Kásibi bardyń násibi bar

Maqtaaral aýdanynda týyp-óskenmin, halqy kishigirim oblys halqynyń sanymen para-par, úlken aýdan. Turǵyndary shaǵyn ǵana sýarmaly aýmaqta maqta men kókónis, baý-baqsha egip, jerdi emip ósken eńbekqor adamdar. Aýdannyń ózindik ózekti problemalary da kóp. Syrdarııa ózeniniń sol jaǵalaýynda, kór­­shiles О́zbekstannan aǵyp shyǵar tusynda ornalasqandyqtan, sý tapshylyǵy el tynysyn taryltyp, qulashyn keń jaıýyna asa mursha  bermeıdi. Erte kóktemde sý tapshy. О́ndirilgen ónimdi tasymaldaýdyń kedergileri, qymbatqa túsetini, jolda saýmalaý, t.s.s. óz aldyna. Bul qıyndyqtan basqa Maqtaaral aýdanynyń oblys ortalyǵynan shalǵaı jatqandyǵy taǵy bar. Qurylysqa qajet zattar 250 shaqyrym jerdegi oblys ortalyǵynan tasymaldanady. Aý­dan kóleminde tipti tas pen qum da joq. Halyq jıi qonystanǵandyqtan, áleýmettik qorǵaýdyń qıyn­dyqtary da bar. Degenmen, shydaǵanǵa shyǵar­ǵan deıtindeı eńbekqor halyq jerdi uqypty paıdalanyp qınalsa da qynjylmaı ata-babasynan mı­ras bolyp qalǵan ataqonysynda eńbek etip jatyr. Saryaǵash aýdany halqynyń jaǵdaıy da osy shamalas. Olar da osylaı tyrbyńdap eńbektenip keledi. Budan shyǵatyn qorytyndy – eńbek etem degenge jumys ta, bastapqy qarjy da tabýǵa bolady. Tek qana jiger men umtylys kerek. Ana jumys anadaı, myna jumys mynadaı demeı, otbasyn ashyqtyrmaıtyn, taryqtyrmaıtyn áreket kerek. Shynymen eńbek etkisi keletinderge memleketten de qoldaý kórsetetin baǵdarlamalar kóp. Kezinde aýdan kóleminde jurtshylyqpen myńǵa jýyq kezdesý ótkizgenmin. Sonyń birinde bir áıel kisi: «Biz nege kedeımiz?» dep surady. Osy suraq osy kúnge deıin jadymda jańǵyryǵyp, esimnen ketpeı qoıdy. Jaýabyn izdeımin. Sol kezdegi aıtqan jaýabym búginge deıin ózgergen joq. Qazaq búgin: «Qashanǵy kedeı qalpynda júrmekpin» dep aldyna maqsat qoıyp, baryn qaryshtap, kúndelikti jáne uzaq merzimdi shyǵyndardyń tamaq pen kıimnen basqasyn qoıa turyp, qudalyq pen toılardaǵy básekege ermeı, balalarynyń bilimge qushtarlyǵyn oıatyp, tapqan-taıanǵanyn kemeldi bilim alýyna múmkindik jasasyn. Oqýǵa shynymen qunty joq balasyn kópke erip, jalǵan namystyń jeteginde ketpeı, bosqa qarjy jumsamaı, bir kásipke úıretsin. О́zi úırete almasa, isin ustalyqpen atqaratyn adamǵa shákirt etsin. Sonda ǵana kásiptiń bir-bir tutqasyn ózgelerge ustatyp qoıyp qarap otyrmaımyz, ár istiń tól mamany ózimiz bola alamyz. Bul degen sóz bizdiń jaıbaraqattyǵymyzdy, ýaıymsyzdyǵymyzdy, jetilýge umtylmaıtynymyzdy paıdalanyp maıly jiliktiń basyn ustap otyrǵandarǵa ulttyq básekelestik áreketimiz bolar edi. Kerisinshe bolsa búgingideı biz aqshamyzdy shyǵaryp, solardyń qyzmetin tutynýǵa nemese olardan eshteńe úırenbeı-aq, kúnim ótse boldyǵa salyp, járdemshi qyzmet etýge ǵana jarap qala bermekpiz. Bulaı deýimizge negiz bar. Shymkenttegi halyqqa qyzmet kórsetý isinde túrli qyzmetterdi ıemdenip, meńgerip alǵan monopolıstik jaǵdaılardy kórip júrmiz. Kólik jóndeý, as-tamaq tirlikteriniń basynda bir ult, uıaly telefon men kompıýter qondarǵylaryn satý men jóndeýde taǵy bir ulttyń adamdary júr. Qyzǵanbaımyz. Mamandaný qabiletterine rıza bolamyz. Bııazy. Iilip turady. Atqarǵan isteri sapaly, shaǵym jasaı almaısyz. Jasaǵan tamaqtary dámdi. Biz qaıdamyz? Jer bizdiki, el bizdiki deımiz, ashynamyz, kúńkildeımiz, biraq shyndyq kózge uryp tur. Sebebi, bizde tabandylyq, jiger, mamandaný, aqshany únemdi jumsaý mádenıeti jetispeıdi. Toı men qudalyqty qaryzǵa ótkizip, ıpotekaǵa úı alyp, qymbat kólikti nesıege alyp, ol aqshadan qutylamyn dep pálenbaı jyl qaryzǵa batyp júremiz. Eselep eki-úsh ese qun tólep, jem bolyp júrgen ózimiz. Meniń ómirde alǵash alǵan ekonomıkalyq sabaǵym 17 jasymda, Tashkent qalasynda, ınstıtýttyń birinshi kýrsynda páter jaldap turǵan úıde, alǵashqy kúnderi bastaldy. Úı ıesi áıel aýlasynda dop oınap júrgen ulyna: «Qur bosqa selteńdeme. Pul tabýdy úıren odan da», dedi. Bala erteńine aıaldamada aıranǵa sý qosyp, ishine muz kesekterin tastap muzdaǵan shalap-sýsyndy stakandap satyp turdy. 41 jyldyq eńbek ótilimniń bárin túgel memlekettik qyzmetke arnadym. Qatardaǵy mem­lekettik qyzmetkerge bul qyzmettiń jaqsy jaǵy az bolsa da udaıy kelip turatyn jalaqy bar. Anda-sanda aılyǵyń da, múmkin, qyzmetiń de ósip turady. Úmitpen ómir súresiń. Teris jaǵy da bar – ómiri jarymaısyń. Aılyq alǵanǵa deıingi qaryzyńdy qaıtarýmen ómiriń ótedi. Bir jaqsysy – qul emessiń. Jumysyńdy durys atqarsań bolǵany. «Shydaǵanǵa shyǵarǵan» degen bul jumysqa qumar bolyp, sony armandaı bergenshe, kásippen aınalysqan tıimdi. «Men qashanǵy kedeı bolýǵa tıispin. Meniń mańdaıyma jazylǵan osy ǵana bolýyna qashanǵy tózemin?» dep ózimizge suraq qoıalyq. Sonyń jaýabyn izdelik. Sonyń bir joly – áýeli saýdamen, keıin qarjy jınap alyp, kásippen aınalysý. Elbasynyń: «Men árbir azamattyń qasynda úsh kilttyń bolýyn: páterdiń, avtokóliktiń, jeke ofısiniń kilti bolýyn qalaımyn», degeni ámbebap formýla. Bul sóz bizdiń oı-dáptermizdiń mańdaıshasynda jazylyp turýy tıis. Myrzageldi KEMEL, ekonomıka ǵylym­dary­nyń doktory