Aýqymdy ister aımaǵyna aınaldy

Bıyl el táýelsizdigine 25 jyl tolady. Osy jyldar ishinde el birliginiń arqasynda alynbas asýlar alyndy. О́rkenıetti damy­ǵan 50 memlekettiń qataryna qo­syldyq. Kók týymyzdyń beıbit kún aspanynda jelbirep, el táýel­­sizdiginiń tuǵyrlana túsýine eli súıgen, elin súıgen Elbasy N.Nazarbaevtyń salıqaly, sarabdal saıasatynyń jemisi ekeni barsha­myzǵa aıan. Táýelsizdiktiń tunyq aýasymen tynys alǵan jyldary aýdan ekonomıkasy da ósip-órkendeý jolyna qadam basty. Elba­symyzdyń jyl saıynǵy Qazaqstan hal­qyna arnalǵan Joldaýlary bola­sha­ǵymyzdyń baǵdarshamyna aı­naldy. Atqarylar aýqymdy ister­ge tyń serpin berdi. Árbir sa­laǵa arnalǵan memlekettik baǵ­dar­la­malar aıasynda halyq múd­desi, ıgiligi úshin óreli ister keń­ge qanat jaıdy. Alǵa qoı­ǵan min­­detterdi júzege asyrý ba­­ǵy­­tynda ústimizdegi jyl­dyń qań­tar-maýsym aılarynda nátı­jeli isterdiń júzege asýyna qol jet­kizildi.

«Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda ótken jy­ly Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qatysýymen jalpyulttyq tele­kópir arqyly úlken joba «Evro­Hım-Tyńaıtqysh» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń taý-ken óndeý kesheni iske qosyldy. Atal­mysh kásiporyn 2015 jyly 319,8 myń tonna ónim óndirgen bolatyn, al bıyl 640,0 myń tonna fosfor ónimderin óndirýdi josparlap otyr. Osy ýaqytqa deıin «EvroHım-Ty­ńaıtqysh» JShS men «EvroHım-Qarataý» JShS 170,3 myń tonna ónim óndirdi. О́ndirilgen ónimder shetelderge jiberildi.

Sonymen qatar, «EvroHım-Qara­taý» jaýapkershiligi shek­teý­li seriktestigi Jańa­­tas qala­syn­daǵy fosfattardy qaıta óń­deıtin hımııalyq keshen (2 kezeń) qury­lysyn júrgizýde. Keshen 2019-2020 jyldary iske qosylady. Jobanyń quny – 950,0 mln AQSh dollaryn qurap otyr. Keleshegi kemel, bolashaǵy jarqyn Jańatas qalasynyń tarıhı tamyry tereńde jatyr. Jańatas taý qoparyp, tas jarǵan kenshilerdiń qut mekeni. Qalanyń irgetasy qalanǵan kúnnen bas­tap bul qutty mekenge burynǵy Odaq­tyń túkpir-túkpirinen jas­tar kelip qonys tepti. Sóıtip, jas­tar qalasy atandy. Qazirgi tańda munda turyp jatqan kóptegen ult ókilderi sol kezde kelgen jas­­­­tardyń urpaqtary. Búginde «EvroHım-Tyńaıtqysh» JShS jumysy qaıta jandana túsýde. Sondyqtan bul eńbek ujymy­nyń kúnnen-kúnge qarqyn alǵan qat-qabat qyrýar jumystaryna jalyn atqan jastardyń kúsh-qaı­raty, jigeri kerek. Aldaǵy ýa­qyt­ta qalamyz jas kenshilermen to­lyǵa túsedi degen oıdamyz. О́nerkásip kóleminiń ulǵaıýyna jumys istep turǵan óndiristerdi jetildirý jáne qaıta jańǵyrtý maqsatynda bıyl birneshe ınves­tısııalyq jobalar iske asyrylady. «Taraz kólik joly» jaýap­kershiligi shekteýli seriktestiginiń asfalt-beton zaýyty óńirlik ındýstrııalandyrý kartasyna 2015 jyly engizildi. Salynatyn ınvestısııa kólemi 250,0 mln teńge. Jylyna 600,0 mln teńgeniń ónimin óndirý josparlanyp otyr. Onda 50 jańa jumys orny ashylady. О́ndiristik bazada qurylys-montaj jumystary aıaqtal­ǵan, búgingi kúni zaýyt 1200 tonna daıyn asfalt pen 1000 tonna qı­yr­shyq tas óndirdi. Atalmysh zaýytta elektr jelilerin júrgizý maq­satynda «Bıznestiń jol kartasy- 2020» baǵdarlamasy boıynsha 57,0 mln teńgege qujattar jasalyp, mem­leketttik saraptama alyndy. 74 azamatqa «Bıznes keńesshi» oqý kýrsynyń sertıfıkaty tabys etildi. «Asyl tuz kompanııasy» kásipornynyń as tuzyn óndirý zaýytyna 700,0 mln teńge ınvestısııa jumsalady. 75 jańa jumys orny ashylyp, jylyna 50,0 myń tonna as tuzy shyǵarylady. Zaýyt qurylysy jalǵasýda.

Sonymen qatar, osy eki jobamen shektelip qalmaı aýdanǵa ınvestısııalyq jobalardy izdestirip, ony ón­diriske engizý jalǵasýda. Atap aıtqanda, Jańatas qalasynda ashýǵa josparlanǵan «SODIUM» jaýapkershiligi shekteýli serik­testigine 2016 jyldyń aqpan aıynan bastap jumys júrgizýge jer ýchaskesi bólinip berildi. Zaýyttyń jobalyq quny – 262,0 mln teńge. Sarysý jáne Talas aýdan­daryndaǵy iri óndiris orny – «Qazfosfat» JShS fılıaly «Qarataý» taý-ken óńdeý kesheni de qazir damý ústinde. Fosfor ónimi Eýropa jáne Azııa memleketteri tarapynan úlken suranysqa ıe bolýda. О́nim Shyǵys jáne Batys Eýropaǵa, TMD elderine, Qytaıǵa jáne ishki tutynýshylarǵa shy­ǵa­rylady. Keshende barlyq ma­mandyqtar boıynsha 2 myńnan astam adam jumys isteıdi. Ortasha aılyq jalaqylary 92000 teńgeni quraıdy. Memleket aýyl sharýashy­ly­­ǵyn damytýǵa kóp kóńil bó­lýde. Onyń aıqyn dáleli – agro­­qu­rylymdardyń isin ilge­ri­letýge ba­ǵyttalǵan memlekettik baǵ­dar­lamalar. Biraq, jasyratyny joq, mundaı jeńildikter týraly qarapaıym eńbekkerler, tipti tájirıbesi bar, belgili kásipkerler de jete bile bermeıdi.

Sol sebepti, biz osy baǵyttaǵy túsindirý ju­mystaryn jandandyrýǵa bel býyp otyrmyz. Byltyr aýdanda oblys­tyq deńgeıde úlken ın­vestısııalyq forým ótti. Sol jıynda aýdan ákimdigi men ınves­tısııalyq jobalardy iske asy­rýshy aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń basshylary yntymaqtastyq memorandýmyna qol qoıdy. Memlekettik baǵdarlamalar arqyly qandaı jeńildikter jasalatyny jaıly keńirek áńgime qozǵaldy. Memorandýmǵa qol qoıý arqyly sharýalar aýdanda 100 basqa arnalǵan mal bordaqylaý alańyn salý, 150 sıyr syıatyn taýarly-sút fermasynyń qurylysyn júrgizý kelisimderine qol jetkizdi. Forýmda kásipkerler kótergen máseleler boıynsha, naqtyraq aıtsaq, jańadan tuz óńdeıtin zaýyt salý, sonymen birge, asfalt jasaıtyn óndiris ornyn paı­dalanýǵa berý, qurylys materıal­daryn óńdeıtin sehtar ashýǵa naqty qoldaý kórsetile bastady.

Sondaı-aq, qus fabrıkasy, jún jýý, qamystan qurylys materıaldaryn daıyndaý, shujyq sehtaryn ashý sekildi iri jobalar da kezeń-kezeńimen júzege asyrylýda. Jalpy, kásip­kerlikti damytýǵa arnalyp aýdan­da arnaıy ındýstrııalyq aımaq quryldy. Júzege asyrylatyn jańa ın­vestısııalyq 12 jobanyń quny 1,2 mıllıard teńgeni quraıdy. Aýdanda sharýanyń ónimdi jumys istep, kásip jasaýyna barynsha múmkindikter jasalýda. Degenmen, áli kúnge óz jerin ıgere almaı nemese birigip irilene almaı otyrǵan qaýqarsyz sharýa qojalyqtary da joq emes. Olar keshegi keńshar men óndiris­tik kooperatıvter taraǵan shaqta paılyq úlesterine jer, tehnıka, jyljymaıtyn múlik alyp, biraq ony ári qaraı damyta almaǵan sharýalar qataryna jatady. Birneshe jyl boıy egin ege almaı, qoldaǵy bar tehnıkasyn satyp jibergen sharýalardyń búginde jerlerin jalǵa bergennen basqa amaldary qalmaǵan. Usaq sharýashylyqtardyń qolǵa alǵan isi de mardymsyz. Birigip irilenbeıinshe alǵa jyljý joq. Osy máseleler sharýa qojalyq basshylaryna keńinen túsindirilip, qozǵaý salynýda. Qazirgi tańda paıdalanylmaıtyn jerlerge taldaý jasalyp, ıge­rilmeı jatqan jerler konkýrs arqyly ıelerine qaıtarylýda. Bul jumys óz nátıjesin berýde. Júıeli júrgizilgen ju­mys­tardyń arqasynda sońǵy jyldary Jon jotasy qaıta túlep, turǵyndar qyzyl qyr­mannyń qyzyǵyn, rızyǵyn kó­re bastady. Aýdanda egin sha­rýa­shylyǵy boıynsha 2015 jyl qo­rytyndysynda 1,9 mıllıard teń­geniń ónimi óndirilýi – sonyń aıǵaǵy. Byltyr egistikke 17040 gektar jer paıdalanyldy.

Bul burynǵy jyl­darmen salys­tyrǵanda bir­neshe ese joǵary kórsetkish. Gek­tar túsimdiligin arttyrý úshin agro­­teh­nıkalyq sharalarǵa da baryn­sha nazar aýdarylýda. Ásirese, sharýalar lızıngke jańa tehnıka ala bastaǵaly jer óńdeýdiń sapasy arta tústi. Oraıy kelgende «Igilik» óndiristik kooperatıvi lızıngke qosymsha tehnıka alyp, mashına-traktor parkin jańalady. Memleket tarapynan «MTZ»-80 traktory tegin beriledi. Kásipkerlik salany damytý ýaqyt talaby. Aýdanda shaǵyn jáne orta bıznesti damytý ba­ǵytynda 1954 kásipkerlik nysan tirkelgen, ótken jyldyń tıis­ti kezeńimen salystyrǵanda 74 birlikke nemese 3,9 paıyzǵa ósken. Onyń ishinde 13-i orta, 1 941 shaǵyn kásipkerlik nysandary. Byltyrǵy jyldyń esepti kezeńimen salystyrǵanda jeke kásipkerler sany 1256-ten 1326-ǵa artyp, 70 azamat kásippen aı­na­lysýda. Al jaýap­ker­shiligi shekteýli seriktestikter sany 79-dan 99-ǵa ul­ǵaıyp, 20 jaýapkershiligi shek­teýli seriktestik memlekettik kirister basqar­masyna tirkeýge engizildi. Aýdandaǵy shaǵyn já­ne orta bıznes nysandaryna 5 751 adam­ ýaqytsha jáne tu­raqty jumysqa tart­ylǵan.

Saýdakent aýylynda kún­de­likti 350-400 dana nan pisiretin naýbaıhana ashyldy. Jyl basynan beri naýbaıhanalarǵa tu­raqtandyrý qorynan 3,6 mln teńgege 60 tonna birinshi surypty un taratylyp berildi. 2016 jyly aqpan aıynda aýdan kásipkerleri men sharýa qojalyqtarynyń qa­tysýymen barlyq aýyldarda jyljymaly jármeńke ótkizilip, 3,5 mln teńgeniń taýarlary satyldy. «Taraz» saýda-sattyq kompanııasy» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń qatysýymen turaq­tandyrý qorynan osy jyldyń aqpan aıynda Toǵyzkent, Baı­qadam aýyldyq okrýgteri men Ja­ńatas qalasynda 7,0 mln teńge kóle­minde tómen baǵada azyq-túlikteri satyldy. Jalpy, aýdanymyzda agrar­lyq-óner­kásiptik aımaqqa aınaldyrý úshin jasalyp jatqan jumystar aýqymdy.

Beıbitbek JAILYBAEV,

Sarysý aýdanynyń ákimi Jambyl oblysy