«Máńgilik El» ıdeıasyn baıytady
Bıyl óńirdiń ózgeshe hám tereń tarıhyna úńilgen jyl boldy. Alǵash ret Shyǵys Qazaqstan oblysynyń 2016-2018 jyldarǵa arnalǵan arheologııalyq ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýdi damytý jospary júzege asyryla bastady. Baǵdarlamaǵa sáıkes, Katonqaraǵaıdaǵy Berel qorǵandarynda, Zaısandaǵy Shilikti obalarynda, Ulan aýdanyndaǵy Ablaıkıt qamal-ǵıbadathanasynda, Abaı aýdanyndaǵy Qyryqúńgir eskertkishinde, Tarbaǵataıdaǵy Eleke sazynda qazba jumystary júrgizildi. Atalǵan zertteý jumystarynyń nátıjesi О́skemende ótken «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııasy aıasynda qorytyndylandy. Alqaly basqosýǵa Fransııa, Ońtústik Koreıa, Reseı jáne Mońǵolııa memleketteri elshilikteriniń dıplomattary, Qazaqstan, Túrkııa, Reseı, Ulybrıtanııa, Vengrııa, Germanııa, Polsha, Qytaı elderiniń úzdik arheologtary men túrkitanýshylary qatysty. Shara aldynda konferensııaǵa qatysýshylar men óńir turǵyndary úsh kıiz úıge qoıylǵan qazba jumystary kezinde tabylǵan biregeı buıymdardy tamashalady. Eń basty jádigerler – «Altyn adam» men Berel jazyǵyndaǵy №11 qorǵannan tabylǵan jylqynyń kóshirmeleri Mádenıet saraıynyń dálizinde jıynǵa qatysýshylardy qarsy aldy. Plenarlyq otyrys barysynda ǵalymdar arheologııa ǵylymynyń jáne Shyǵys Qazaqstanda tabylǵan tarıhı jádigerlerdi saqtaý men ony murajaıǵa qoıýdyń ózekti máselelerin talqylady. Arheologtardyń pikirinshe, bul – óńirdiń mádenı jáne ekonomıkalyq damýyna, týrıstik ınfraqurylymynyń qalyptasýyna jaǵymdy áser etedi.
Jıyndy ashqan óńir basshysy Danıal Ahmetov elimizdiń jańa mádenı saıasatynyń basty strategııasy – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Máńgilik El» ıdeıasy ekenin atap ótip, altyn besik – Altaıdyń adamzat mádenıetiniń kóne oshaqtarynyń biri ekenine toqtaldy.
– Ǵylymı-zertteý jumystaryn óńirimizde júrgizý qajettiligi kúmán týdyrmaıdy. Mundaı jumystar zerttelgen nysandardy IýNESKO-nyń álemdik muralarynyń qataryna qosý úshin qajetti teorııalyq negizi men óńirimizdiń mádenı brendin qalyptastyryp, týrıstik áleýetiniń artýyna sep bolmaq. Qazba jumystarynyń nátıjesinde tabylǵan jádigerler oblysymyzda qalyp, jastarymyzdyń patrıottyq tárbıesi úshin qyzmet etetin bolady, – dedi D.Ahmetov. Aımaq basshysy qazba jumystary kezinde tabylǵan zattardyń oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıyna beriletinin aıtty. Osy konferensııadan bir kún buryn Katonqaraǵaı aýdanynyń Berel qorǵandarynda elimizde balamasy joq aspan astyndaǵy murajaı ashylǵanyn atap ótý kerek. Mundaı murajaı kelesi jyly Shilikti jazyǵynda da salynbaq.
– Bıylǵy qazaqstandyq arheologııanyń úlken jetistigi – Bereldegi №2 qorǵannyń ústine ashyq aspan astyndaǵy mýzeıdiń salynýy der edik. О́ńir basshysy Danıal Ahmetovtiń qorǵanmen tanysqan sátte birden sheshim qabyldaǵanyna rıza boldyq. Oblys ákimi ýádesin oryndady. Bul – arheologııa ǵylymyna zor qoldaý dep bilemiz. О́ıtkeni, bir aıdyń ishinde jedel arheologııalyq mýzeı salý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. О́ńir mádenıeti úshin erekshe oqıǵa bolǵan aspanasty murajaıynyń keler urpaqty eljandylyqqa tárbıeleýdegi mańyzy zor, – deıdi Berel qorǵandaryna 20 jyldan beri zertteý júrgizip kele jatqan belgili arheolog Zeınolla Samashev.
Berel bederleri
Endi bıylǵy jyldyń ǵylymı oljasyna aınalǵan arheologııalyq qazba jumystarynyń tabysy jóninde az-kem sóz. Konferensııada alǵashqylardyń biri bolyp sóz alǵan Zeınolla Samashev Altaıdaǵy arheologııalyq qazbalardy eki topqa bólip qaraýǵa bolatynyn aıtty. Birinshisi, erte temir dáýirindegi saqtar kezeńi. Osy kezeńge tıesili №2 jáne №19 qorǵanǵa bıyl qazba jumystary júrgizildi. №2 qorǵannan egde jastaǵy áıel múrdesi men jeti jylqy tabyldy. Patsha áýletinen shyqqandyqtan mártebesine baılanysty adammen birge jeti jylqyny qoıǵan. Biraq qorǵandaǵy altyn buıymdar tonalǵan, kóp zattar tabylmady. Patshaıymnyń altynmen ádiptelgen kıiminiń keıbir jurnaqtary ǵana saqtalypty. Júzdegen áshekeıden turatyn altyn kıiminiń, ókinishke qaraı, keıbir bóligi ǵana qalǵan. Sondaı-aq, qoladan quıylǵan aına tabyldy. Onyń saby jyrtqysh ańnyń beınesinde jasalǵan. Qasyna kendir dánin untaqtaıtyn arnaıy qural men ydys qoıylǵan. Patshaıym kóp aýyrǵan qartań adamǵa uqsaıdy. О́ıtkeni, qorǵannan tabylǵan adamnyń tisteri sırep, omyrtqa súıegi bir-birine jabysyp qalǵan. Búkir adam bolýy da múmkin. Álgi quraldardy emge paıdalanǵan sııaqty. Osyǵan uqsas qural buryn qazylǵan qorǵandardyń birinen tabylǵan edi. Qola qutynyń eki jaǵynda tesigi men tútigi bar. Ishinde alty-jeti malta tas jatty. Iаǵnı kendirdiń dánin osy ydysqa salyp, tasty qyzdyryp qutydaǵy sýǵa tastap jiberedi. Osylaısha, býyrqanyp eki tútiginen shyqqan býmen emdelgen bolýy kádik. Qatty aýyrǵan jan bolǵandyqtan o dúnıege barǵanda em-domyna qajet bolady degen oımen janyna qoıǵan. Sondaı-aq, birneshe jylqynyń basyna áshekeıli betperde kıgizilgen. Bir attyń basynda altynnan quıǵan qustyń beıneleri shyqty. Buǵan deıin №10 qorǵanda tabylǵan attyń er-turmanynyń áshekeılerinde birneshe qoraz beıneleri bederlengen bolatyn. №19 qorǵan da qatty tonalǵan. Biraq tonaýshylar qabirdegi múrdeni aıaǵynan súırep tartqan kezde bas kıiminiń bir bóligi ornynda qalyp qalǵan eken. Iаǵnı Esik qorǵanyndaǵy «Altyn adamnyń» bas kıimine uqsas altynnan jasalǵan sáýkele qaldyqtary tabyldy. О́te qyzyq ári qundy dúnıe. Bul – endi boı jete bastaǵan jas qyzdyń múrdesi.
Ǵalymnyń aıtýynsha, ekinshi topqa tıesili qorǵandarda zattar az tabylǵanymen, onyń ǵylymı túıinderdi tarqatýdaǵy mańyzy zor. Bul jerleý oryndarynyń sáýlettik qurylymy erekshe bolyp keledi. Máselen, tastan qalanǵan dóńgelek sheńberdiń ishine adam men attardy jáshikpen de, jáshiksiz de jerlegen. Osy obalardan ǵundar men kóne túrki zamany arasyndaǵy bos keńistikti toltyrýǵa qajetti qundy materıaldar tabyldy. Bul shartty túrde sánbı-jýjan kezeńi atalady. Túrkilerdi Orhonnan Altaıǵa kóshirgen sánbıler. Túrkiler temir balqytyp, odan túrli qural-jaraqtar quıatyn. Keıin kóbeıip, sany ósken túrkiler 555 jyly qojaıyndaryn talqandap, jeke memleketin – alǵashqy Túrik qaǵanatyn qurdy. Mine, ekinshi topqa jatatyn qorǵandardan II-IV ǵasyrlar aralyǵyndaǵy osy sánbı-jýjandarǵa tıesili mádenıet jurnaqtary tabyldy. Olar hýnnýlardy talqandaý arqyly tarıh sahnasyna kóterilgen, jergilikti jurtpen aralasyp, erekshe mádenıet jasaǵan halyq. Sánbılerdi prototúrkiler, túrkitektes halyq dep ataýǵa bolady, dedi Z.Samashev.
Shilikti shejiresi
Shilikti jazyǵyndaǵy saq obalaryn qazýǵa jetekshilik jasaǵan ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory Ábdesh Tóleýbaevtyń aıtýynsha, Shilikti dalasy – Shyǵys óńirindegi saq eskertkishteriniń eń kóne elıtarlyq eskertkishteri ornalasqan jer. Bul eskertkishterdi 1949-1970 jyldar aralyǵynda keńestik arheolog S.S.Chernıkov zerttedi. Táýelsizdik alǵannan keıin Shilikti obalaryn zertteýdi 2003 jyldan bastap «Mádenı mura» jobasy sheńberinde qazaqstandyq ǵalymdar qolǵa aldy. 2012 jyly memlekettik tapsyrys toqtap qalǵandyqtan, tórt jyldyq úzilisten keıin Shiliktidegi zertteý jumystary arheologııany damytýdyń óńirlik baǵdarlamasy arqyly qaıta jalǵasty. Á.Tóleýbaev munda erte temir dáýirine jatatyn 200-ge jýyq saq obalary bar ekenin aıtty. Onyń ishinde 50-ge tarta elıtarlyq nemese patsha obalary bar.
Eýrazııa dalasynda dál Shilikti jazyǵyndaǵydaı elıtarlyq obalar tyǵyz toptasqan aımaq óte sırek kezdesedi. Bizdiń maqsatymyz – osy obalardy zertteý. Bıyl №16 obany qazdyq. Obanyń bıiktigi – 8,6, dıametri – 88 metr. Qazaqstanda osy ispetti bıik, orasan iri oba sırek. Qazý barysynda topyraq obanyń astynan tas oba shyqty. Shiliktidegi buryn qazǵan obalardyń da syrty topyraq bolǵanymen, astynan tas oba shyǵatyn. Tas oba astynda aǵash qabirhana ornalasady. Bul sáýlettik jaǵynan óte erekshe qurylymǵa ıe qorǵan. Men osy oraıda tarıhı sáýlet jobalaryn zertteýmen shuǵyldanatyn belgili ǵalymdardy shaqyrǵanymdy aıtaıyn. Olar oba qurylysynyń kúrdeli ári jiti esepke qurylǵan qurylymyna tańǵalǵandaryn jasyrmady. Oblys ákimi Danıal Ahmetov osy obanyń sáýlettik ereksheligimen jáne jádigerlerimen tanysa kele, ony saqtap qalý úshin aspan asty mýzeıin salýǵa ýáde berip otyr. Eger biz bir jyl aıasynda obany jappasaq, aldaǵy ýaqytta onyń ǵasyrlar boıy saqtalǵan bet-beınesi buzylatyn bolady, dedi Á.Tóleýbaev.
Ǵalym obanyń ortańǵy bóliginde tas úıindiniń joqtyǵy – obanyń tonalǵandyǵyn kórsetetin birden-bir belgi ekendigin jetkizdi. Qazý jumystaryn jalǵastyrý barysynda aǵash qabirhana shyqty. Ońtústikten soltústikke 6 metr, shyǵystan batysqa 4 metr bolatyn qabirhananyń aǵash bóreneleriniń dıametri 60 santımetrdi quraıdy. Bórenelerdiń arasy tastarmen bitelgen. Bul buryn biz qazǵan obalarǵa da, Chernıkov zerttegen obalar qurylymyna da uqsas, dedi ol. Qatty qıratylyp, tonalǵany belgili boldy. Qıraǵan soń sý ótip, aǵash shirýge shaq qalǵan. Qabirde eki adam qoıylǵan eken. Onyń biri jaqsy saqtalǵan. Altyn buıymdar osy qabirden tabylypty. 2 myńǵa jýyq óte usaq, mıkroskopııalyq qońyraýshalar ispetti altyn monshaqtardy topyraqtan arshyp alýǵa bir aı ýaqyt ketti. Odan irileý altyn áshekeılerdiń sany 200-ge jýyq. Bul áshekeıler shashylyp qalǵandyqtan, ony jerleý kezindegi úlgisine keltirý múmkin bolmaǵan. Al oń jaq qabirhanadaǵy adam aldyńǵydaı sán-saltanatpen jerlenbegen. Onyń ústine, basy shyǵysqa qarap jatyr. Sondaı-aq, bas súıegi bórenemen janshylǵan. Boljam boıynsha, ol patshanyń quldarynyń biri bolýy múmkin nemese obany tonaýshylar súıekti aýdaryp tastaǵan. Bul súıektiń jóndi saqtalmaýynyń sebebi, tóbesiniń shymmen qalanýy deýge bolady. Shym ylǵal ótkizetindikten aǵashty shirýge alyp keledi. Jalpy alǵanda, bul obada óte iri saq bıleýshisi jerlengeni anyqtaldy.
Sonymen birge, Shilikti jazyǵyndaǵy shaǵyn obalardyń biri sanalatyn №7 qorǵanda jylqymen birge jerlengen adam múrdeleri tabyldy. Á.Tóleýbaevtyń aıtýynsha, jylqymen birge jerleý dástúri Shiliktide buryn-sońdy kezdespegen bolatyn. Obanyń ústińgi bóliginde qoly men aıaǵy baılanǵan áıel múrdesi, odan 70 santımetrdeı tómende eriniń jerlengeni anyqtaldy. Bul da zertteýdi qajet etetin tyń jańalyqtyń biri.
Ataǵy alysqa ketken Ablaıkıt
Belgili ǵalym Karl Baıpaqov ortaǵasyrlyq Ablaıkıt eskertkishiniń erekshelikteri jóninde áńgimeledi. Ol jońǵar shapqynshylyǵy kezinde Shyǵys óńirinde boı kótergen qamal-ǵıbadathanany zertteý úrdisin elimizdegi býddıstik ilimniń taralýy aıasynda qarastyrý kerektigin jetkizdi. Bir jarym myń jyl buryn Úndistanda paıda bolǵan býddıstik ilim Jibek joly arqyly taralyp, Qytaı jáne Orta Azııa arqyly Qazaqstanǵa da keldi. Elimizdiń Eýropa men Azııa arasyndaǵy jaǵrafııalyq kópirlik mindeti saýda-ekonomıkalyq baılanystarǵa ǵana emes, dinaralyq qarym-qatynastar úshin de mańyzdy ról atqardy. Qazaqstanda orta ǵasyrlardaǵy býddıstik keshenderdiń bolǵanyna biz jazba derekter arqyly da, arheologııalyq qazba jumystary arqyly da qol jetkizip otyrmyz, dedi K.Baıpaqov. VII ǵasyrda Batys Túrik qaǵanatynyń birqatar bıleýshileri býddızmge qoldaý kórsetken. Jetisý jerindegi ortaǵasyrlyq qalalardan da býddızm belgileri kóptep tabylǵanyn, oırat taıpalary salǵan býdda lamalarynyń ǵıbadat oryndary «kıt-hıt» atalǵanyn aıtqan ǵalym onyń kirpishten, sabannan salynyp, ǵıbadat orny bekinis, sharýashylyq-turmystyq jáne turǵyn-jaı retinde paıdalanylǵanyn jetkizdi. Mundaı oryndar Pavlodar oblysy men Semeı qalasy aýmaǵynda da bolǵan. Al Ablaıkıt bekinisin 1654 jyly Joǵarǵy Ertistiń sol jaǵalaýynda, Qalba taýlarynyń arasyna oırat bıleýshisi Ablaı táıji saldyrdy. Býddalyq ǵıbadathananyń qysqasha tarıhy osy. Ablaıkıt – XVII ǵasyrdyń 50-60 jyldarynda býddanyń iri ortalyqtarynyń biri boldy. Keıinnen О́skemen bekinisiniń negizin qalaýshy I.M.Lıharevtiń jetekshiligimen kelgen orys otrıady ǵıbadathana ornynan tıbet pen oırat qoljazbalarynyń, býdda ıkondary men qola músinderiniń mol qoryn jáne tıbet-mońǵol qoldanbaly-sándik óner buıymdaryn taýyp, Reseıge alyp ketedi. Bul eýropalyq tıbettaný ǵylymynyń negizin qalaǵan qundy dúnıeler bolatyn. Jalpy, Ablaıkıt týraly kóptegen saıahatshy-ǵalymdar jazba derekter qaldyrǵan. Onyń ishinde qazaq dalasyn Azııaǵa ashylatyn qaqpa sanaǵan I Petr de osy kezeńde Qazaqstan men Orta Azııany tanyp-bilýge kúsh salǵan. Keshenniń saqtalyp qalǵan jobasynan onyń sol kezdegi eń ádemi ǵıbadathanalardyń biri bolǵanyn kórýge bolady. Bul keshen qorǵanys maqsatyn kózdegendikten syrtqy dýalynyń barlyǵy tastan qalanǵan. Onyń birshama bóligi búginge deıin saqtalǵan. Býdda ilimin taratýshy Zaıa-Pandıtanyń yqpalymen salynǵan Ablaıkıt ǵıbadathanasy aýmaǵynda bıyl mamyr aıynan beri oblys ákiminiń bastamasymen arheologııalyq qazba jumystary júrgizildi. Bekinis qabyrǵasy men keshenniń kireberisine júrgizilgen qazba jumystary nátıjesinde ońtústik bóligindegi jalpy aýmaǵy 520 sharshy metr bolatyn jer arshyldy. Bul keshenniń qorǵanysqa arnalǵan qurylymynyń jalpy uzyndyǵy – 2125 metr. Ǵıbadathana astynda ońtústik jáne shyǵys jaǵyndaǵy turǵynjaı men sharýashylyqqa paıdalanǵan alańdar tas qabyrǵamen bólingen. Qabyrǵadan 50 metr jerde aryq ótedi. Osylaısha, qamaldyń qorǵanys qabileti tabıǵattyń tosyn minezderine de tótep berýge negizdelgen. Iаǵnı, soltústik batysqa qaraı taýly jota, al shyǵystan ońtústikke qaraı aryq pen batpaq bógetteri bar. Qamaldaǵy tas qabyrǵanyń qalyńdyǵy ár jerde árqalaı bolyp keledi. Jazyq jerde 3,5 metrge deıin qalyńdasa, jaý ótýi qıyn taýly betkeılerde 1,5 metrge deıin juqarady. Ǵıbadathana aýmaǵy qıratý men tonaýdan qatty zardap shekken. Jerdiń betki qabatynda shatyr men kirpish, tas qırandylary óte kóp. Qazba jumystary kezinde 5 granıtti baǵannyń túbiri saqtalǵany belgili boldy. Janyp ketken dińgek aǵashtyń qaldyǵynan qyzyl túspen boıalǵan usaq fragmentter kezdesti. Sondaı-aq, ǵıbadat ornynyń sharýashylyq bóligi men basqa da ınfraqurylymdary búge-shigesine deıin zerttelýde.
Jıynda sóz alǵan fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, akademık Ǵarıfolla Esim Shyǵys oıshyldarynyń bastaýyndaǵy Anaharsıstiń Altaıda týǵanyn, sondyqtan ata-baba tarıhyn taný óńirde Anaharsıs tulǵasy men murasyn jáne Altaı ataýyn tıimdi nasıhattaýdan bastalatynyn atap ótti.
Sheteldik ǵalymdar ne deıdi?
Konferensııa jumysyna alys-jaqyn shet elderden ǵalymdar qatysqanyn joǵaryda aıttyq. Olardyń da pikiri san-alýandyǵymen qundy. London ýnıversıtettik kolledjiniń qoldanbaly arheologııa ınstıtýtynyń dırektory Domınık Perrıng: «Bul baıandamalarda qazirgi qoǵamnyń arheologııalyq muralardy basqarýynyń kúrdeliligine nazar aýdarylyp otyr. Arheologııalyq tabystardan keleli nátıje kútemiz. Biz Ulybrıtanııa mysalynda jáne Qazaqstandaǵy zertteý tájirıbeleri negizinde Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy baı murany paıdalaný men saqtaýdyń tıimdi joldaryn talqyladyq. Ablaıkıt nysanyndaǵy jańa ashylymdar men óńirdegi basqa da arheologııalyq eskertkishter arheologııalyq muralardy basqarýdy josparlaýdyń uzaq merzimdi talqysyna ózek bolady dep oılaımyn», dedi.
Al Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Materıaldyq mádenıet tarıhy ınstıtýtynyń professory Nıkolaı Bokovenko Eýrazııa jazyǵyndaǵy kóshpeli halyqtar mádenıetine toqtaldy. Ol Oral mańynan tabylǵan aıryqsha altyn buıymdardyń I Petrge joldanýy kóshpendilerdiń kóne órkenıetine kúlli álem nazaryn aýdarǵan oqıǵa bolǵanyn, osydan keıin qazaq dalasyna ekspedısııalar jiberile bastaǵanyn jetkizdi. XVIII ǵasyrdaǵy, ásirese, I Petrdiń Sibir jınaǵynan bastalatyn arheologııalyq materıaldardy saralaı kelgende, Oraldan Sibirge deıingi aralyqta turmystyq mádenıet bir-birine uqsaǵanymen, Jetisý, Aral jáne Shyǵys Qazaqstandaǵy saqtar mádenıeti, tasmola mádenıeti, maıemer-pazyryq mádenıeti men Orta Enıseıdegi taǵar, Týva, Mońǵolııanyń buǵyly tas, Soltústik Qytaıdaǵy kóshpeliler, Edil boıyndaǵy sarmat jáne Soltústik Qara teńiz mańyndaǵy skıf mádenıetiniń jerleý ǵuryptarynda ózindik erekshelikter baıqalady, deıdi N.Bokovenko. Reseılik ǵalymnyń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy saqtar dáýirine jatatyn arheologııalyq mádenıet Ortalyq Azııa men Eýropa mádenıetteriniń arasyn jalǵaýda ǵana emes, beǵazy-dándibaı ispetti qola dáýirine tıesili mádenıetpen de genetıkalyq turǵydaǵy ortaq dúnıeleri kóp. Sonyń ishinde Reseıdiń Sibir ólkesindegi Pazyryq, Arjan mádenıeti men Shyǵys óńirindegi Berel qorǵandarynyń bir kezeńge tıesili arheologııalyq tabystary ǵylymı túrde dáıekteldi. Saqtardyń kóne metall balqytý, qarý-jaraq soǵý sheberligi men turmys-salty, zergerlik mádenıeti, jerleý ǵurpy tańǵaldyrmaı qoımaıdy. Sondyqtan kóshpendiliktiń órken jaıǵan oshaǵy retinde Qazaqstan aýmaǵy men Batys Altaı, Tıan-Shan taýlaryna deıingi aralyqtyń qarastyrylýynyń negizi bar. N.Bokovenko mádenıetterdiń qalyptasýynda alǵashqy myńjyldyqtyń mańyzy óte úlken ekenin, Altaıda halyqtardyń zor dúmpýi bolǵanyn, osy jerden bastalǵan uly qozǵalys pen kóshtiń sebebi áli belgisiz bolyp otyrǵanyn, onyń negizi klımattyń ózgerýi men jańa qonys izdeýde bolýy múmkin ekenin atap ótti.
Túrkııanyń Izmır qalasynan kelgen túrki folklorynyń doktory, Egeı ýnıversıteti janyndaǵy túrki álemin zertteý ınstıtýtynyń professory Metın Ekıchı kóne túrki tanymyndaǵy tústerdiń alatyn orny men onyń fılosofııalyq nyshandary týraly áńgimeledi. Túrki áleminde bastapqyda nanym retinde paıdalanylǵan tústerdi qoldaný aıasy ýaqyt óte tarylyp, ádebı eńbekterde ǵana kezdesetin boldy. Máselen, kóne túrki uǵymyndaǵy alqyzyl tús – qan, kún shapaǵy, ot jalyny sııaqty tirshilik belgisi. Odan barlyq dúnıeni ózgertetin jaratylys jylýy men jaryǵyn kórýge bolady. «Dıýanı-luǵat at-Túrik» eńbeginde ǵundardyń baıraǵy men áskeriniń nyshany alqyzyl tús bolǵany aıtylady. Atalǵan sózdiń «al» túbiri de sheshimdi jáne qupııa mánge ıe, deıdi túrkııalyq ǵalym. Túrkilik tanym negizinde «al» túbirin jiktegen Metın Ekıchı Adam ata men Haýa ana qol sozǵan alma jemisiniń de alǵashqyda «kók» atalǵanyn, kúnniń nurymen pisken kezde «alqyzyl almaǵa» aınalǵanyn, osy sııaqty «Altaı» toponıminiń de «altyndy taý» sóziniń maǵynasyn berýi múmkin ekenin jetkizdi.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń doktoranty, vengrııalyq Veronıka Horvat Majarlar elindegi, Ońtústik-Shyǵys Eýropadaǵy kóne temir ǵasyryna tıesili eskertkishterdi ózi basy-qasynda bolǵan qazaqstandyq qazba jumystarynyń nátıjelerimen salystyra baıandady. Onyń aıtýynsha, bul kóshpendiler mádenıetiniń keń jaǵrafııalyq keńistikti qamtyǵanyn kórsetedi.
Álbette, Qyryqúńgir eskertkishi men Eleke sazyndaǵy arheologııalyq qazba jumystarynyń da ǵylymı erekshelikteri bar ekenin aıta ketken abzal. Biz aldaǵy ýaqytta ondaǵy qazba jumystarynyń nátıjesine toqtalatyn bolamyz. Eń bastysy, arheologııa bıyldan bastap Shyǵys óńiriniń negizgi boıtumaryna aınalatyn bolady. Bul oblys aýmaǵyndaǵy etnotýrızmniń damýyna da qolaıly jaǵdaı jasaıdy dep kútilýde. Osy maqsatta «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» ǵylymı-tájirıbelik konferensııasy dástúrli túrde arheologııalyq tabystardy jarııalaıtyn halyqaralyq minber bolmaq.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy
