Daýdyń basy – brýsellez

Bir jyl boıy ashy ishekteı sozylyp kele jatqan teketireske núkte qoıylatyn túri kórinbeıdi Brýsellezdi qazaq «saryp» deıdi. Býyn-býyndy kemirip, saı-súıekti syr­qyratatyn keseldi «selsoq aýrý», «jel aýrý» dep te ataıdy. Indettiń qoz­dyrǵyshyn birinshi bolyp tapqan Davıd Brıýstiń qurmetine «Brucella» degen ataý berilgen. Brýsella qoz­dyrǵyshy jasýshalar ishinde ornalasatyndyq­tan, syrtqy ortaǵa óte tózimdi. Keseldiń negizgi taratýshy kózi – úı janýarla­ry. Kóbinese sıyrdyń eti, súti ar­qy­ly juǵady. Asa qaýipti ınfeksııa mal shar­­ýashylyǵy óńirlerinde jıi kezdesedi. Elimizde epızootıkalyq jaǵdaı qa­lypty sanalǵanymen, orny tolmas olqylyqtarǵa jol beriletin óki­nish­ti jaǵdaılar joq emes. «Adamǵa – baqytsyzdyq, dárigerlerge aby­roı­syz­dyq ákeletin syrqat» (Sh.Nıkol) Semıpolatnoe eldi mekeninde paıda bolyp, turǵyndar ómirine úl­ken qaýip tóndirdi. О́ıtkeni, jekelegen adamdardyń kúrdeli áleý­met­­tik máselege qalaı bolsa solaı, nemketti qaraýy saldarynan jaǵ­daı ýshyǵyp, karantın jarııalandy. Byltyr kóktemge salym 173 iri qara malynan qan alynyp, 34 bas maldan brýsellezdiń qozdyrǵyshy tabylysymen, veterınarlyq stansa qyzmetkerleri oqshaýlandyrý, zalalsyzdandyrý jumystaryna birden kiristi. Aýrý maldardan qutylýdyń bir ǵana joly – etke ótkizý. Osy talapty oryndatýǵa qansha tyrysqandarymen, «mal ashýy – jan ashýyna» erik bergen aqadal mal ıeleri ılikpedi. Keıinirek, 20 bas maldyń ıeleri «Kazmıasprodýkt» JShS-ne ónerkásiptik óńdeýge tap­syrýǵa keliskenimen, qalǵandary jer tabandap turyp aldy. Mundaı jaǵdaıda mal naryqtaǵy jarty baǵasyna ót­kizilip, 50 paıyz shyǵyn memleket esebinen óteletinin aıta ketken jón. Alaıda, ortaq mámilege kelispegender «maly­myz shetinen kúıli, dıagnoz durys qoıyl­maǵan. Sondyqtan, qaıta qan alý kerek» degen ýájben ózgelerdi sendirýge tyrysty. Jergilikti meke­melerdi aıt­paıyq, respýblıka­lyq veterınarııa laboratorııasynyń zertteme synamalaryn joqqa shyǵarý, sheshimderdi moıyndamaý, aýrý maldardy ótkizbeý sekildi narazylyq aksııalaryn jalǵastyra berdi. Árıne, olar úshin bala-shaǵa nápaqasynan, negizgi tirshilik kózinen aıyrylýdyń ońaı emestigin túsinýge bolar edi, eger zańdyq turǵydan sheshilip jatsa.... Bir mal dárigeriniń aýrý maldardy qoradan kúshtep áketpek bolǵan áreketi, al bir zań qyzmetkeriniń bulardy qorǵashtaı sóıleýi ashý-yzalaryn odan saıyn týǵyzyp, otqa maı quıǵandaı áser etti. Oblystyq veterınarııa basqarmasynyń basshysy Erbatyr Madııarovtyń aıtýynsha, qaıtalama synama alý eshqandaı zań erejesinde de, nusqaýlyqta da jazylmaǵan. Tipti, aqyly túrde oryndaý quqyǵy da berilmegen. Tek sot sheshimimen ǵana júzege asady. Osyǵan qarap-aq epızootıkalyq jaǵdaı nasharlasa, adam ómirine qanshalyqty qaýip tóndiretinin topshylaýǵa bolady. Onyń ústine, bul ınfeksııa Qazaqstan úshin ólkelik patologııa sanalady. Sońǵy 4 jylda 300 myń bas múıiz­di iri qaranyń pyshaqqa ilin­genin eseptesek, jaýapkershilik júgi­niń qan­shalyqty aýyr ekeni aıtpasa da túsinikti. Túrli ılandyrý ju­mys­tarynyń júrgizilýi nátıjesinde aýrý maldar túgelge jýyq etke tapsyrylyp, biraq jeńistik bermeı júrgen Nıkolaı Chernyshev qana qaldy. Ol 27 mamyrǵa deıin ıeligindegi 4 aýrý maldy jedel túrde ótkizý, áıtpese, aıyppulǵa tartylý sharasy kózdeletinin qulaǵyna da qystyrmaǵan. Onyń pikirlerine den qoısań, bir qaraǵanda, senimdi, salmaqty shyǵatyn sekildi. Biraq naqty dálelderden góri qurǵaq sózge, jeke bastyń kóńil kúıine kóbirek erik beretin tárizdi. Olaı deıtinimiz, jergilikti veterınarııa bólimi Qyzyljar aýdandyq sotyna óz uıǵarymyn májbúrli túrde oryndatý talabymen qaıyrylyp, ótinish oń sheshim tapqan. Sóıtip, aýrý maldy 13 qarashaǵa deıin tapsyrý mindeti júktelgen. Al talapkerdiń apellıasııalyq sotqa jazǵan talaphaty qanaǵattandyrylmaǵan. Ekinshi ret synama alynyp, maldardyń brýsellezge shaldyqqany taǵy bir márte anyqtalǵan. Biraq N.Chernyshev qadalǵan jerden qan alatyn «mi­nezge», alǵan betinen qaıtpaıtyn «birbetkeılikke» salynyp, onyń sońy bir kúndik ákimshilik qamaýǵa ulasqan. Shyndyq úshin alasuryp, janyn jep júrse, «aqqa-qudaı jaq» der edik. О́zi túgil aýyldastaryn úlken ábigerge salyp qoıǵan onyń bul áreketi Don Kıhottyń qylyǵyn eske túsiredi. Endi she... zań erejelerine, sot sheshimderine qasarysa qarsy shyǵamyn dep júrip, saý basyna saqına tilep alǵanyn ózi de ańǵarmasa kerek. Jýyrda sot oryn­daýshylardyń boryshkerden aıyppul óndirip alý jónindegi talabyn sot qanaǵattandyrdy. 146 kún­degi qaryz 1 mıllıon 548 myń teń­geni quraǵan. Munyń syrtynda, sot oryndaýshylardyń qyzmeti úshin 200 myń teńge tóleýi tıis. Osylaısha, je­ke bastyń qyńyrlyǵy ózine qyrsyq bolyp jabysyp, taıaq bolyp tıdi. О́zim­bilemdikkke salynǵan ólermendik túbine jetti. Endi táýbesine kelip, sharasyzdyqtan alaqan jaıyp, bılik esikterin jaǵalaǵanmen, istiń onyń paıdasyna sheshiletin túri kórinbeıdi. Qazir bolǵan iske bolattaı bolýdyń ornyna saly sýǵa ketip, moıynsunyp otyrǵan jaıy bar. Ara-arasynda «aqyrǵy sharalarǵa deıin» baramyn dep kijinip qoıady. Kimdi qorqytqysy keletini beımálim. – О́z basyna ózi sor tilep aldy. Ja­­lyndyq ta, ótindik te – ýájimizge qulaq aspady. О́zgeler Úkimet belgi­legen ótemaqyny áldeqashan alǵan. «Qyryq – bir jaq, qyńyr – bir jaq» degen osy! Bir tańǵalarlyǵy, aýrý sıyrdyń bireýin bala-shaǵasynyń qajeti úshin soıyp, ekinshisiniń etin týǵan-týystaryna taratyp bergen. Budan asqan soraqylyq bola ma? Onyń kesirinen eldi mekenge kópke deıin shekteýler qoıylyp, brýsellezdiń belgileri kórshi sharýa­shylyqtardan da tabyldy. Bul ózgelerge sabaq bolýy tıis, – deıdi oblystyq aýmaqtyq ınspeksııanyń jetekshisi Vladımır Korabelnıkov. Buǵan alyp-qosarymyz joq. Byl­tyr 173 bas iri qara mal brýsel­lez­ben aýyrsa, bıylǵysy – 359 bas. 4 el­di mekende karantın jarııalanǵan. Sot sheshimin erikti túrde oryn­daýdyń eki aılyq merzimi bitýge taqaý. Ne isterin bilmeı basyn taýǵa da, tas­qa da urǵan N.Chernyshev bárin zań aıasynda atqarǵanda er­tegideı sátti aıaqtalary kúmánsiz edi. Bul keleń­siz jaıt túrli oılarǵa jeteleıdi. Aldymen zań normalaryn jetildirý qajettigin taǵy bir kórsetip berdi. Buryn­dary brýsellezge qarsy ekpe egý mindetti sanalsa, endi halyqaralyq epızootıkalyq bıýro (HEB) sheshimine sáıkes erikti túrde júzege asyrylady. Osy se­bepti bıýdjette arnaıy qarajat qarastyrylmaǵandyqtan, mal ıesiniń jeke esebinen júrgizilýi múmkin. Aýrýdy taratatyn maldar, al oǵan jaýapty veterınarııa qyz­metkerleri desek, olardyń qolynda yqpal etý tetikteri joq bolǵandyqtan, klı­nıkalyq kórinister beleń alynysymen dereý etke ótkizýge asyǵady. Qaýipti keseldiń dıagnostıkasy óte kúrdeli ekenin, aýrýdyń jasyryn belgileri jıi kezdesetinin eskersek, ony boldyrmaýdyń, aldyn alýdyń jedel sharalaryn keshendi túrde qarastyrmaı bolmaıdy. Maman­dardyń pikirlerin­she, HEB ár eldiń naqty mal sharýashylyǵy jaǵdaıyn jete eskermegen tárizdi. Saqtandyrý sharalary ishinde brýsellezge qarsy ekpe egý jumysy qaıtadan jandandyrylsa, dıagnoz qoıý da, emdep jazý da áldeqaıda jeńilderi daýsyz. Bul óte kúrdeli áleýmettik máse­le sanalatyndyqtan, tıisti oryndar qaperge alsa, durys bolar edi.  О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan» Soltústik Qazaqstan oblysy