Dáýlet Qaıyrbekov kóp jyl ishki ister salasynda qyzmet etti, sońǵy onshaqty jyldan beri ol dıqan. Bul kásippen Qyrǵyzstannyń Osh oblysynan kelgen Nemat esimdi ózbekpen tanysqan soń aınalysa bastady. Nemat Almaty oblysy, Talǵar aýdanynda jalǵa jer alyp kókónis ósiretin. Dáýlet te oǵan kórshiles aımaqtan jer jaldady. Qazir ol 30 gektar jerge kókónis egedi. «Bul kásipti jaqsy kórdim, onyń qyr-syryn qazir Nemattan kem bilmeımin, biraq eńbegim áli aqtalmady, Qazaqstanda dıqandyq etip mol paıdaǵa kenelý óte qıyn», deıdi ol.
Osh ózbekteri – Almatyda
Jylda shamamen shildeniń sońyna qaraı Almatyǵa kiretin úlken joldardyń boıynda qaýyn-qarbyz, kókónis satatyn úlkendi-kishili ýaqytsha bazarlar paıda bolady. Qalanyń shyǵys jaǵyndaǵy Gúldala aýylynda «Sultan» bazarynyń janynan osyndaı saýda orny jańa salyna bastapty. Bir-birine japsarlaı salǵan, jan-jaǵy, tóbesine arzan materıal tartylǵan, kólemi shamamen 3h3 metrlik jappalar. Olardyń aldynda eski aǵash materıaldardan jasalǵan saýda sóreleri. Sórelerde kórpeler jınalyp tur. Bazar áli ashylmaǵan.
Shetki jappada bir shal, jas jigit jáne kishkentaı bala otyr, mańaıda basqa eshkim kórinbeıdi. Shal eski taqtaılardan oryndyq jasaýda, jas jigit aq tústi qaptardy pyshaqpen aıyryp jatyr. Bala topyraqtyń ústinde qyzyl oıynshyq mashınamen oınap otyr. Ruqsat surap jandaryna otyrǵan soń bazardyń qashan ashylatynyn suradym. Qalyń, uzyn saqaldy kisi shal deıtin shal da emes, ári ketse elýler shamasyndaǵy kisi eken. Saqaldy biraq, murty qyrylǵany eriksiz nazarymdy aýdardy.
Aty Rapyqjan, qap tilip otyrǵan jigit kúıeý balasy Úmit, 3-4 jasar Muhamed – jıeni. Qyrǵyzstannan kelgen ózbekter bolyp shyqty (Qulja trassasy boıyndaǵy jabaıy bazarlarda qarasha aıyna deıin kókónis saýdasymen aınalysatyn adamdardyń Osh ózbekteri ekenin byltyr osy ýaqytta bilgem). Tigisinen aıyrǵan qaptar jappanyń ashyq jerine kerilip, kerege qyzmetin atqarmaq. Osy joldyń boıymen elý shaqyrymdaı jerdegi Malovodnoe jaqta jer jaldap, dıqandyq etetin jerlesteri bar. Myna kisiler kókónisti solardan alyp, osynda ákelip satqaly otyr. «Sultan» bazarynyń aldyndaǵy saýdagerler de burynyraq kelip ornalasyp alǵan qandastary. Kóbi myna bazardan da oryn alyp qoıdy. «Qyzanaqtyń kelisin qazir 70 teńgeden alyp, 100 teńgeden satamyz» deıdi Úmit. Osh oblysyndaǵy bular turatyn О́zgen qalasynyń er-azamaty qazir túgeldeı derlik Reseı men Qazaqstanda júr. Negizgi tirlikteri – kókónis saýdasy. «Sizderde eshteńe ekpeı bos tastasań, jerdi ókimet alyp qoıady eken. Sondyqtan bizge rahmet aıtýlaryńyz kerek», deıdi Rapyqjan.
Resmı málimetter boıynsha, Qyrǵyzstanda ekonomıkalyq belsendi turǵyndar ishindegi jumyssyzdyq – 2,2% nemese 201 myń adam. О́zgen – Qyrǵyzstandaǵy eń kóne qalalardyń biri. Turǵyndar sany 52 000, onyń 90%-dan astamy – etnıkalyq ózbekter. El astanasy Bishkekpen aradaǵy avtokólik jolynyń uzyndyǵy 700 km.
Qazaq baqsha salýdy bile me?
Kórshi jappadan shyqqan bir jas kelinshek kórpe kóterip qaıta kirdi. Janynda bir kishkentaı sábı erip júr. Onyń kúıeýi men otbasy «Sultan» bazardyń aldynda saýda jasap otyr. Otbasylarymen kóship kelgen bul saýdager ózbekterdiń aldaǵy 3-4 aıda turatyn úıi osy jappalar bolmaq.
«Gúldala» aýylynan ári qaraı shyqqanda bir-eki shaqyrym jerde kókónis lápkesi tur. Bul jerde Gúlmıra esimdi orta jastaǵy kelinshek saýda jasaıdy. Joldyń joǵary jaǵyndaǵy 30 gektar jerdi kúıeýi Dáýlet jáne kolledjde oqıtyn uly úsheýi birneshe jyldan beri jalǵa alyp otyr. Gúlmıra qyzanaqtardy suryptaý ústinde. Bir jáshikke bosańqyraǵan qyzanaqtar salynyp, 50 teńge dep baǵa qoıylǵan. Uly klıentterge júk mashınasynan qarbyz tańdap berýde. «Bıyl kýrstastarymen josparlaǵan sapary bar edi. Bizge kómektesem dep qalyp qoıdy. Túnde burysh sýardy. Sý degenińiz qazir muzdaı sýyq, tún de sýyq. Qol-aıaǵynan ótip ketti ǵoı, janym ashyǵannan jylaǵym keldi», deıdi sheshesi. Qazir saýdanyń jańa qyza bastaǵan kezi, alýshylar jıi toqtaıdy. Kólik kelip toqtaǵan saıyn qoıý shań kóteriledi.
Dáýlet pen Gúlmıra kartop, qyzanaq, burysh, qııar, keı jyldary qarbyz egedi. Jerdi jaldaý aqysy gektaryna 50 myń teńgeden bastalady. Qunaryna, sýǵa jaqyndyǵyna qaraı baǵa da joǵary bolady. О́nim jınaýǵa adamdardy kúnine 3000 teńge tólep jaldaıdy. Erteń dúısenbi bazarlar istemeıtindikten búgin ónim jınalmaıdy.
Dəýlet egis basynan jańa kelgen. Bir qarbyzdy ákelip jaryp, ortaǵa qoıyp qonaqjaılyq kórsetti. Onshaqty jyl buryn mańaıdaǵy aýyldardy aralap kókónis satýdy bastapty. Nemat esimdi qyrǵyz ózbegimen osylaı tanysady. Sosyn ózi egip kórmekke bel býady. Kóshetterdi álgi Nemattan alady. «Tańǵy beste onymen egis basyna birge baryp, túnde úıine qaıtqanǵa deıin janynan shyqpadym. Alǵashynda bergen kóshetin ektim, keıin «óziń otyrǵyzyp jatqan kóshetterińnen ber» dep turyp aldym. Sol kóshetter jaqsy ónim berdi. О́stip júrip dıqandyqtyń qupııasyn úırendim», deıdi ol. Ishki ister salasynda qyzmet etken ol qazirgi kásibin áli de min kóredi. Qansha ótinsem de sýretke túsýge kóndire almadym. «Byltyr qasymyzǵa bireýler kelip ornalasty. Trassamen kishkene júrseń kóresiń, – dedi Dáýlet shyǵys jaqty nusqap. – "О́z baqshamyzdyń ónimi" dep aıǵaılatyp jarnama ilip qoıdy. Qaıdaǵy óz baqshasy, bizden aparyp satady jáne bizden qymbat satady. Biraq eldiń kóbi bizden emes solardan alady. О́ıtkeni, qazaq baqsha egýdi bilmeıdi degen oı jurttyń mıyna sińip qalǵan».
Dəýlet bıyl jazda jaýyn-shashynnyń tym kóptigi egistikke ájeptáýir zııan tıgizgenin aıtady. Sharýany kózben kórý úshin egin alqabyna bardyq.
Egis basynda
Róli oń jaqta ornalasqan eski Toıota kóligi egis ortasyndaǵy topyraq joldyń shańyn burqyratyp keledi. Dáýlet bıyl jeriniń negizgi bóligine kartop, qyzanaq, pııaz jáne burysh ekti. Sonyń ishinde jaqsy kóktep turǵany burysh qana. Kartobynyń sabaqtary qýrap jatyr. «Eki ret dárilep kolorado qońyzyn qurtyp otyratynbyz. Bıyl shashqan dárimizdi artynsha jaýǵan jaýyn shaıyp kete berdi. Mine, endi topyraǵy shyǵyp jatyr. Jylda gektarynan ortasha 16 tonna kartop alýshy edim. Bıyl tórt tonnadan aspady. Onyń ózi usaq», deıdi Dáýlet.
Jylda eki ret shabylatyn aramshóp bıyl 6 márte otalǵan. Qyzanaqtyń jaıy da máz emes. Tolassyz jańbyrdan kóbi shiridi. Birneshe kúnnen beri kún ashyq bolyp turǵannyń arqasynda qaıtadan túıin salyp, bas kótergen qyzanaqtyń endigi jaýy – kádimgi qara qarǵa. Jemese de bir-bir shoqyp kete beredi. Qarǵa shoqyǵan qyzanaq ishine aýa kiredi de birden sola bastaıdy.
Odan ári qaraı júrip pııaz alqabyna bardyq. Pııazdar jartylaı jerdiń betine shyǵyp jatyr, sabaqtary túgelge jýyq sarǵaıǵan. Dıqannyń aıtýynsha, buǵan kináli qyshqyl jańbyr.
Egis alqabynda jap-jasyl bop jaıqalyp kóz súısintetin burysh alqaby deýge bolady. Dáýlettiń ekkeni «gollandtyq» dep atalatyn tuqym eken. «Ár túbi 26 bas burysh beretin suryp dep edi, 7-8-den artyq salmaı tur. Sebebi, jaýyn kóp, jaýyn kóp bolǵan soń tún salqyn. Sonyń kesirinen burysh qyzarmaı jatyr. Buryshtyń bári jap-jasyl bolsa, baǵasy nashar bolady.
Dəýlet osy ýaqytqa deıin dıqanǵa kerek tehnıkanyń bárin saılap bolypty. Biraq mana aıtqanymyzdaı, onyń kókónis egetin óz jeri joq. Igerilmeı jatqan jerlerdi memleket ózine qaıtaryp, naǵyz sharýa adamyna berýge umtylyp otyrǵanyn biledi. Sondaı jerlerden 20 gektardaı alýdy armandaıdy. Biraq ol úshin kádimgideı júgirý kerek, qaǵaz jınap, memlekettik mekemelerdiń tabaldyryǵyn tozdyrý kerek. Dáýlet mundaıdan azar da bezer bolady.
«Buryn egistik jerlerge tartylǵan tasaryqtar bolǵan. Keıin onyń bári joǵaldy. Jańa jol salady, biraq onyń astyna sý ótetin aryq qaldyrmaıdy. Sonyń kesirinen qanshama jerge sý barmaı, qanshama alqap ıgerýsiz jatyr. Onyń bárine sý jetip tursa, jaldaǵan jerge tóleıtin aqy da azaıar edi. Tyńaıǵan jerden tańdap júrip egin salatyn edik. Osy Talǵar aýdanynda tasaryqtardy jóndeýge bálen mıllıon teńge bólindi dep estımiz. Biraq ol tasaryqty kórgen eshkim joq», deıdi Dáýlet Myńjasaruly.
Dıqan men balasy ekeýiniń áldebir jerden áldebir tehnıka ákelý kerektigi týraly áńgimesinen jumystaryna kedergi jasap otyrǵanymdy túsine bastadym. «Endi bir aıdan keıin bizdiń myna sóreler tolyp turady. Sol kezde kelseń bolar edi», dedi Dáýlet qoshtasarda sýretke túsirip jatqanyma qarap.
Dáýlettiń dıqandyqty kásip etýine Nemat sebepker boldy. Almaty mańynda jermen aınalysatyn jáne olardyń ónimin úsh-tórt aı jatyp satatyn, búgin Qazaqstanǵa ábden úırengen Osh ózbekterin aıtam da. Olar da Nematty saǵalap kele-kele osylaı kóbeıdi me eken. Qulja jolynyń boıynda salynyp jatqan jabaıy bazarlarǵa qarap kele jatyp osyndaı oı keldi.
Erjan ÁBDIRAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
Shetki jappada bir shal, jas jigit jáne kishkentaı bala otyr, mańaıda basqa eshkim kórinbeıdi. Shal eski taqtaılardan oryndyq jasaýda, jas jigit aq tústi qaptardy pyshaqpen aıyryp jatyr. Bala topyraqtyń ústinde qyzyl oıynshyq mashınamen oınap otyr. Ruqsat surap jandaryna otyrǵan soń bazardyń qashan ashylatynyn suradym. Qalyń, uzyn saqaldy kisi shal deıtin shal da emes, ári ketse elýler shamasyndaǵy kisi eken. Saqaldy biraq, murty qyrylǵany eriksiz nazarymdy aýdardy.
Aty Rapyqjan, qap tilip otyrǵan jigit kúıeý balasy Úmit, 3-4 jasar Muhamed – jıeni. Qyrǵyzstannan kelgen ózbekter bolyp shyqty (Qulja trassasy boıyndaǵy jabaıy bazarlarda qarasha aıyna deıin kókónis saýdasymen aınalysatyn adamdardyń Osh ózbekteri ekenin byltyr osy ýaqytta bilgem). Tigisinen aıyrǵan qaptar jappanyń ashyq jerine kerilip, kerege qyzmetin atqarmaq. Osy joldyń boıymen elý shaqyrymdaı jerdegi Malovodnoe jaqta jer jaldap, dıqandyq etetin jerlesteri bar. Myna kisiler kókónisti solardan alyp, osynda ákelip satqaly otyr. «Sultan» bazarynyń aldyndaǵy saýdagerler de burynyraq kelip ornalasyp alǵan qandastary. Kóbi myna bazardan da oryn alyp qoıdy. «Qyzanaqtyń kelisin qazir 70 teńgeden alyp, 100 teńgeden satamyz» deıdi Úmit. Osh oblysyndaǵy bular turatyn О́zgen qalasynyń er-azamaty qazir túgeldeı derlik Reseı men Qazaqstanda júr. Negizgi tirlikteri – kókónis saýdasy. «Sizderde eshteńe ekpeı bos tastasań, jerdi ókimet alyp qoıady eken. Sondyqtan bizge rahmet aıtýlaryńyz kerek», deıdi Rapyqjan.
Resmı málimetter boıynsha, Qyrǵyzstanda ekonomıkalyq belsendi turǵyndar ishindegi jumyssyzdyq – 2,2% nemese 201 myń adam. О́zgen – Qyrǵyzstandaǵy eń kóne qalalardyń biri. Turǵyndar sany 52 000, onyń 90%-dan astamy – etnıkalyq ózbekter. El astanasy Bishkekpen aradaǵy avtokólik jolynyń uzyndyǵy 700 km.
Qazaq baqsha salýdy bile me?
Kórshi jappadan shyqqan bir jas kelinshek kórpe kóterip qaıta kirdi. Janynda bir kishkentaı sábı erip júr. Onyń kúıeýi men otbasy «Sultan» bazardyń aldynda saýda jasap otyr. Otbasylarymen kóship kelgen bul saýdager ózbekterdiń aldaǵy 3-4 aıda turatyn úıi osy jappalar bolmaq.
«Gúldala» aýylynan ári qaraı shyqqanda bir-eki shaqyrym jerde kókónis lápkesi tur. Bul jerde Gúlmıra esimdi orta jastaǵy kelinshek saýda jasaıdy. Joldyń joǵary jaǵyndaǵy 30 gektar jerdi kúıeýi Dáýlet jáne kolledjde oqıtyn uly úsheýi birneshe jyldan beri jalǵa alyp otyr. Gúlmıra qyzanaqtardy suryptaý ústinde. Bir jáshikke bosańqyraǵan qyzanaqtar salynyp, 50 teńge dep baǵa qoıylǵan. Uly klıentterge júk mashınasynan qarbyz tańdap berýde. «Bıyl kýrstastarymen josparlaǵan sapary bar edi. Bizge kómektesem dep qalyp qoıdy. Túnde burysh sýardy. Sý degenińiz qazir muzdaı sýyq, tún de sýyq. Qol-aıaǵynan ótip ketti ǵoı, janym ashyǵannan jylaǵym keldi», deıdi sheshesi. Qazir saýdanyń jańa qyza bastaǵan kezi, alýshylar jıi toqtaıdy. Kólik kelip toqtaǵan saıyn qoıý shań kóteriledi.
Dáýlet pen Gúlmıra kartop, qyzanaq, burysh, qııar, keı jyldary qarbyz egedi. Jerdi jaldaý aqysy gektaryna 50 myń teńgeden bastalady. Qunaryna, sýǵa jaqyndyǵyna qaraı baǵa da joǵary bolady. О́nim jınaýǵa adamdardy kúnine 3000 teńge tólep jaldaıdy. Erteń dúısenbi bazarlar istemeıtindikten búgin ónim jınalmaıdy.
Dəýlet egis basynan jańa kelgen. Bir qarbyzdy ákelip jaryp, ortaǵa qoıyp qonaqjaılyq kórsetti. Onshaqty jyl buryn mańaıdaǵy aýyldardy aralap kókónis satýdy bastapty. Nemat esimdi qyrǵyz ózbegimen osylaı tanysady. Sosyn ózi egip kórmekke bel býady. Kóshetterdi álgi Nemattan alady. «Tańǵy beste onymen egis basyna birge baryp, túnde úıine qaıtqanǵa deıin janynan shyqpadym. Alǵashynda bergen kóshetin ektim, keıin «óziń otyrǵyzyp jatqan kóshetterińnen ber» dep turyp aldym. Sol kóshetter jaqsy ónim berdi. О́stip júrip dıqandyqtyń qupııasyn úırendim», deıdi ol. Ishki ister salasynda qyzmet etken ol qazirgi kásibin áli de min kóredi. Qansha ótinsem de sýretke túsýge kóndire almadym. «Byltyr qasymyzǵa bireýler kelip ornalasty. Trassamen kishkene júrseń kóresiń, – dedi Dáýlet shyǵys jaqty nusqap. – "О́z baqshamyzdyń ónimi" dep aıǵaılatyp jarnama ilip qoıdy. Qaıdaǵy óz baqshasy, bizden aparyp satady jáne bizden qymbat satady. Biraq eldiń kóbi bizden emes solardan alady. О́ıtkeni, qazaq baqsha egýdi bilmeıdi degen oı jurttyń mıyna sińip qalǵan».
Dəýlet bıyl jazda jaýyn-shashynnyń tym kóptigi egistikke ájeptáýir zııan tıgizgenin aıtady. Sharýany kózben kórý úshin egin alqabyna bardyq.
Egis basynda
Róli oń jaqta ornalasqan eski Toıota kóligi egis ortasyndaǵy topyraq joldyń shańyn burqyratyp keledi. Dáýlet bıyl jeriniń negizgi bóligine kartop, qyzanaq, pııaz jáne burysh ekti. Sonyń ishinde jaqsy kóktep turǵany burysh qana. Kartobynyń sabaqtary qýrap jatyr. «Eki ret dárilep kolorado qońyzyn qurtyp otyratynbyz. Bıyl shashqan dárimizdi artynsha jaýǵan jaýyn shaıyp kete berdi. Mine, endi topyraǵy shyǵyp jatyr. Jylda gektarynan ortasha 16 tonna kartop alýshy edim. Bıyl tórt tonnadan aspady. Onyń ózi usaq», deıdi Dáýlet.
Jylda eki ret shabylatyn aramshóp bıyl 6 márte otalǵan. Qyzanaqtyń jaıy da máz emes. Tolassyz jańbyrdan kóbi shiridi. Birneshe kúnnen beri kún ashyq bolyp turǵannyń arqasynda qaıtadan túıin salyp, bas kótergen qyzanaqtyń endigi jaýy – kádimgi qara qarǵa. Jemese de bir-bir shoqyp kete beredi. Qarǵa shoqyǵan qyzanaq ishine aýa kiredi de birden sola bastaıdy.
Odan ári qaraı júrip pııaz alqabyna bardyq. Pııazdar jartylaı jerdiń betine shyǵyp jatyr, sabaqtary túgelge jýyq sarǵaıǵan. Dıqannyń aıtýynsha, buǵan kináli qyshqyl jańbyr.
Egis alqabynda jap-jasyl bop jaıqalyp kóz súısintetin burysh alqaby deýge bolady. Dáýlettiń ekkeni «gollandtyq» dep atalatyn tuqym eken. «Ár túbi 26 bas burysh beretin suryp dep edi, 7-8-den artyq salmaı tur. Sebebi, jaýyn kóp, jaýyn kóp bolǵan soń tún salqyn. Sonyń kesirinen burysh qyzarmaı jatyr. Buryshtyń bári jap-jasyl bolsa, baǵasy nashar bolady.
Dəýlet osy ýaqytqa deıin dıqanǵa kerek tehnıkanyń bárin saılap bolypty. Biraq mana aıtqanymyzdaı, onyń kókónis egetin óz jeri joq. Igerilmeı jatqan jerlerdi memleket ózine qaıtaryp, naǵyz sharýa adamyna berýge umtylyp otyrǵanyn biledi. Sondaı jerlerden 20 gektardaı alýdy armandaıdy. Biraq ol úshin kádimgideı júgirý kerek, qaǵaz jınap, memlekettik mekemelerdiń tabaldyryǵyn tozdyrý kerek. Dáýlet mundaıdan azar da bezer bolady.
«Buryn egistik jerlerge tartylǵan tasaryqtar bolǵan. Keıin onyń bári joǵaldy. Jańa jol salady, biraq onyń astyna sý ótetin aryq qaldyrmaıdy. Sonyń kesirinen qanshama jerge sý barmaı, qanshama alqap ıgerýsiz jatyr. Onyń bárine sý jetip tursa, jaldaǵan jerge tóleıtin aqy da azaıar edi. Tyńaıǵan jerden tańdap júrip egin salatyn edik. Osy Talǵar aýdanynda tasaryqtardy jóndeýge bálen mıllıon teńge bólindi dep estımiz. Biraq ol tasaryqty kórgen eshkim joq», deıdi Dáýlet Myńjasaruly.
Dıqan men balasy ekeýiniń áldebir jerden áldebir tehnıka ákelý kerektigi týraly áńgimesinen jumystaryna kedergi jasap otyrǵanymdy túsine bastadym. «Endi bir aıdan keıin bizdiń myna sóreler tolyp turady. Sol kezde kelseń bolar edi», dedi Dáýlet qoshtasarda sýretke túsirip jatqanyma qarap.
Dáýlettiń dıqandyqty kásip etýine Nemat sebepker boldy. Almaty mańynda jermen aınalysatyn jáne olardyń ónimin úsh-tórt aı jatyp satatyn, búgin Qazaqstanǵa ábden úırengen Osh ózbekterin aıtam da. Olar da Nematty saǵalap kele-kele osylaı kóbeıdi me eken. Qulja jolynyń boıynda salynyp jatqan jabaıy bazarlarǵa qarap kele jatyp osyndaı oı keldi.
Erjan ÁBDIRAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
