańdar, – depti suńqar, – ony da sasytarsyńdar». Aı astynda áli de kóp nárse ózgere qoımas. Kedeıdi baı qylyp, qorqaqqa qylysh ustatty, sarańdy sahı etti, ólimshige ómir berdi. Biraq týa bitti topas bolyp jaratylǵan adamǵa aqyl kirgize almadym... Uly ókinish. Qahannyń kóz jasynyń bir tamshysy osy bolar, sirá...  * * * Quıryq-jaly súzilgen myń sáıgúlik myń tarapqa bas bermeı aǵyzyp bara jatyr eken deıdi... Bezben kúnderdiń beridegini belden basyp, arydaǵynyń berekesin alyp, bebeýlegen jóńkilis. Sanadaǵy sansyz eles sarqylǵan joq. Qaısybirde ishteı bir oıǵa bekingen edi-aý. Tórt uly men noıandaryna jasyryn tapsyrma bergen... Ilkide túmen-túmen áskerdiń jasaqtalǵan tusy. Qytaıdan tutas aýyldy kóshirtken. Qoldarynan kelmeıtin ismerlikteri úshin. Odan otashylaryn aldyrtty. Qaraqorymǵa parsy men orysty, Kavkaz ben Qyrym­nan zergerler aldyrǵan. Odan Býrhan-Haldýnnyń tar qoltyǵyn úńgitken. Ishi keń saraıǵa aınaldy. Uzyny úsh qulash, eni qos qulash altyn tabyt jasatty. Qos búıirinde Kavkazdan aldyrǵan qaýǵa saqaldar jaz­ǵan sóz órnekteri. «Kók Táńiri qoldaǵan álem bıleýshisi Shyńǵys han»: «Altyn tabytymdy qozǵasańdar, aqyr zaman ornaıdy». Tabyttyń tórt buryshyn tinte qaraǵanda titirkenip ketti. Kók Táńiriniń pármenimen jaryq álemge kelip, jarty álemdi japyraqtaı qaltyratqan jan ıesine aqyr sońynda buıyrǵany osy ǵana ma?! Árıne, solaı. Rahymjan eshqashan eshkim ózgerte almaıtyn osy qatal zańdylyqty eske salady. Endi jaryq dúnıege Uly Qahan bolyp kelgen osy jan ıesi jaryq dúnıeden neni izdedi, neni kóksedi, jarty álemniń qaqqanda qanyn, soqqanda sólin alǵan, Qudaıdan ózgege jaratylysy sirá, máńgi qupııa qalar qubylys týraly Rahym­jannyń aıtpaǵy, izdep tapqany ne? Áýeli, menińshe, Uly Qahandy Rahymjan adamzattyń aqylǵa shaqyrǵan Kók Táńiri­niń adamy dep paıymdaıdy. Týma qudiret, tuńǵıyq qýat, dep. Ony Rahymjan sóıletse: «Men, Uly Qahan, jer betinde tutas memleket qursam dedim. Osy maq­satta qanshama qaıratymdy saryqtym. Tózimimdi taýystym. Dindi syıladym. «Eki pendeniń senimine qııanat qylmadym. Baǵynǵannyń basyn qadirledim. Shaharyn qıratpadym, mal ósirsin, baqsha salsyn, ań aýlasyn dedim. Men at tuıaǵym jetken jerde qatygezdik qaldy ma? Álde izgilik dánin septim be?». Dúnıeni bolashaqta qara kúsh emes, asyly, aqyl bıler»... Bul sózdi kim uqty, kim túsindi? Qaısysy aqylǵa keldi? Túk bitirmegen kúnde túrkiniń qaýipsizdigin úsh júz jylǵa qamtamasyz etip ketkenin kimderi moıyndar? Bilmeıdi. Sirá, kóz jasynyń bir tamshysy sol bolar.  * * * Quıryq-jaly súzilgen myń sáıgúlik myń tarapqa bas bermeı aǵyzyp bara jatyr eken deıdi... Artyna moıyn burýǵa mursha berer emes. Elbeńdegen elesten... Kóılek-dambalyn kergilep, jaǵalaýda shabaq súzip turǵan óńsheń jas órken balalardyń arasynan ózin kórdi. Endi, mine, sol jaǵalaýǵa jez saqaly jelmen oınap kelip tur. Tanymaı tur-aý. Men baıaǵy jaǵa­­laý­da shabaq súzetin Temýchınmin ǵoı, Esý­geı baha­dúrdiń uly, dep bar daýysymen jar sa­lyp kórdi. Estigen, eleńdegen eshkim joq. Arǵy bette Anasy aǵarańdaıdy. О́zennen ótip baraıyn dese, «Asyqpa ulym, sońyńdy saılap kel» – deıtindeı anasy. Sońyńdy saılap kel!.. Saılaǵanda... Rahymjan Uly Qahannyń ótken-ketken kúnderiniń salaýaty men keler kúnderdiń qanaǵatyn sanamalasa: Joshy áýletiniń enshisinde Altaı men Saryarqanyń saıyn dalasy, kúlli qypshaq ulysy, sıyrdyń búıregindeı bólshek-bólshek orys knıazdikteri, barlyq Batys Evropa. Shaǵataıda Túrkistan men Aýǵan jurty, Hınbýstan, Parsy men Kavkaz taýy. Úgedeıde atajurt, Jońǵar men Shyǵys Túrkistan. Tóle naımandar men tańǵut­tardy, Szın memleketin ıelengen. Japon araldary, Soltústik Muzdy muhıt, Tynyq muhıtqa jetý keler kúnniń enshisi bolar... О́zennen ótpek edi... Elesi túskirdi qarashy... Taı-talas ta baıaǵy. Jebe men Súbedeıdiń qos túmeni Kavkaz taýyna taban tirep, taýlyqtar tal­qan­dalyp, qypshaqtar Edil ózenine sheginip... Uly Qahannyń qabyrǵasyn kúıeý balasy Týgagúldiń parsynyń baı shaharyn shaýypty degen habar qan qaqsatyp jibergen. О́nerlilerin qoldan qyrypty náleti. Qaı shaharǵa qyrǵyn salsańdar da ónerli adamdaryna, shaıyr men pál­sa­pa­shyǵa, jylnamashy, ǵalym men qarý soǵý­shyǵa qol kótermeńder degen jarlyǵy qaıda! Janyn alyńdar, degen kúıeý bala­nyń. О́ner – bolashaqqa túser sáýle. Uly Qahan ónerdi adamzattyń aqıqatyna jet­kizer jalǵyz jol dep te uqqan shyǵar... Otyrardy oırandaǵanda, taý bolyp úıilgen sansyz kitapty Súbedeıge órtet­peı, Saıramǵa shyǵar joldaǵy bıik tóbe­niń basyna toqsan arbamen toǵyz kún áreń taýysqan. Qoıma jasatyp, jel tımeıtin­deı, sý shaıa almaıtyndaı etip jasyrmady ma... Rahymjan shyǵarmasynyń konseptýal­dyq jetistigi – kompozısııalyq quryly­mynda. Oqıǵalary bir-birimen sheber úılesim taýyp, urshyqtaı úıirilip, ón-boıyńdaǵy ózińe beımálim oılar oqys oıanyp ketip jatady. Uly Qahannyń betin jas jýdy... Kún sáýlesi óship barady. Jylnamashy túrik qaıda júr. Amanaty... Bul ketken soń... Aspan astyn dań qylǵan ataǵy alysqa keter. Biri maqtanysh tutar. Biri qanisher der. Báribir munyń rýhy muqalmas. О́ıtkeni, ol máńgilik jalǵyz atty jolaýshy... Quıryq-jaly súzilgen sáıgúlikter qaıda ketken?! Myń qumyrsqa myń taraptan ózine qaraı qujynap kele jatqany nesi?.. Kók Táńiriniń jer betine jibergen jan ıesi, jarty álemdi alaqanynda oınatqan, ulan-ǵaıyr uly dalada ózdi-ózi qyrqysyp jatatyn usaq-túıek ulystardyń basyn biriktirip, etek-jeńi keń el etken, tuqym-tuıaǵy qazaq degen halyqtyń qasıetti handaryna aınalǵan Uly Qahan ajaly qara bultty qaq jaryp shyqqan naızaǵaıdyń bir butaǵynyń soqqysyna qulap túskenin kórmeısińder me! Bul endi jazýshynyń kóz jasy, sirá... Rahymjannyń «Shyńǵys hannyń kóz jasy» kitabyna birneshe tańdaýly áńgimeleri de engen. О́mir shyndyǵy men kórkem shyndyq ózgeshe órilgen, bir-birimen bite qaınasqan, aıtary aıaǵyna deıin aqıqatymen jetelep, boıaýy men naqyshy birlesip, kórkem bıigine bir jeri búlinbeı, búkil qasıetimen bútin jetken dúnıeler. Qaı-qaısy da shaǵyn. Sol shaǵyn áńgimelerde qazaq janynyń tabıǵı qubylystaryn qulaqtan kirip, boıdy alar, qunarly da, qýaqy tilmen qumaryńdy qandyryp aıta bilgen. «Altyn balyq», «Nobelden qalǵan mura» áńgimelerin oqyǵanda ańǵaldyqqa kúle otyryp, josyq­syzdyq pen pátýasyzdyǵyna janyń kúńire­nip ketedi. Oqyp bitken soń «Oıpy­raı» osy biz kimbiz, erteń kim bolamyz, bolamyz ba, bolmaımyz ba? – degen surapyl suraqtan oılanamyz da otyramyz. Rahymjannyń «Satqyn» áńgimesi –  áleýmettik ádiletsizdikke ishki qarsylyqtyń aqıqat kórinisi. Ol qarsylyq, qoǵamnan kóńil qalyp ketý sııaqty qaýipti kesapattan eskertedi. R.Otarbaevtyń qazaq ádebıetiniń áńgime janryna jańǵyrtý ákelgen, jazylýy jaǵynan álemdik kórkem mádenıetpen úndesetin dúnıeleri jan-jaqty taldaý, Memlekettik syılyqqa usynylǵan shyǵar­malardy nasıhattaýda maqala kóleminiń sheginen aspaýǵa baılanysty aıyz qandyra aıtýdy aldaǵy kúnderge qaldyrýǵa týra keledi. Al qazir aıtarymyz, R.Otarbaevtyń «Shyńǵys hannyń kóz jasy» kitaby – búgingi tańda qalyń toptan qara úzip dara shyǵatyn, ıaǵnı, áde­bıeti­mizdiń eń mártebeli syılyǵyna birden-bir laıyq kórnekti kórkem dúnıe. Nesipbek DÁÝTAIULY, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, halyqaralyq Alash ádebı syılyǵynyń laýreaty