Jylatatyn da, jubatatyn da sóz

Dúnıede sóz qudiretin bilgen halyqtyń biri qazaq pa deımin keıde. «О́ner aldy – qyzyl til», «Aýzy qulyp sandyqty tis ashpasa, til ashady» dep tildi aspandata dáripteıtin de, endi birde – «Basqa pále – tilden», «Kónekteı basyńa shúmekteı tiliń jaý», «Aıtylǵan sóz – atylǵan oq», dep tirnektep jıǵan abyroı-bedelińdi orynsyz aıtylǵan sózdiń aımandaı qylyp tógip jiberetinin alǵa tartatyn da qazaq. «Sóz qadirin bilmegen – óz qadirin bilmeıdi» degen halyq «Qulaqqa kirgen sýyq sóz, kóńilge baryp muz bolar» dep sóz semserin ońdy-soldy serpı berýdiń kóńil jaralaıtynyn, sondyqtan, árbir sózge abaı bolýdy, sózben jubatýǵa da, jylatýǵa da bolatynyn meńzeıdi. Árıne, ornymen aıtylǵan sózden qudiretti, odan ásem, odan kelisti oı joqtaı kórinedi. Adam aqylynyń, kóńilindegi kórikti oılarynyń otyz tisti jaryp turyp, syrtqa shyqqandaǵy aı­nasy ispetti osy til qarýyn búgingi qazaq qalaı paıdalanamyz? Kádemizge asyryp, kemtiktiń ornyn toltyryp, ortany kemerine jetkizip, kemeldi asqaq kúıine keltirip, kestesin kelistire kór­kemdep, aıshyǵymen ádiptep aıta alyp júrmiz be, álde julym-ju­ly­myn shyǵaryp, orasholaq qoldyń ásemdep tigilgen shapan­dy órnekteımin dep júrip óńirjıekke salar oıýdy – etekke, etekke salar oıýdy jaǵaǵa sal­ǵanyndaı kelisimsiz, sıyqsyz dúnıe jasap júrgen joqpyz ba degen oı jıi mazalaıdy. «Til tuzdyǵy – maqal» dep, árbir maqal-mátelge, qanatty sóz­derge, turaqty sóz tirkesterine ke­remet mán-mańyz berý qazaq­tyń qanyna sińgen qasıet degeni­mizben, olardy taıazdyqtan ba, álde bilmestikten be mánisine jet­peı qoldaný, ókinishke qaraı, jıi ushyrasady. Bul rette qazir­gi qoǵamda kádimgideı bel alyp, bedel jınap áleýmettiń áleýe­tin tanytarlyqtaı tegeýringe ıe áleý­mettik jeliler «alǵa» túsýde. О́tkende áleýmettik jelide «Býyr­shyn kózin súzbese, buqa buıdasyn úzbeıdi», degen sózdi oqyp myna bir áńgime oıyma oraldy. Mundaǵy býyrshyn da, buqa da erkek mal. Jáne ekeýi eki túlik. Birde aqyn Serikbaı Ospanovtyń Ábiqaıdyń Ahmethany jaıly mynadaı es­telik aıtqany bar: «Ahańnyń bil­meıtini joq edi. Shejire qart qaı taqyrypta áńgi­me shertse de, jurtty uıytyp, sheshendik tanytatyn. Sóz tórkini jaıynda sóılese, qazaq tilin zert­teýshi maman ba dep qalar edińiz. Sol kisi birde «Qunajyn kózin súzbese, býyrshyn buıdasyn úz­beıdi, degendi estip, qatty renjidi. – Qunajyn – sıyr, býyrshyn – túıe, qunajynnyń qaraǵanyn túıe qaıtsin! – deıdi ashýlanyp. − Durysy qalaı? – deımiz biz tezirek bilgimiz kelip. – Durysy, shyraqtarym, «Buz­basha kózin súzbese, býyrshyn buıdasyn úzbeıdi? «B» árpinen bas­talyp turǵan sózderdiń ún­des­tigi qandaı! Maqaldyń aıt­pa­­ǵy­­nyń ózi aıqyndala túsken joq pa?! – Buzbasha degen ne sonda? – Oı, ońbaıtyndar-aı, buz­basha – shaǵylysqa túspegen in­gen, sendershe aıtsaq, «túıeniń qyzy», – dep Ahań baladaı kúlip, bizge ejireıe qarady degen. Jalpy, sózdiń baıybyna barmaı, jeńil oılap sóıleı salý kópshilikti adastyrýy múmkin. «Qu­laǵyńa altyn syrǵa» degen sóz tirkesi ádette sóz túsinetin qa­zaq­qa qulaǵyńa altyn syrǵa salyp qoıdym, saǵan jetpesin, estimeı-aq qoı degen maǵynada qoldanylatyn. Qazir, kerisinshe, estisin degen sózderin solaı aıtyp júr. Qazaq tiliniń 2008 jyly shyqqan 50 myńǵa jýyq sózi men sóz tirkesin jınaqtaǵan «Qa­zaq tiliniń túsindirme sózdigi» buǵan deıingi shyqqan sózdikterdi joqqa shyǵarǵandaı, bura tartyp, «estip, uǵyp al» deıdi. Al Ismet Keńesbaevtyń «Qazaq tiliniń frazeologııalyq sózdiginde» oǵan «sen tyńdamaı-aq qoı, estimeı-aq qoı» degen túsindirme berilgen. Akademık I.Keńesbaev shyǵarǵan sózdikterden keıin Til bilimi ıns­tıtýty shyǵarǵan sózdikte de bul turaqty tirkestiń osy maǵynada qoldanylatyny aıtylady. Bir aıta keterligi, «Qazaq tili­niń frazeologııalyq sóz­diginde» bul tirkestiń keıde ázil retinde «qaıta estisin» degen nusqada aıtylatyny bar dep te kórsetilgen. Qazir aýyzeki sózde de, telejýrnalıster de osy tirkesti jıi qoldanady. Ázil emes, salmaqty túrde Úkimettiń, mınıstrdiń, ákimniń qulaǵyna altyn syrǵa salyp, olqy túsken tusty osyp-osyp aıtyp jatady. Sonda tyńdap otyryp: «Ne deıdi, estimesin deı me, álde laýa­zym ıesimen ázildesip, sen tyńda» dep tur ma dep qaıran qalasyń. Qalaı bolǵanda da, «Júıeli sóz júıesin tabady, júıesiz sóz ıesin tabady» degen qazaq balasy emespiz be, júıesiz sóılep sóz kıesine qa­lyp júrmeıik. Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»